Nhiều người Việt có thói quen dùng hà thủ ô sắc nước uống hoặc dùng viên hoàn kéo dài nhiều tháng với hy vọng đen tóc, đẹp da và bổ máu. Tuy nhiên, tình trạng vàng mắt, vàng da, mệt mỏi hay tăng men gan bất thường sau một thời gian sử dụng loại thảo dược này đang xuất hiện ngày một nhiều. Câu hỏi lớn nhất mà người dùng đặt ra là: Uống hà thủ ô bao lâu thì phải ngưng để bảo vệ tế bào gan?

Thực tế y văn hiện nay không có một khoảng thời gian cố định hay mốc ngày an toàn tuyệt đối áp dụng chung cho mọi người, bởi tổn thương gan do hà thủ ô phần lớn liên quan đến cơ địa miễn dịch riêng biệt của từng cá nhân [1]. Các báo cáo lâm sàng ghi nhận tổn thương có thể khởi phát rất nhanh chỉ sau khoảng 3 đến 4 tuần dùng trà thảo dược [2], hoặc bùng phát sau khoảng 2 tháng dùng lại thuốc dạng viên [3]. Do đó, người dùng không nên tự ý uống kéo dài liên tục nhiều tháng, cần ngưng dùng ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan và phải tham khảo ý kiến bác sĩ để được kiểm tra men gan định kỳ.

Vì sao hà thủ ô có thể gây độc cho gan?

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, nhưng hà thủ ô (tên khoa học là Polygonum multiflorum) đã được ghi nhận rộng rãi về khả năng gây tổn thương gan do thuốc hay thảo dược (DILI) [4], [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tổn thương gan do hà thủ ô chủ yếu thuộc dạng tổn thương đặc ứng qua trung gian miễn dịch (idiosyncratic drug-induced liver injury), phụ thuộc vào khả năng dung nạp miễn dịch và độ nhạy cảm của từng cá nhân chứ không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào liều dùng [1].

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2015 đã phân tích các chất chuyển hóa trong huyết thanh và mô gan của chuột bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) [5]. Kết quả cho thấy hà thủ ô gây rối loạn chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa axit amin và chuyển hóa lipid [5]. Cụ thể, dịch chiết nước làm tăng nồng độ L-threonine và serine trong huyết thanh, tăng myo-inositol, axit oleic và cholesterol trong mô gan, đồng thời làm giảm hexadecanoic acid, octadecanoic acid, ribitol và butanedioic acid [5]. Đáng chú ý, nghiên cứu trên chuột cũng chỉ ra dạng chiết xuất bằng cồn gây rối loạn và tổn thương tế bào gan nặng hơn so với dạng chiết xuất bằng nước [5].

Về mặt miễn dịch, một nghiên cứu bệnh chứng vào năm 2019 tiến hành giải trình tự gen độ sâu cao trên 46 cặp bệnh nhân nhằm phân tích thụ thể tế bào T (TCR) [6]. Kết quả cho thấy có sự khác biệt rõ rệt về số lượng vùng CDR3, độ dài chuỗi axit amin, tần số gen V-J và tính đa dạng miễn dịch giữa nhóm bị tổn thương gan do hà thủ ô và nhóm dùng hà thủ ô nhưng gan bình thường [6]. Hiện tượng liên kết chéo V-J tần suất cao và đa dạng hóa miễn dịch là bằng chứng cho thấy phản ứng miễn dịch dị ứng cá thể đóng vai trò then chốt khiến gan bị hủy hoại [6].

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận gì về người bị tổn thương gan?

Dữ liệu thực tế tại các bệnh viện cho thấy tổn thương gan do thảo dược này có thể diễn tiến rất phức tạp với nhiều mức độ nghiêm trọng khác nhau.

Một nghiên cứu hồi cứu tại Bệnh viện 302 công bố năm 2015 trên 158 bệnh nhân bị tổn thương gan liên quan đến hà thủ ô (thu thập từ tháng 1/2009 đến tháng 1/2014) mang lại nhiều con số đáng chú ý [4]:

  • Có 92 người (chiếm 58,2%) dùng kết hợp thuốc Tây y hoặc thảo dược khác, trong khi 66 người (chiếm 41,8%) chỉ dùng đơn độc hà thủ ô hoặc chế phẩm của nó [4].
  • Trong nhóm 66 người chỉ dùng hà thủ ô đơn thuần, có 51 ca (77,3%) dùng dạng bài thuốc phối hợp và 22,7% dùng dạng vị thuốc đơn lẻ [4].
  • Đặc biệt, có tới 62 ca (93,9%) bị tổn thương gan do dùng hà thủ ô đã qua chế biến hoặc các chế phẩm chế biến sẵn, và chỉ có 4 ca (6,1%) do dùng hà thủ ô sống [4].
  • Dạng tổn thương tế bào gan chiếm đa số tuyệt đối với 92,4% (61 ca), tổn thương ứ mật chiếm 1,5% (1 ca) và thể hỗn hợp chiếm 6,1% (4 ca) [4]. Sinh thiết gan trên 32 bệnh nhân phát hiện thoái hóa và hoại tử tế bào gan, tăng sinh xơ, tế bào Kupffer chứa hạt sắc tố và sự thâm nhiễm lượng lớn bạch cầu ái toan [4]. Hậu quả ghi nhận có 4 ca tiến triển thành suy gan, 4 ca chuyển sang xơ gan và 1 ca tử vong [4].

Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu khác công bố năm 2025 tại 4 bệnh viện lớn ở Trung Quốc (dữ liệu từ 1995 đến 2019) so sánh 73 ca tổn thương gan do hà thủ ô với 168 ca do thảo dược khác và 225 ca do thuốc hiện đại [7]:

  • Trong 73 ca do hà thủ ô, có 11 người (15,1%) dùng hà thủ ô đơn lẻ dạng bột hoặc nước đun, 37 người (50,7%) dùng thuốc đông dược thành phẩm có chứa hà thủ ô, và 25 người (34,2%) dùng bài thuốc sắc [7].
  • Độ tuổi trung bình của nhóm tổn thương do hà thủ ô là 48 tuổi, trẻ hơn đáng kể so với nhóm do thảo dược khác (55 tuổi) và thuốc tân dược (52 tuổi) [7].
  • Đáng lo ngại, nồng độ các men gan gồm ALT, AST và ALP ở nhóm dùng hà thủ ô đều cao hơn đáng kể so với hai nhóm còn lại [7]. Tỷ lệ dương tính với kháng thể kháng nhân (ANA) và tỷ lệ tổn thương gan mức độ 3 nghiêm trọng cũng cao hơn rõ rệt so với nhóm tổn thương gan do thuốc tân dược [7].

Bên cạnh đó, y văn cũng ghi nhận các ca lâm sàng cụ thể về thời gian khởi phát. Một báo cáo năm 2022 tại Mỹ ghi nhận người phụ nữ 48 tuổi uống trà thảo dược hỗ trợ chuyển hóa chứa hà thủ ô ít nhất 2 lần mỗi ngày trong 3 tuần khi đi du lịch và uống thêm 1 tuần khi về nước (tổng cộng 4 tuần) [2]. Bệnh nhân nhập viện cấp cứu với triệu chứng ngứa và buồn nôn kéo dài 2 ngày, củng mạc mắt vàng sẫm, chỉ số men gan ALT vọt lên 1.769 U/L, AST lên 1.029 U/L, ALP 218 U/L và bilirubin toàn phần là 6,7 mg/dL [2]. Một báo cáo khác năm 2012 ghi nhận một phụ nữ 33 tuổi bị viêm gan nhiễm độc cấp, buồn nôn và vàng da sau 2 tháng dùng lại viên uống chiết xuất hà thủ ô, tình trạng bệnh nhân dần hồi phục sau khi dừng thuốc hoàn toàn [3].

Lợi ích truyền thống và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Hà thủ ô từ lâu đã được xem là vị thuốc quý trong y học cổ truyền giúp bồi bổ cơ thể [5], [8]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại đang đặt ra hồi chuông cảnh báo lớn về tính an toàn của vị thuốc này đối với mô gan [4], [1].

Cần hiểu rõ giới hạn của các nghiên cứu hiện nay:

  • Cơ chế gây tổn thương gan chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn dù đã xác định có sự can thiệp của hệ miễn dịch [1].
  • Các nghiên cứu chuyển hóa chi tiết chủ yếu mới được tiến hành trên mô hình động vật như chuột cống [5], do đó không thể ngoại suy hoàn toàn tốc độ chuyển hóa hay tác động độc tính tương đương 100% sang cơ thể người.
  • Hầu hết các thống kê lâm sàng quy mô lớn là nghiên cứu hồi cứu thu thập từ người đã phát bệnh [4], [7], chưa có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên tiến cứu để đưa ra con số chính xác về việc uống liên tục bao nhiêu ngày, bao nhiêu gam thì chắc chắn an toàn cho mọi đối tượng.
  • Việc chẩn đoán tổn thương gan do hà thủ ô trên lâm sàng đòi hỏi phải loại trừ cẩn thận các nguyên nhân khác [4], [3].

Những hiểu lầm tai hại thường gặp khi dùng hà thủ ô

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì lành tính, uống càng lâu càng bổ". Nghiên cứu đã chứng minh hà thủ ô hoàn toàn có thể gây suy gan cấp, xơ gan và dẫn tới tử vong [4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng "chỉ có hà thủ ô sống chưa chế biến mới độc, còn hà thủ ô chế cửu chưng cửu sái thì vô tư uống dài ngày". Số liệu thực tế bác bỏ điều này: trong số các ca tổn thương gan đơn độc do hà thủ ô tại Bệnh viện 302, có tới 93,9% trường hợp là do sử dụng hà thủ ô đã qua chế biến và các chế phẩm liên quan [4]. Quá trình chế biến có thể làm thay đổi thành phần hóa học nhưng không loại bỏ được phản ứng miễn dịch dị ứng tiềm tàng trên cơ địa nhạy cảm [4], [8], [1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng rượu ngâm hà thủ ô giúp dẫn thuốc tốt hơn và bổ hơn. Thử nghiệm trên chuột cho thấy dạng chiết xuất cồn gây tổn thương mô gan và xáo trộn chuyển hóa nghiêm trọng hơn nhiều so với dạng đun nước [5]. Việc dùng hà thủ ô ngâm rượu có nguy cơ gây độc tính kép cho gan.

Cuối cùng, việc ngộ nhận "uống viên đông dược bào chế sẵn hay trà túi lọc thì an toàn hơn thuốc tự sắc" cũng rất nguy hiểm. Các nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ tổn thương gan xảy ra rất nhiều ở nhóm dùng thuốc viên đông dược thành phẩm (50,7%) [7] hoặc trà thảo dược túi lọc uống hàng ngày [2].

Dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương gan (DILI) cần biết

Tổn thương gan do thảo dược thường diễn biến âm thầm trong giai đoạn đầu rồi bùng phát dữ dội. Người sử dụng hà thủ ô dưới bất kỳ hình thức nào cần đặc biệt cảnh giác với các biểu hiện lâm sàng sau:

  • Xuất hiện cảm giác buồn nôn, chán ăn, ăn không ngon miệng, mệt mỏi rũ rượi không rõ lý do [2], [3].
  • Ngứa ngáy toàn thân hoặc ngứa da kéo dài vài ngày [2].
  • Nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, phân bạc màu.
  • Củng mạc mắt (lòng trắng mắt) ngả vàng hoặc da bắt đầu có dấu hiệu vàng vọt [2], [3].

Khi nhận thấy một trong các dấu hiệu trên, cần lập tức ngừng sử dụng toàn bộ các chế phẩm hà thủ ô và đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm chức năng gan ngay.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng hoặc tránh dùng?

Dựa trên các phân tích về nguy cơ lâm sàng, những nhóm đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng:

  • Người có tiền sử bệnh gan: Viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc người từng có tiền sử dị ứng, tổn thương gan do thuốc không nên sử dụng [4], [8].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Việc phối hợp hà thủ ô cùng các loại thuốc Tây y hoặc thảo dược khác chiếm tới 58,2% số ca tổn thương gan nhập viện [4]. Tương tác giữa các thành phần chuyển hóa có thể làm tăng gánh nặng thải độc cho gan [4], [2].
  • Người có cơ địa nhạy cảm, bệnh tự miễn: Do tổn thương gan liên quan mật thiết đến phản ứng miễn dịch và kháng thể kháng nhân [7], [1].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu lâm sàng nêu trên chỉ thực hiện trên người trưởng thành (độ tuổi trung bình ghi nhận là 48 tuổi [7], các ca lâm sàng 33 tuổi [3], 48 tuổi [2]). Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ nhỏ; do đó nhóm này không nên sử dụng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và thời gian sử dụng an toàn

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng hà thủ ô, hãy tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau để bảo vệ lá gan:

  1. Về thời gian sử dụng: Tuyệt đối không uống kéo dài liên tục từ tháng này qua tháng khác như một loại nước trà thay thế nước lọc. Các ca tổn thương gan đã được ghi nhận chỉ sau 3-4 tuần dùng liên tục [2] hoặc sau khoảng 2 tháng [3]. Vì vậy, không nên tự ý dùng liên tục quá một vài tuần mà không có sự theo dõi y tế; chỉ dùng lượng vừa phải theo đúng chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền [8].
  2. Dạng bào chế: Tránh uống hà thủ ô ngâm rượu vì cồn làm tăng mức độ độc tính lên mô gan so với nước sắc [5]. Ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định y tế thay vì mua các loại rễ cây trôi nổi trên mạng [8].
  3. Giám sát y khoa định kỳ: Trước khi bắt đầu một liệu trình có hà thủ ô, nên làm xét nghiệm kiểm tra men gan (ALT, AST) ban đầu. Sau 2 đến 4 tuần sử dụng, cần xét nghiệm lại men gan để phát hiện sớm tổn thương tế bào gan nếu có phản ứng miễn dịch âm thầm xảy ra [7], [2].

Hà thủ ô là một vị thuốc truyền thống có giá trị, nhưng tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng qua cơ chế miễn dịch đặc ứng khó lường trước [4], [1]. Để bảo vệ tế bào gan, người dùng không nên tự ý sử dụng kéo dài, phải lắng nghe cơ thể để phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo và luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.