Dùng bồn bồn chung thuốc hạ sốt, giảm đau: Có rủi ro?

Bồn bồn là loại rau dân dã quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình Việt Nam. Khi cơ thể mệt mỏi, sốt hoặc đau nhức, không ít người duy trì thói quen dùng các món ăn từ loại cây này kèm thuốc điều trị.

Tuy nhiên, việc dùng chung các loại thảo dược hay thực phẩm có hoạt tính hạ nhiệt cùng thuốc hạ sốt, giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) tiềm ẩn rủi ro tương tác. Dù là thực phẩm tự nhiên, việc nạp cùng lúc nhiều chất có cơ chế hạ sốt, ức chế đau ngoại vi có thể tạo áp lực chuyển hóa hoặc làm tăng tác dụng không mong muốn.

Cơ chế tác động của thuốc hạ sốt và giảm đau

Để hiểu nguy cơ khi kết hợp thực phẩm với thuốc, cần nhìn vào cách thức thuốc giảm đau, hạ nhiệt vận hành trong cơ thể. Nhóm thuốc kháng viêm không steroid như aspirin, diclofenac hay indomethacin hoạt động chủ yếu thông qua việc ức chế các enzym cyclooxygenase (COX).

Ở liều thấp, aspirin làm giảm cả đau lẫn sốt, trong khi tác dụng chống viêm đòi hỏi liều cao hơn nhiều ^[1]. Việc ức chế enzym COX-1 được xem là cơ chế chính giúp aspirin giảm đau và hạ sốt, còn ức chế COX-2 chịu trách nhiệm cho tác động kháng viêm ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột qua phản ứng co thắt (stretching test), thuốc dạng aspirin như diclofenac phát huy tác dụng giảm đau ngoại vi rõ rệt ^[1].

Về mặt hạ sốt, thuốc tác động tại hai vị trí tiềm năng: ức chế enzym COX trong tế bào nội mô mạch máu vùng dưới đồi, hoặc ức chế enzym COX tổng hợp prostaglandin gần thụ thể cảm giác của sợi thần kinh phế vị dưới cơ hoành ^[1]. Cơn sốt do nội độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) bị suy giảm trên chuột bị loại bỏ gen COX-2, cho thấy COX-2 đóng vai trò quan trọng trong kiểu sốt này, trong khi COX-1 can thiệp vào quá trình điều hòa thân nhiệt thông thường ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm về giảm đau và hạ nhiệt

Nhiều hợp chất tự nhiên và dẫn xuất tổng hợp được nghiên cứu nhằm tìm kiếm giải pháp giảm đau, hạ sốt hiệu quả, ít tác dụng phụ. Một nghiên cứu công bố năm 1986 đã so sánh tác dụng của proglumetacin maleate (PGM) – dẫn xuất mới của indomethacin – với chính hoạt chất indomethacin ^[2].

Nghiên cứu thực hiện trên mô hình động vật với liều lượng tính theo đương lượng mol tương đương ^[2]. Kết quả cho thấy PGM ức chế cơn đau quặn do phenylquinone ở chuột nhắt mạnh gấp 0,8 lần ở mốc 1 giờ và gấp 2 lần ở mốc 4 giờ so với indomethacin ^[2]. Trên chuột cống bị viêm khớp do bạc nitrat, khả năng giảm đau của PGM mạnh hơn indomethacin khoảng 1,5 lần ^[2].

Về hiệu quả hạ nhiệt, PGM làm hạ sốt phụ thuộc vào liều trên mô hình chuột cống bị sốt do men bia, đồng thời không gây ảnh hưởng đến thân nhiệt bình thường của con vật ^[2]. Thuốc cũng thể hiện tác dụng hạ sốt đáng kể trên thỏ bị sốt do LPS, dù nhìn chung tác dụng hạ sốt của PGM vẫn ở mức vừa phải so với indomethacin ^[2]. Hiệu quả này chủ yếu xuất phát từ chất chuyển hóa có hoạt tính của nó là indomethacin ^[2].

Ở hướng tiếp cận phân tử tự nhiên, nghiên cứu năm 2019 khảo sát hoạt chất sinh học viscosine trên mô hình chuột bị sốt do men bia và mô phỏng gắn kết thụ thể ^[3]. Dữ liệu chỉ ra viscosine tương tác vừa phải với COX-2 với năng lượng liên kết -10,46 kcal/mol ^[3]. Tuy nhiên, chất này gắn kết rất mạnh với thụ thể mPGES-1 với năng lượng liên kết đạt -17,34 kcal/mol thông qua 4 vị trí tương tác ^[3]. Nghiên cứu in vivo trên chuột cho thấy liều thấp viscosine có tiềm năng hạ sốt cao ở các giai đoạn sau so với aspirin, đồng thời ức chế đáng kể phản ứng quặn đau phụ thuộc liều ^[3].

Nguy cơ tương tác và cộng gộp liều với thuốc NSAID

Các chiết xuất tự nhiên có tác dụng ức chế phản ứng viêm nhẹ hoặc hỗ trợ hạ nhiệt khi đi vào cơ thể sẽ đi qua các con đường sinh học tương tự thuốc tân dược. Khi dùng chung bồn bồn hay thảo mộc hạ nhiệt cùng các thuốc NSAID, nguy cơ cộng gộp cơ chế ức chế tổng hợp prostaglandin ngoại biên hoàn toàn có thể xảy ra.

Sự tương tác giữa các loại thuốc giảm đau, hạ sốt với những hợp chất khác trong cơ thể diễn ra rất đa dạng. Nghiên cứu trong ống nghiệm năm 1978 về tương tác giữa thuốc hạ sốt, giảm đau với kháng sinh trên vi khuẩn Staphylococcus aureus và Escherichia coli cho thấy phần lớn không gây ảnh hưởng hoặc tạo ra tác động hiệp đồng, nhưng một số trường hợp lại xuất hiện tác dụng đối kháng ^[4]. Phân tích quang phổ hấp thụ điện tử bước đầu cho thấy hiện tượng đối kháng này xuất phát từ tương tác vật lý trực tiếp giữa các phân tử ^[4].

Khi kết hợp tùy tiện các chất có cùng đích tác động hạ nhiệt và giảm đau, người dùng dễ gặp phải hiệu ứng cộng gộp. Tình trạng này làm thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu, tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày, gây áp lực thải trừ lên gan và thận, hoặc làm che giấu các dấu hiệu diễn tiến thật sự của cơn sốt.

Tác động phức tạp lên hệ miễn dịch

Việc lạm dụng hay phối hợp bừa bãi các tác nhân giảm đau, hạ sốt còn ảnh hưởng trực tiếp đến đáp ứng phòng vệ của cơ thể. Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2022 trên các cơ sở dữ liệu y khoa như MEDLINE, EMBASE, Cochrane ghi nhận thuốc NSAID tạo ra những hiệu ứng trái chiều trên hệ miễn dịch thích ứng: thúc đẩy miễn dịch qua trung gian tế bào nhưng lại ức chế miễn dịch dịch thể ^[5].

Bên cạnh đó, nhóm thuốc giảm đau opioid như fentanyl, morphine, methadone hay buprenorphine ức chế rõ rệt miễn dịch bẩm sinh ^[5]. Riêng morphine ức chế các tế bào then chốt của miễn dịch bẩm sinh, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ở giai đoạn hậu phẫu ^[5]. Do đó, việc can thiệp vào các phản ứng sốt và đau cần được tính toán cẩn trọng để không làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên.

Mối lo ngại về việc giảm đáp ứng miễn dịch cũng xuất hiện khi dùng thuốc hạ sốt quanh thời điểm tiêm chủng. Nghiên cứu tổng quan năm 2016 chỉ ra một số thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên phát hiện việc dùng thuốc hạ sốt giảm đau làm suy giảm đáp ứng kháng thể sau khi tiêm vaccine nguyên phát chứa kháng nguyên mới, dù hiện tượng này biến mất sau mũi tiêm nhắc lại ^[6]. Cơ chế làm giảm kháng thể này vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn và không chỉ đơn thuần do sự ức chế enzym COX ^[6].

Một khảo sát năm 2017 trên 150 phụ huynh có con 6 và 15 tháng tuổi cho thấy tỷ lệ dùng thuốc hạ sốt giảm đau trong 48 giờ đầu sau tiêm lên tới 64%, chủ yếu nhằm ngăn ngừa hoặc điều trị sốt và đau ^[7]. Trong đó, acetaminophen được dùng phổ biến gấp 2,6 lần so với ibuprofen ^[7]. Tỷ lệ dùng ibuprofen ở nhóm trẻ 15 tháng tuổi là 28%, cao hơn đáng kể mức 7,4% ở nhóm trẻ 6 tháng tuổi ^[7]. Các khuyến cáo y khoa hiện nay đều hạn chế việc dùng thuốc thường quy phòng ngừa sốt tiêm chủng do lo ngại ảnh hưởng tới hiệu quả sinh miễn dịch ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm giải nhiệt

Nhiều người lầm tưởng rằng thực phẩm tự nhiên hoàn toàn vô hại, có thể ăn bao nhiêu tùy thích kể cả khi đang uống thuốc tây. Quan niệm "ăn đồ mát để giải nhiệt, cộng với uống thuốc cho nhanh khỏi sốt" là một sai lầm phổ biến trong chăm sóc sức khỏe tại nhà.

Mọi hợp chất đưa vào cơ thể đều cần gan chuyển hóa và thận đào thải. Khi cơ thể đang nhiễm trùng hoặc sốt cao, các cơ quan này vốn đã chịu nhiều áp lực. Việc dung nạp lượng lớn món ăn chế biến từ bồn bồn, đặc biệt là các dạng muối chua hay chiết xuất đậm đặc, cùng lúc với thuốc ức chế enzym COX có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa.

Ngoài ra, hiểu lầm rằng phải hạ sốt bằng mọi giá cũng khiến nhiều người phối hợp sai lầm. Sốt thực chất là một phản ứng tự vệ tự nhiên của hệ miễn dịch nhằm kìm hãm sự phát triển của mầm bệnh. Việc dùng cùng lúc cả thuốc lẫn thảo dược hạ nhiệt nhằm ép thân nhiệt xuống nhanh có thể gây hạ thân nhiệt đột ngột hoặc che lấp triệu chứng bệnh lý nguy hiểm.

Những ai nên thận trọng?

Người đang được chỉ định dùng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt kháng viêm nhóm NSAID (như aspirin, ibuprofen, diclofenac) cần đặc biệt lưu ý khi ăn bồn bồn hoặc dùng các sản phẩm từ loại cây này. Sự cộng hưởng tác động ngoại vi có thể làm tăng nguy cơ tổn thương hàng rào bảo vệ dạ dày.

Bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, người suy giảm chức năng gan, thận cần tránh kết hợp. Các đối tượng này vốn đã nhạy cảm với tác dụng phụ của thuốc kháng viêm; việc dùng chung với các chất làm thay đổi động học hấp thu thuốc sẽ làm tăng biến chứng đường tiêu hóa.

Trẻ nhỏ bị sốt sau tiêm chủng hoặc sốt do nhiễm virus cũng không nên áp dụng bừa bãi các bài thuốc dân gian từ thảo mộc kèm thuốc hạ sốt. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mãn tính hoặc dùng thuốc điều trị kéo dài đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược vào chế độ ăn bệnh lý.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng bồn bồn trong bữa ăn hàng ngày mà vẫn đảm bảo an toàn khi phải dùng thuốc hạ sốt, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Giãn cách thời gian: Không ăn bồn bồn cùng lúc với thời điểm uống thuốc hạ sốt, giảm đau. Tốt nhất nên dùng cách cữ uống thuốc từ 2 đến 3 giờ để hạn chế tối đa tương tác hấp thu tại đường tiêu hóa.
• Liều lượng vừa phải: Chỉ nên sử dụng bồn bồn như một loại rau xanh thông thường trong bữa ăn gia đình, không ăn liên tục nhiều ngày hoặc uống các loại nước ép, nước sắc đậm đặc khi đang ốm sốt.
• Cách chế biến phù hợp: Ưu tiên nấu chín như nấu canh thanh đạm, luộc chín; hạn chế dùng bồn bồn muối chua vì lượng muối cao và tính acid có thể gây kích ứng thêm cho niêm mạc dạ dày đang nhạy cảm do thuốc.
• Theo dõi cơ thể: Ngừng sử dụng ngay nếu thấy các dấu hiệu bất thường như cồn cào ruột, đau thượng vị, buồn nôn hoặc chóng mặt sau khi ăn và dùng thuốc.

Bồn bồn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và mang nét đặc trưng ẩm thực địa phương. Tuy nhiên, khi cơ thể có bệnh và phải can thiệp thuốc giảm đau, hạ sốt, sự thận trọng trong ăn uống luôn là điều cần thiết. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tham khảo ý kiến nhân viên y tế thay vì tự ý kết hợp thực phẩm có hoạt tính hạ nhiệt với tân dược.