Hội chứng ruột kích thích (IBS): Du đỏ hỗ trợ được đến mức nào?

Đau bụng quặn thắt, chướng hơi và rối loạn tiêu hóa kéo dài là nỗi ám ảnh thường trực của những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Nhiều người tìm đến các biện pháp thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện các đợt bùng phát mà không phải phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các thảo mộc truyền thống dành cho đường ruột, vỏ cây du đỏ (slippery elm bark) là cái tên thường được nhắc đến nhờ đặc tính làm dịu niêm mạc.

Tuy nhiên, liệu du đỏ có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội cho cả người bị táo bón lẫn tiêu chảy hay không? Các nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy du đỏ chưa từng được đánh giá đơn độc trong các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên bệnh nhân IBS, mà mới chỉ xuất hiện dưới dạng một thành phần trong các bài thuốc kết hợp nhiều loại thảo dược khác nhau. Hiệu quả cải thiện thói quen đi tiêu ghi nhận được chủ yếu đến từ các công thức dành cho thể táo bón, trong khi dữ liệu trên thể tiêu chảy lại không cho thấy tác dụng phục hồi rõ rệt.

Du đỏ trong các bài thuốc đường ruột tác động ra sao?

Vỏ cây du đỏ từ lâu đã được sử dụng nhờ chứa hàm lượng chất nhầy tự nhiên phong phú. Khi tiếp xúc với dịch tiêu hóa, chất nhầy này tạo thành một lớp màng bao phủ, giúp làm dịu niêm mạc ruột non và ruột già đang bị kích ứng hoặc viêm nhẹ.

Khi kết hợp cùng các chất xơ hòa tan hoặc dược liệu khác, du đỏ có thể đóng vai trò như một chất bôi trơn và bảo vệ cơ học, hỗ trợ làm mềm phân và tạo điều kiện cho khối phân di chuyển dễ dàng hơn qua đại tràng. Đồng thời, việc làm dịu bề mặt ống tiêu hóa cũng được giả định là giúp giảm bớt các cơn co thắt gây đau bụng và cảm giác đầy hơi khó chịu. Dù vậy, những cơ chế này chỉ phát huy tối đa khi nằm trong các công thức phối hợp đồng bộ, thay vì sử dụng vỏ cây du đỏ riêng lẻ.

Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Để đánh giá thực tế lâm sàng, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm các bài thuốc thảo dược chứa du đỏ trên bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích qua từng phân nhóm cụ thể.

Nghiên cứu thử nghiệm mở không đối chứng năm 2010 tại Úc đã kiểm tra tác động của hai công thức thảo dược tự nhiên trên 31 bệnh nhân thỏa mãn tiêu chuẩn chẩn đoán Rome II về IBS ^[1]. Trong đó, 21 bệnh nhân thuộc nhóm tiêu chảy chiếm ưu thế hoặc thói quen đại tiện xen kẽ (dùng công thức DA-IBS gồm quả việt quất đen, vỏ du đỏ, thảo mộc agrimony và quế) và 10 bệnh nhân thuộc nhóm táo bón chiếm ưu thế (dùng công thức C-IBS gồm vỏ du đỏ, lactulose, cám yến mạch và rễ cam thảo) ^[1]. Mục tiêu chính của hai công thức là chuẩn hóa tần suất và độ đặc của phân ^[1].

Kết quả cho thấy, ở nhóm táo bón (C-IBS), các đối tượng ghi nhận mức tăng 20% về tần suất đi tiêu (p = 0.016) cùng sự thuyên giảm rõ rệt về cảm giác rặn (p < 0.0001), đau bụng (p = 0.032), đầy hơi (p = 0.034) và mức độ nghiêm trọng chung của các triệu chứng IBS (p = 0.0005), kèm theo cải thiện độ đặc của phân (p < 0.0001) ^[1]. Cả hai công thức đều được dung nạp tốt ^[1]. Tuy nhiên, đối với nhóm tiêu chảy hoặc thói quen đại tiện xen kẽ (DA-IBS), mặc dù người tham gia có giảm rặn (p = 0.004), giảm đau bụng (p = 0.006), giảm đầy hơi (p < 0.0001), xì hơi (p = 0.0001) và giảm triệu chứng chung (p = 0.002), họ lại ghi nhận sự gia tăng nhẹ tần suất đi tiêu (p = 0.027) ^[1]. Do đó, các tác giả kết luận rằng công thức DA-IBS không hiệu quả trong việc cải thiện thói quen đi tiêu ở người mắc IBS thể tiêu chảy hoặc xen kẽ ^[1]. Nghiên cứu này có hạn chế lớn là thiết kế nhãn mở, không có nhóm đối chứng giả dược và cỡ mẫu còn rất nhỏ (chỉ 31 người) ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng trước - sau kéo dài 16 tuần công bố năm 2020 trên 43 người trưởng thành Úc mắc các rối loạn tiêu hóa đã đánh giá công thức kết hợp NC Gut Relief ^[2]. Công thức này chứa du đỏ cùng curcumin, lô hội, guar gum, pectin, tinh dầu bạc hà và glutamine ^[2]. Bệnh nhân sử dụng liều 5 g/ngày rồi tăng lên 10 g/ngày trong 4 tuần sau giai đoạn kiểm chứng ban đầu ^[2]. Kết quả ghi nhận công thức giúp cải thiện tần suất và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tiêu hóa trên và dưới từ 60% đến 80%, bao gồm chứng khó tiêu, ợ chua, buồn nôn, táo bón hoặc tiêu chảy, đau bụng và đầy hơi khó chịu ^[2].

Thử nghiệm năm 2020 này cũng chỉ ra sự phục hồi tính thấm của ruột ở toàn bộ người tham gia có phân bình thường, 90% người có phân cứng và 66% người có phân mềm dựa trên tỷ lệ lactulose/mannitol ^[2]. Hệ vi sinh đường ruột được cải thiện rõ rệt với sự gia tăng của Lactobacillus, Clostridium và Faecalibacterium prausnitzii ^[2]. Thêm vào đó, gần một nửa số người dùng thuốc ức chế bơm proton trị ợ chua đã ngưng dùng thuốc vào cuối nghiên cứu, và 1/3 người tham gia có thể nạp lại các thực phẩm kích ứng như hành, tỏi, đậu hoặc đồ chua cay ^[2]. Hạn chế của nghiên cứu là thiết kế nhãn mở, không có nhóm chứng giả dược ngẫu nhiên để loại trừ hiệu ứng tâm lý.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Qua các nghiên cứu đã công bố, lợi ích của du đỏ khi nằm trong bài thuốc phối hợp thể hiện rõ nét nhất ở khả năng hỗ trợ cải thiện các triệu chứng khó chịu như đầy hơi, đau quặn bụng và hỗ trợ giảm táo bón [1, 2]. Sự kết hợp giữa du đỏ cùng các thành phần tiền sinh học và chất xơ như lactulose hay cám yến mạch giúp phân mềm hơn và tăng số lần đi ngoài ở người bị táo bón mạn tính ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận thức rõ giới hạn lớn của dữ liệu khoa học: chưa có bất kỳ thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược ngẫu nhiên nào đánh giá riêng biệt chiết xuất đơn độc của vỏ cây du đỏ trên người bệnh IBS. Hiệu quả giảm táo bón hay phục hồi niêm mạc ruột trong các báo cáo lâm sàng có thể là kết quả hiệp đồng từ các thành phần khác như cám yến mạch, lactulose, lô hội, pectin hoặc glutamine [1, 2]. Đặc biệt, với người mắc IBS thể tiêu chảy, công thức chứa du đỏ không cho thấy khả năng làm đặc phân hay giảm số lần đi ngoài, thậm chí còn làm tăng nhẹ số lần đại tiện ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về cây du đỏ

Nhiều người lầm tưởng du đỏ là "thần dược" thảo mộc có thể chữa dứt điểm mọi thể bệnh của hội chứng ruột kích thích. Thực tế, không có một phương thuốc đơn lẻ nào giải quyết triệt để được IBS, và du đỏ không mang lại công dụng cầm tiêu chảy hay ổn định thói quen đại tiện cho phân nhóm đi lỏng ^[1].

Một ngộ nhận khác là việc tự ý mua bột vỏ du đỏ nguyên chất về uống sẽ mang lại hiệu quả kỳ diệu như trong các bài báo khoa học. Cần nhớ rằng kết quả lâm sàng tích cực được ghi nhận từ các công thức đa thành phần với tỷ lệ phối chế cụ thể và liều lượng rõ ràng, không tương đương với việc dùng bột du đỏ đơn lẻ thiếu kiểm soát [1, 2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng du đỏ?

Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy chiếm ưu thế cần hết sức cẩn trọng khi cân nhắc dùng các bài thuốc chứa du đỏ, do nguy cơ làm tăng số lần đi ngoài và không mang lại lợi ích chuẩn hóa thói quen đại tiện ^[1].

Chất nhầy đậm đặc trong vỏ du đỏ có khả năng bọc lấy niêm mạc dạ dày và ruột, từ đó cản trở sự hấp thu của các loại thuốc uống khác dùng cùng thời điểm. Người đang điều trị các bệnh lý mãn tính cần uống thuốc cách xa thời điểm dùng các chế phẩm chứa du đỏ. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng nêu trên, do đó các đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đồng ý cho sử dụng chế phẩm bổ sung chứa du đỏ nhằm hỗ trợ triệu chứng tiêu hóa, hãy lưu ý:

• Lựa chọn đúng tình trạng: Chỉ nên cân nhắc nếu bạn thuộc nhóm thiên về táo bón hoặc thường xuyên bị đầy hơi, chướng bụng ^[1]. Tránh dùng nếu đang trong đợt bùng phát tiêu chảy cấp hoặc tiêu chảy kéo dài ^[1].
• Thời điểm sử dụng: Uống chế phẩm cách xa các thuốc điều trị thông thường ít nhất 1 đến 2 giờ để tránh tương tác cản trở hấp thu thuốc.
• Liều lượng: Trong nghiên cứu công thức kết hợp NC Gut Relief, liều lượng được kiểm nghiệm an toàn là từ 5 g/ngày đến 10 g/ngày chia theo các giai đoạn ^[2]. Tuyệt đối không tự ý dùng quá liều khuyến cáo trên nhãn sản phẩm.
• Uống đủ nước: Do chứa nhiều chất nhầy và chất xơ, việc bổ sung đủ nước trong ngày là điều kiện tiên quyết để tránh nguy cơ tắc nghẽn hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng khó tiêu.

Tóm lại, vỏ cây du đỏ trong các bài thuốc phối hợp thảo dược cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện triệu chứng đau bụng, đầy hơi và giúp ích cho bệnh nhân IBS thể táo bón [1, 2]. Tuy nhiên, dược liệu này không giúp ổn định đại tiện ở người mắc thể tiêu chảy ^[1]. Người bệnh không nên tự ý điều trị mà cần thăm khám y tế định kỳ, kết hợp chế độ ăn uống khoa học và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.