Nhiều người gặp tình trạng đầy bụng, khó tiêu mỡ hoặc đi ngoài phân mỡ thường tìm đến các chế phẩm hỗ trợ tiêu hóa như cao mật bò (ox bile extract). Tuy nhiên, không ít người băn khoăn nên uống loại cao này trước, trong hay sau bữa ăn để mang lại hiệu quả tốt nhất. Việc chọn sai thời điểm có thể khiến dược liệu không phát huy tác dụng hòa tan chất béo, thậm chí gây khó chịu cho đường tiêu hóa.

Câu trả lời theo góc độ dược lực học là: Nên uống cao mật bò ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo. Uống vào thời điểm này giúp các thành phần muối mật ngoại sinh hòa trộn trực tiếp với dịch thức ăn, thực hiện nhiệm vụ nhũ hóa chất béo đúng lúc dịch mật sinh lý của cơ thể được kích thích tiết ra.

Cơ chế nhũ hóa lipid và vai trò sinh lý của dịch mật

Để hiểu tại sao cần dùng cao mật bò cùng thức ăn, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý chất béo. Bình thường, khi thức ăn chứa dinh dưỡng đi vào ruột non, túi mật sẽ co bóp để đẩy acid mật vào lòng ruột. Dịch mật đóng vai trò như chất hoạt động bề mặt, phân cắt các giọt mỡ lớn thành các vi hạt nhỏ hơn (micelle), giúp enzym tiêu hóa phân giải lipid hiệu quả.

Nghiên cứu sinh lý ghi nhận rằng việc tiếp nạp bữa ăn dạng lỏng chuẩn gây ra sự gia tăng nồng độ acid mật toàn phần trong huyết thanh, đạt mức đỉnh tại thời điểm 60 phút sau ăn rồi giảm dần, trong khi các dạng liên hợp như cholylglycine và chenodeoxycholyl tiếp tục duy trì ở mức cao [1]. Ngược lại, nếu chỉ dùng chế độ ăn không calo (noncaloric feeding), nồng độ acid mật trong máu không tăng hoặc giảm dần [1].

Khi truyền cholecystokinin liên tục, nồng độ acid mật tăng cao đáng kể do quá trình tái tuần hoàn ruột gan diễn ra nhanh hơn [1]. Điều này chứng minh rằng phản xạ bài tiết mật tự nhiên chỉ xảy ra khi có kích thích từ thức ăn. Do đó, việc bổ sung acid mật ngoại sinh lúc bụng rỗng hoàn toàn không phù hợp với nhịp sinh học của hệ tiêu hóa.

Nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của dịch mật trong hấp thu

Mối liên hệ giữa thức ăn, mật bò và khả năng hòa tan chất béo hoặc các hoạt chất thân dầu đã được làm rõ qua nhiều thử nghiệm dược động học.

Trong một nghiên cứu năm 1977 về sự hấp thu của hoạt chất kháng viêm không steroid diftalone ở người tình nguyện khỏe mạnh, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ đỉnh trong huyết tương của chất này tăng trung bình 2,2 lần khi có mặt thức ăn [2]. Cụ thể, các thử nghiệm cho dùng liều 0,75 g (6 người ở nghiên cứu 1), 0,25 g (10 người ở nghiên cứu II) và 0,5 g (6 người ở nghiên cứu V) lúc đói hoặc sau ăn sáng lúc 9 giờ [2]. Khi kiểm tra liều 0,75 g trên 2 người lúc 8 giờ sáng khi đói và 1 giờ chiều sau ăn, nồng độ đỉnh cũng tăng gấp 2,5 lần [2].

Đáng chú ý, khi cho 5 người tình nguyện khỏe mạnh uống 0,5 g diftalone dưới dạng viên nang chứa cao mật bò khô (dry ox bile), sự hấp thu của hoạt chất cũng gia tăng tương đương như khi có thức ăn [2]. Trong khi đó, việc dùng hỗn dịch nước, chất hoạt động bề mặt thông thường hay thuốc tăng nhu động metoclopramide 20 mg không làm thay đổi độ hấp thu [2].

Thử nghiệm trên 2 người bệnh bị suy giảm mật một phần sau phẫu thuật cũng xác nhận diftalone không trải qua chu trình ruột gan, củng cố giả thuyết rằng dòng chảy dịch mật sau bữa ăn là yếu tố cốt lõi giúp hòa tan và hấp thu các chất thân dầu [2].

Bằng chứng lâm sàng: Cải thiện chứng phân mỡ nhờ cao mật bò

Tác dụng thực tế của việc bổ sung cao mật bò trong hỗ trợ xử lý chất béo được minh chứng rõ rệt qua trường hợp lâm sàng được báo cáo năm 1992 [3]. Một bệnh nhân từng phẫu thuật cắt hồi tràng và cắt một phần đại tràng phải do bệnh Crohn đã xuất hiện hội chứng kém hấp thu và phân mỡ nghiêm trọng do suy kiệt nguồn acid mật [3].

Sau khi được cho sử dụng chiết xuất mật bò (ox bile extract) kéo dài cùng chế độ ăn, lượng mỡ bài tiết trong phân của bệnh nhân đã giảm mạnh từ 134 g/24 giờ xuống chỉ còn 9 g/24 giờ [3]. Trọng lượng phân cũng không hề gia tăng mà giảm từ 669 g/24 giờ trước can thiệp xuống 507 g/24 giờ sau điều trị [3].

Kết quả này cho thấy việc bổ sung acid mật dạng uống có khả năng thay thế dịch mật thiếu hụt để tiêu hóa chất béo hiệu quả. Trái với lo ngại rằng muối mật dư thừa sẽ tràn xuống đại tràng gây tiêu chảy bài tiết, việc dùng đúng liều trong bữa ăn giúp kiểm soát sự đào thải lipid mà không làm nặng thêm triệu chứng tiêu chảy [3].

Tác động của acid mật ngoại sinh lên nội tiết chuyển hóa

Bên cạnh vai trò tiêu hóa lipid, acid mật bổ sung cùng bữa ăn còn tham gia điều hòa đường huyết và các hormone đường ruột. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát đáp ứng của acid mật huyết tương, insulin, GLP-1 và FGF19 trên nam giới khỏe mạnh, thể trạng gầy qua hai thử nghiệm chéo ngẫu nhiên [4].

Tại thử nghiệm đầu tiên, các đối tượng dùng bữa ăn hỗn hợp kéo dài 4 giờ sau khi nhịn ăn qua đêm hoặc nhịn ăn 40 giờ; việc nhịn đói 40 giờ gây đề kháng insulin và làm tăng nồng độ GLP-1 cũng như FGF19 sau ăn [4]. Sau nhịn ăn qua đêm, các tác giả phát hiện mối tương quan chặt chẽ giữa insulin sau ăn và nồng độ acid mật gDCA (glycine-conjugated deoxycholic acid) tại các mốc thời gian cụ thể [4].

Tại thử nghiệm thứ hai, người tham gia được kiểm tra với bữa ăn hỗn hợp 4 giờ có hoặc không bổ sung một liều gDCA đi kèm bữa ăn [4]. Kết quả cho thấy việc dùng gDCA cùng bữa ăn đã làm tăng nồng độ GLP-1 và hạ thấp mức glucose huyết tương ở giai đoạn muộn sau ăn, trong khi không làm thay đổi nồng độ FGF19 hay mức tiêu hao năng lượng [4]. Điều này cho thấy acid mật phối hợp cùng chất dinh dưỡng trong bữa ăn còn hỗ trợ tín hiệu bài tiết incretin có lợi cho chuyển hóa tinh bột đường.

Vì sao không nên uống cao mật bò lúc đói?

Uống cao mật bò lúc bụng rỗng là một sai lầm phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Về mặt sinh lý, khi dạ dày không chứa lipid, các acid mật ngoại sinh không có cơ chất để nhũ hóa. Muối mật tồn tại tự do trong đường tiêu hóa trống rỗng có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến ợ nóng, cồn cào hoặc trào ngược dịch mật.

Mặt khác, một nghiên cứu năm 1982 đã chỉ ra rằng khi cho 6 đối tượng uống 250 mg acid chenodeoxycholic với nước (lúc không có thức ăn), nồng độ acid mật toàn phần và chủng chenodeoxycholyl tăng lên, nhưng cholylglycine không đổi, cho thấy sự gia tăng này hoàn toàn từ nguồn uống vào chứ không phải do túi mật co bóp [1].

Khi dùng đồng thời bữa ăn và acid chenodeoxycholic tự do, nồng độ acid mật toàn phần trong huyết thanh không tăng cao hơn so với khi chỉ dùng một trong hai tác nhân kích thích đơn lẻ [1]. Mức tăng dạng chenodeoxycholyl mang tính cộng gộp, cho thấy việc nạp acid mật tự do cùng lúc có thể cạnh tranh hấp thu với acid mật liên hợp nội sinh [1].

Do đó, người dùng cần bổ sung đúng dạng cao mật tự nhiên (chứa các muối mật liên hợp) và dùng ngay trong bữa ăn có chất béo để hạn chế tối đa việc cạnh tranh hoặc xáo trộn chu trình tái hấp thu ruột gan tự nhiên.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù cao mật bò đem lại lợi ích hỗ trợ rõ rệt cho người thiếu hụt dịch mật, chế phẩm này không phù hợp cho mọi đối tượng:

  • Người nhiễm ký sinh trùng đường ruột: Một nghiên cứu năm 1985 về vi nấm và ký sinh trùng đã phát hiện mật bò và mật lợn thúc đẩy sự phát triển in vitro của ký sinh trùng Giardia lamblia [5]. Các muối mật tinh khiết như sodium taurocholate, glycocholate, taurodeoxycholate và dịch mật giàu phospholipid (trong đó mật bò tương đương mật người và mạnh hơn mật lợn hay chuột lang) làm gia tăng tốc độ nhân lên của ký sinh trùng [5]. Giardia lamblia tiêu thụ trực tiếp các lipid từ dịch mật, đặc biệt là lecithin và muối mật để làm màng tế bào [5]. Do đó, người nghi ngờ hoặc đang điều trị nhiễm Giardia lamblia tuyệt đối không tự ý dùng cao mật bò.
  • Người bị tiêu chảy mạn tính hoặc bệnh đại tràng: Mặc dù trường hợp cắt hồi tràng cho thấy phân mỡ giảm từ 134 xuống 9 g/24 giờ mà không tăng cân nặng phân [3], việc dùng quá liều muối mật vẫn có nguy cơ gây tiêu chảy thẩm thấu nếu lượng muối mật không hấp thu hết đi vào đại tràng.
  • Bệnh nhân sỏi mật, tắc mật hoặc viêm loét tiêu hóa: Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, không tự ý thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.

Hướng dẫn sử dụng đúng cách trong đời sống

Để cao mật bò phát huy tối đa công năng hòa tan chất béo, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Thời điểm dùng: Uống ngay giữa bữa ăn hoặc ngay sau miếng ăn đầu tiên chứa chất béo. Tránh uống trước bữa ăn quá sớm hoặc uống vào những bữa phụ chỉ toàn tinh bột hay nước ngọt.
  • Thành phần bữa ăn đi kèm: Bắt buộc bữa ăn phải có một lượng lipid nhất định (dầu thực vật, mỡ động vật, bơ, phô mai hoặc các loại hạt béo). Nếu bữa ăn hoàn toàn không chứa chất béo, việc dùng cao mật là không cần thiết.
  • Cách thức uống: Uống cùng một ly nước lọc đầy, nuốt trọn viên, không nhai nát viên uống để tránh acid mật tiếp xúc trực tiếp làm rát niêm mạc thực quản và khoang miệng.

Cao mật bò là một công cụ hỗ trợ hữu ích cho những người bị cắt túi mật, suy giảm chức năng gan mật hoặc gặp hội chứng kém hấp thu chất béo. Tuy nhiên, hiệu quả của sản phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào thời điểm sử dụng. Hãy luôn kết hợp chế phẩm này cùng bữa ăn có chất béo để tối ưu hóa quá trình nhũ hóa lipid và tham vấn chuyên gia y tế khi có bệnh lý tiêu hóa nền.