Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên để làm dịu đường tiêu hóa hoặc giảm đau rát họng. Du đỏ (slippery elm) là một trong những lựa chọn phổ biến nhờ đặc tính tạo chất nhầy tự nhiên êm dịu [5, 6]. Tuy nhiên, nếu bạn đang dùng các loại thuốc tây điều trị bệnh mạn tính hay cấp tính, việc uống chung cùng lúc với thảo dược này có thể gây ra những tương tác bất lợi mà ít người ngờ tới.
Câu trả lời ngắn gọn là bạn cần uống du đỏ cách xa thuốc tây ít nhất 2 giờ. Lý do cốt lõi nằm ở lượng chất nhầy tự nhiên dồi dào trong vỏ cây du đỏ khi gặp nước sẽ nở to, tạo thành lớp gel bao phủ bề mặt niêm mạc ruột [1, 2, 6]. Lớp màng nhầy vật lý này trực tiếp cản trở và làm chậm quá trình khuếch tán, hấp thu các phân tử thuốc vào máu [1].
Bản chất chất nhầy trong vỏ cây du đỏ
Vỏ cây du đỏ từ lâu đã được ghi nhận chứa nguồn chất nhầy tự nhiên có cấu trúc carbohydrate phức tạp [5, 6]. Thành phần hóa học của chất nhầy này chứa các loại đường đặc biệt như 3-O-methylgalactose [2]. Nghiên cứu cho thấy loại đường mono-O-methyl này có khả năng chống lại sự thoái hóa bởi enzym, giúp chuỗi phân tử polysaccharide giữ được độ bền vững tự nhiên [2].
Nhờ cấu trúc hóa học đặc thù chứa nhiều nhóm ưa nước, chất nhầy thảo dược thể hiện khả năng hút nước và trương nở mạnh mẽ [2, 6]. Khi tiếp xúc với dịch tiêu hóa, các phân tử này ngậm nước, trương phồng thành dạng gel quánh dính và trơn trượt [3].
Chính tính chất tạo màng bao phủ tự nhiên này mang lại cảm giác dễ chịu cho vùng niêm mạc tổn thương. Tuy nhiên, tính chất vật lý trơn nhầy đó cũng là "con dao hai lưỡi" khi xét trên phương diện tương tác với các hoạt chất điều trị dùng qua đường uống [4, 6].
Cơ chế cản trở hấp thu thuốc qua đường tiêu hóa
Đường tiêu hóa là bề mặt rộng lớn để thuốc hấp thu vào tuần hoàn chung [1]. Khi uống du đỏ, chất nhầy nhanh chóng trương nở và phủ một lớp màng sinh học lên niêm mạc dạ dày và ruột [4, 6]. Lớp rào cản nhầy này trực tiếp ngăn cách hoạt chất của thuốc tây tiếp xúc với tế bào biểu mô đường ruột [1].
Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá sự tương tác giữa lớp chất nhầy và thuốc đã chỉ ra rằng, sự hiện diện của chất nhầy làm cản trở đáng kể quá trình khuếch tán của các phân tử thuốc qua màng bán thấm [1]. Khi nồng độ chất nhầy càng cao, tốc độ khuếch tán của dược chất càng sụt giảm rõ rệt [1].
Hiện tượng này khiến viên thuốc tây dù rã ra nhưng khó tiếp cận được diện tích biểu mô ruột để hấp thu [1]. Do đó, tốc độ hấp thu (Cmax, Tmax) và mức độ hấp thu tổng thể của thuốc chuyển hóa qua đường uống đều bị suy giảm [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về chất nhầy thực vật?
Đặc tính trương nở và kiểm soát giải phóng dược chất của chất nhầy tự nhiên đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phát triển viên nén aceclofenac sử dụng chất nhầy tự nhiên từ hạt Lepidium sativum và thử nghiệm độ ổn định trong buồng mô phỏng ở 40 độ C, độ ẩm 75% trong 3 tháng [4]. Kết quả đo chỉ số trương nở của chất nhầy trong nước cất đạt mức 4,1 ± 0,6, cho thấy khả năng hút nước phồng to rất lớn [4]. Phổ hồng ngoại FTIR chứng minh giữa chất nhầy và hoạt chất thuốc không tạo ra phản ứng liên kết hóa học mới, nghĩa là tác động cản trở hoàn toàn mang bản chất vật lý cản trở cơ học [4].
Nghiên cứu sơ bộ năm 2022 khảo sát hydrogel từ chất nhầy hạt lanh (Linum usitatissimum) làm chất nền kéo dài thời gian giải phóng thuốc đường uống [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trương nở của mạng lưới gel tăng theo nồng độ chất nhầy: ở môi trường axit pH 1,2, tỷ lệ trương nở từ 14,39 tăng lên 16,92 và 19,66; ở môi trường đệm pH 4,5, tỷ lệ trương nở lần lượt là 14,74, 17,54 và 20,27 [5]. Các nhà khoa học lý giải rằng nhiều nhóm ưa nước trong chất nhầy hấp thụ lượng lớn nước, tạo nên mạng lưới cản trở dược chất thoát ra bên ngoài [5].
Một nghiên cứu khác năm 2014 thử nghiệm màng dán diltiazem hydrochloride kết hợp chất nhầy củ khoai môn (Colocasia esculenta) trên da chuột Albino trụi lông [6]. Kết quả thử nghiệm độ giải phóng thuốc trong ống nghiệm cho thấy thời gian giải phóng diltiazem bị kéo dài khi tăng tỷ lệ phần trăm chất nhầy trong công thức [6]. Phổ FTIR một lần nữa khẳng định không có tương tác hóa học giữa hoạt chất thuốc và chất nhầy [6].
Năm 2021, nghiên cứu tổng hợp mạng lưới hydrogel từ chất nhầy quả mộc qua (quince) để giải phóng kéo dài metoprolol tartrate đã xác nhận khả năng ngậm dịch sinh học vượt trội của loại polymer tự nhiên này [3]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy chất nhầy an toàn qua đường uống, nhưng mức độ trương nở cao của nó trực tiếp làm chậm tốc độ phóng thích của hoạt chất điều trị tim mạch [3].
Dù các nghiên cứu trên được thực hiện trong môi trường ống nghiệm (in vitro), trên mô hình màng nhân tạo hoặc thử nghiệm trên da động vật nhằm phát triển dạng thuốc giải phóng chậm [1, 2, 3, 4, 6], chúng giải thích cơ chế vật lý vì sao chất nhầy du đỏ có thể "giam lỏng" hoặc trì hoãn sự thẩm thấu của thuốc tây tại đường ruột [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, có thể uống chung cùng lúc với bất kỳ loại thuốc tây nào để "bổ trợ" hoặc "giảm nóng trong". Đây là quan niệm sai lầm, bởi thảo dược có chứa các thành phần hóa học và đặc tính vật lý riêng biệt có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị [4, 6].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chất nhầy thảo dược sẽ phân hủy ngay lập tức trong dạ dày. Thực tế, các chuỗi đường phân nhánh chứa 3-O-methylgalactose trong chất nhầy du đỏ có khả năng kháng cự sự phân giải của enzym tiêu hóa tốt hơn đường thông thường [2]. Nhờ đó, lớp màng nhầy duy trì trạng thái bám dính lâu hơn trên bề mặt niêm mạc ống tiêu hóa [4, 5].
Ngoài ra, việc nghĩ rằng uống thêm nhiều nước sẽ lập tức cuốn trôi lớp màng nhầy cũng không hoàn toàn chính xác. Nước vào càng nhiều, các chuỗi polymer ưa nước trong chất nhầy càng nở to và tăng cường độ quánh dính, củng cố thêm rào cản vật lý ngăn cản phân tử thuốc khuếch tán [2, 6].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người đang dùng thuốc điều trị các bệnh lý mạn tính có khoảng trị liệu hẹp như thuốc tim mạch, huyết áp, tiểu đường, chống đông máu hoặc kháng sinh cần đặc biệt cẩn trọng. Việc nồng độ thuốc hấp thu vào máu bị tụt giảm hoặc hấp thu chậm trễ có thể làm mất tác dụng kiểm soát bệnh cấp tính hoặc khiến bệnh bùng phát [4, 6].
Chưa có nghiên cứu đầy đủ trên nhóm phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ về việc tự ý sử dụng dịch chiết du đỏ kết hợp thuốc tây; các dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung trên mô hình vật lý in vitro và đánh giá độ an toàn màng nhầy thực vật ở động vật thí nghiệm [1, 3, 4, 6]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý phối hợp khi chưa có chỉ định y khoa.
Bệnh nhân có vấn đề về hẹp đường tiêu hóa, suy giảm nhu động ruột cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng các thảo dược giàu chất nhầy trương nở mạnh [1, 2].
Cách áp dụng thực tế an toàn
Quy tắc quan trọng nhất là tạo khoảng cách thời gian tối thiểu 2 giờ giữa việc dùng du đỏ và uống thuốc tây. Nếu bạn uống thuốc tây trước, hãy chờ ít nhất 2 giờ sau mới dùng du đỏ để thuốc kịp rã, phân tán và hấp thu qua niêm mạc ruột vào tuần hoàn [1].
Ngược lại, nếu vừa uống du đỏ, lớp gel nhầy cần thời gian để di chuyển dần xuống các đoạn ruột dưới theo nhu động tiêu hóa. Vì vậy, cũng cần giãn cách tối thiểu 2 giờ sau đó mới được uống thuốc tây nhằm tránh nguy cơ thuốc bị vướng lại trong lớp màng nhầy [1].
Chỉ sử dụng du đỏ với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa. Không lạm dụng việc uống liên tục với nồng độ quá đậm đặc, vì nồng độ chất nhầy càng cao thì lực cản khuếch tán dược chất càng mạnh [1]. Khi đang trong đợt điều trị thuốc đặc hiệu, bạn nên thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị về việc có đang sử dụng sản phẩm từ du đỏ hay không để nhận lời khuyên dùng thuốc an toàn, hợp lý.
