Nhiều người Việt có thói quen dùng thêm các loại dược liệu bồi bổ thể trạng, trong đó dịch chiết rễ bổ béo là bài thuốc dân gian quen thuộc được truyền tai để giúp ăn ngon, tăng cân và phục hồi thể lực. Tuy nhiên, khi đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây, việc tự ý kết hợp thêm các loại thảo dược bổ dưỡng này lại tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường. Rất nhiều bệnh nhân không hề thông báo thói quen uống nước sắc thảo dược cho bác sĩ điều trị vì nghĩ rằng cây cỏ lành tính, không gây hại.
Câu trả lời trực tiếp cho băn khoăn này là: Hoàn toàn có rủi ro tương tác bất lợi khi dùng chung dược liệu bổ béo với thuốc tây. Sự kết hợp thiếu kiểm soát có thể gây ra cạnh tranh enzym gan, khiến nồng độ thuốc tây trong máu tăng vọt dẫn đến ngộ độc, hoặc ngược lại, làm thuốc mất tác dụng điều trị.
Bổ béo và nguy cơ cạnh tranh chuyển hóa tại gan
Để hiểu vì sao việc uống rễ bổ béo cùng lúc với thuốc tây lại tiềm ẩn nguy cơ, cần xem xét cơ chế hoạt động của gan – cơ quan chịu trách nhiệm xử lý phần lớn các chất đưa vào cơ thể. Trong gan tồn tại một hệ thống enzym chuyên biệt gọi là cytochrome P450 (CYP450). Hệ thống này đóng vai trò then chốt trong việc phân giải, chuyển hóa thuốc điều trị cũng như các hợp chất hóa thực vật có trong thảo dược [1]. Khi một loại thuốc được đưa vào cơ thể, enzym CYP450 sẽ biến đổi hoạt chất để thuốc phát huy tác dụng rồi đào thải ra ngoài với tốc độ ổn định.
Rủi ro xuất hiện khi các thành phần dược tính tự nhiên trong dịch chiết rễ bổ béo cũng cần chính các enzym CYP450 này để chuyển hóa. Các hợp chất thực vật có thể ức chế hoặc làm cảm ứng hoạt tính của enzym gan, từ đó can thiệp sâu vào quá trình thanh thải dược chất thông thường [1]. Nếu thảo dược ức chế enzym, thuốc tây không được chuyển hóa kịp thời sẽ tích tụ trong máu, vượt ngưỡng an toàn và dễ gây ngộ độc tế bào. Ngược lại, nếu thảo dược cảm ứng làm tăng tốc hoạt động của enzym, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng chữa bệnh [1].
Nguy cơ tương tác qua hệ enzym Cytochrome P450
Hệ thống enzym gan bao gồm nhiều phân nhóm nhỏ, nhưng giữ vai trò trọng yếu nhất đối với phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay là CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [2]. Các chất chiết xuất từ thực vật, thảo dược và thực phẩm chức năng có khả năng tương tác rõ rệt với các phân nhóm enzym này, tạo nên những thay đổi khó lường về mặt dược động học [2].
Khi người bệnh uống dịch chiết rễ cây đậm đặc cùng lúc với thuốc điều trị, các thụ thể chuyển hóa tại gan bị quá tải. Enzym CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của vô số loại dược phẩm – rất dễ bị các hợp chất tự nhiên tác động và làm biến đổi hoạt tính [2]. Sự cạnh tranh vị trí gắn trên bề mặt enzym khiến cơ thể không thể duy trì nồng độ thuốc ổn định như phác đồ tính toán của bác sĩ. Hậu quả là người bệnh phải đối mặt với nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc bệnh tình diễn tiến xấu đi do thuốc tây bị vô hiệu hóa.
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - thuốc tây
Mối nguy cơ cạnh tranh enzym giữa thảo mộc và thuốc tây không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu hệ thống.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2002 chỉ ra rằng tương tác giữa thảo dược và thuốc thông thường là vấn đề thực tế đáng lo ngại [1]. Điển hình nhất là một số loại thảo mộc có khả năng cảm ứng mạnh mẽ enzym CYP3A4, làm thay đổi hoàn toàn tốc độ thanh thải của các loại thuốc quan trọng điều trị ung thư và các bệnh nan y [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng ngoài thảo dược, các yếu tố chế độ ăn và lối sống cũng làm thay đổi chức năng chuyển hóa của hệ CYP450, do đó bệnh nhân đang dùng thuốc đặc trị cần hết sức thận trọng [1].
Tiếp tục làm rõ vấn đề này, một tổng quan hệ thống năm 2010 đã rà soát toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng trên người từ các cơ sở dữ liệu y khoa như Pubmed và EMBASE [3]. Nghiên cứu cho thấy các bác sĩ lâm sàng vô cùng lo ngại về việc dùng đồng thời thảo dược và thuốc kê đơn sẽ làm thay đổi cả độ an toàn lẫn hiệu quả điều trị [3]. Các nhà khoa học cảnh báo rằng dù dữ liệu tiền lâm sàng đôi khi khó áp dụng trực tiếp cho từng cá thể người, nhưng sự cẩn trọng là bắt buộc, đặc biệt là khi dùng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp [3]. Kiến thức về tương tác thảo mộc hiện nay vẫn còn nhiều khoảng trống và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng thực tế [3].
Đặc biệt, một nghiên cứu tổng quan quy mô lớn công bố năm 2021 đã khảo sát 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 loại thực phẩm chức năng [2]. Các tác giả đã phân tích dữ liệu từ 140 trong tổng số 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 236 trong tổng số 3.374 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh [2]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo có tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư [2]. Đáng chú ý, có tới 21 loại thảo dược và thực phẩm chức năng được xác định là gây tương tác trực tiếp với enzym CYP3A4 [2]. Nghiên cứu này đã phân loại tiềm năng tương tác giữa 261 loại thảo dược, thực phẩm chức năng với 117 loại thuốc điều trị khác nhau [2].
Các nghiên cứu chuyên sâu khác cũng củng cố mối lo ngại trên. Trong chuyên khoa thận, nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng bệnh nhân ghép thận dùng thảo dược có nguy cơ ngộ độc hoặc thiếu liều thuốc ức chế miễn dịch do sự biến đổi hoạt tính enzym CYP3A4 và protein vận chuyển [4]. Nhiều loại sản phẩm từ thực vật có thể kích hoạt cơ chế nguy hiểm này [4]. Nghiên cứu cũng cảnh báo tương tác thảo dược - thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường, tim mạch hay dùng thuốc chống đông máu thường dễ bị bỏ sót do người bệnh giấu kín thói quen dùng thảo dược với bác sĩ [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2017 nhấn mạnh thảo dược có thể ức chế enzym monoamine oxidase và hệ CYP450, làm đảo lộn hoàn toàn tác dụng của các loại thuốc hướng thần [5].
Một cuộc khảo sát năm 2009 trên 42 bệnh nhân ung thư dùng thảo dược cùng hóa trị đã ghi nhận 136 cặp kết hợp thảo dược - thuốc và phát hiện 47 tương tác tiềm ẩn liên quan đến chuyển hóa CYP và vận chuyển P-glycoprotein trong môi trường in vitro [6]. Dù vậy, có tới 48% thảo dược trong số này chưa hề có dữ liệu y văn về tiềm năng tương tác, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thực hiện thêm nhiều nghiên cứu dược động học lâm sàng [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2012 đã phân tích 29 hợp chất furanocoumarin bằng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) và xây dựng phương trình dự đoán khả năng ức chế CYP3A, xếp loại thảo mộc theo các mức nguy cơ thấp, trung bình và cao để cảnh báo tương tác thuốc [7].
Ngược lại, không phải loại thảo dược nào cũng gây nguy cơ cao. Một đánh giá năm 2008 về cúc dại (Echinacea) cho thấy các chế phẩm từ rễ hoặc phần trên mặt đất của loài Echinacea purpurea có nguy cơ tương tác rất thấp với CYP1A2 hay CYP3A4, ước tính tỷ lệ rủi ro chỉ khoảng 1 trên 100.000 liều dùng trong số hơn 10 triệu liều mỗi năm [8]. Điều này chứng minh rằng mức độ ảnh hưởng của thảo dược lên enzym gan phụ thuộc rất lớn vào từng loài thực vật, bộ phận rễ hay thân được sử dụng và hàm lượng hóa thực vật có trong đó [8].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng dược liệu bổ dưỡng
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "thuốc nam, thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống thêm chỉ có bổ chứ không có hại". Thực tế, bất kỳ hợp chất sinh học nào có khả năng bồi bổ, tăng cường chuyển hóa cho cơ thể thì đều có cấu trúc hóa học phức tạp và có thể tác động đến chức năng chuyển hóa tại gan [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng uống dịch chiết rễ thảo mộc cách giờ uống thuốc tây khoảng 1 đến 2 tiếng là hoàn toàn an toàn. Cơ chế ức chế hoặc cảm ứng enzym gan không biến mất sau vài giờ. Khi các hoạt chất trong dịch chiết rễ cây đã ngấm vào mô gan và làm thay đổi số lượng hoặc hoạt tính của hệ CYP450, sự xáo trộn này có thể kéo dài suốt nhiều ngày, thậm chí hàng tuần sau khi ngừng uống [1], [4]. Do đó, việc giãn cách thời gian vài giờ không giải quyết được triệt để nguy cơ tương tác nếu sử dụng đều đặn mỗi ngày.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang phải điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây cần đặc biệt cảnh giác trước khi dùng dịch chiết rễ bổ béo hay bất kỳ loại thảo dược nào.
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm bệnh nhân ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (như các chất ức chế calcineurin), bởi vì sự thay đổi nhỏ về hoạt tính CYP3A4 do thảo dược có thể dẫn tới đào thải tạng ghép hoặc ngộ độc cấp tính [4]. Bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng thuốc hóa trị cũng đối diện rủi ro rất lớn khi dùng thảo dược chuyển hóa qua gan, có thể làm giảm hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư hoặc tăng độc tính lên cơ thể [1], [2].
Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông máu hoặc các loại thuốc hướng thần điều trị tâm thần, trầm cảm cũng không được tùy tiện uống kết hợp [4], [5]. Thuốc có khoảng điều trị hẹp – tức là ranh giới giữa liều chữa bệnh và liều gây ngộ độc rất mong manh – là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng tiêu cực nặng nề nhất khi xảy ra hiện tượng cạnh tranh enzym gan [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng rễ bổ béo để bồi bổ sức khỏe nhưng đang phải uống thuốc tây điều trị bệnh, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:
Trước hết, luôn chủ động đem bài thuốc, dịch chiết rễ bổ béo hoặc nêu rõ thói quen sử dụng thảo dược cho bác sĩ điều trị và dược sĩ lâm sàng biết [4]. Bác sĩ cần nắm rõ toàn bộ những thứ bạn nạp vào cơ thể để đánh giá nguy cơ cạnh tranh enzym CYP450 đối với phác đồ thuốc hiện tại [1], [4].
Không tự ý mua các loại rễ cây trôi nổi không rõ nguồn gốc, không tự sắc uống với liều lượng quá đậm đặc hoặc dùng liên tục kéo dài nhiều tháng. Nếu được bác sĩ cho phép sử dụng, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải, chế biến đúng hướng dẫn và tuyệt đối theo dõi sát sao các phản ứng của cơ thể.
Trong quá trình kết hợp, nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi quá mức, vàng mắt, vàng da, buồn nôn, chóng mặt hoặc chỉ số xét nghiệm chức năng gan, huyết áp, đường huyết dao động thất thường, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế tái khám.
Tóm lại, dịch chiết rễ bổ béo có thể mang lại công dụng bồi bổ thể lực theo kinh nghiệm dân gian, nhưng việc tự ý dùng chung với thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác qua hệ enzym gan CYP450. Người bệnh tuyệt đối không nên tự làm "bác sĩ của chính mình", hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi phối hợp bất kỳ loại thảo mộc nào với thuốc kê đơn để bảo vệ an toàn tính mạng.
