Nhiều người từng thức giấc giữa đêm vì cơn đau nhói ở bắp chân do chuột rút. Theo phản xạ tự nhiên, phần lớn chúng ta tìm kiếm các loại viên uống bổ sung vi chất, trong đó magie luôn là cái tên được truyền tai nhiều nhất.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu y học thực chứng lại gây bất ngờ: Uống magie để trị chuột rút ban đêm phần lớn là không hiệu quả ở người trưởng thành và người cao tuổi. Dù được quảng cáo rộng rãi như một biện pháp hữu hiệu phòng ngừa co thắt cơ bắp [1], các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao đến nay cho thấy lợi ích của magie đối với nhóm chuột rút vô căn vẫn chưa rõ ràng hoặc không vượt trội so với giả dược [2].
Chuột rút ban đêm và giả thuyết về magie
Chuột rút cơ vân là tình trạng co thắt đột ngột, đau đớn và không tự chủ của bắp thịt, rất thường gặp khi nghỉ ngơi hoặc lúc ngủ [1]. Phần lớn các cơn co thắt cơ này không có nguyên nhân bệnh lý rõ ràng, y học gọi là chứng chuột rút vô căn (idiopathic cramps) [2]. Ngoài ra, hiện tượng này cũng xuất hiện phổ biến ở người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người vận động thể thao hoặc mắc bệnh nơ-ron vận động [1].
Giả thuyết cho rằng việc bổ sung magie giúp giãn cơ xuất phát từ vai trò sinh lý của khoáng chất này trong cơ thể. Do đó, các chế phẩm bổ sung magie từ lâu đã được tiếp thị rầm rộ nhằm mục đích dự phòng chuột rút [1]. Nhưng việc suy diễn từ vai trò sinh lý sang hiệu quả điều trị thực tế trên người bệnh lại là một khoảng cách rất lớn cần được chứng minh bằng các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên [2].
Các tổng quan hệ thống Cochrane nói gì?
Để xác định chính xác hiệu quả của khoáng chất này, tổ chức Cochrane đã tiến hành các đánh giá hệ thống quy mô lớn. Năm 2012, một tổng quan hệ thống xem xét dữ liệu từ 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 406 người tham gia [1]. Trong số này có 3 thử nghiệm trên 202 phụ nữ mang thai bị chuột rút chân và 4 thử nghiệm trên 322 người bị chuột rút vô căn [1]. Kết luận từ các tác giả cho thấy rất khó có khả năng việc bổ sung magie mang lại lợi ích phòng ngừa chuột rút có ý nghĩa lâm sàng đối với người cao tuổi [3].
Đến năm 2020, một bản cập nhật tổng quan hệ thống Cochrane tiếp tục được thực hiện [2]. Các nhà nghiên cứu đã tìm kiếm trên nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế như Cochrane Neuromuscular Specialised Register, CENTRAL, MEDLINE, Embase, LILACS, CINAHL Plus, AMED, SPORTDiscus, WHO-ICTRP và ClinicalTrials.gov [2]. Bản cập nhật đã thu thập được 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (gồm 9 nghiên cứu nhóm song song và 2 nghiên cứu bắt chéo) trên tổng số 735 người [2]. Bằng chứng tổng hợp tái khẳng định rằng hiệu quả của việc bổ sung magie trong việc phòng ngừa co thắt cơ vẫn chưa rõ ràng [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng độc lập
Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cũng cho kết quả tương tự. Năm 1999, một nghiên cứu bắt chéo ngẫu nhiên mù đôi được tiến hành tại một phòng khám ngoại trú ở Buenos Aires, Argentina [4]. Nghiên cứu tuyển chọn những người bị ít nhất 6 cơn chuột rút trong tháng trước đó [4]. Sau giai đoạn rửa trôi kéo dài 4 tuần bằng giả dược, 45 người đủ tiêu chuẩn được chia thành hai nhóm: một nhóm dùng 900 mg magie citrate hai lần mỗi ngày trong 1 tháng rồi chuyển sang dùng giả dược 1 tháng; nhóm còn lại dùng giả dược trước rồi dùng magie sau [4]. Giữa hai đợt điều trị có 4 tuần rửa trôi bằng giả dược [4]. Kết quả từ 42 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy số cơn chuột rút trung bình khi dùng giả dược là 11,1, trong khi dùng magie là 11,8; không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về số cơn chuột rút, thời lượng, mức độ nặng hay tình trạng rối loạn giấc ngủ [4].
Nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng kỳ lạ: tất cả bệnh nhân đều có cải thiện theo thời gian bất kể họ uống magie trước hay giả dược trước [4]. Hiện tượng này được giải thích là do tiến trình tự nhiên của chứng chuột rút, xu hướng hồi quy về mức trung bình và hiệu ứng giả dược thực sự [4].
Năm 2002, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi bắt chéo khác đánh giá liều magie citrate tương đương 300 mg magie nguyên tố hoặc giả dược, mỗi đợt dùng trong 6 tuần trên những người bị chuột rút chân thường xuyên [5]. Trong 4 tuần cuối của mỗi đợt, ở nhóm bắt đầu bằng giả dược (29 người), số cơn chuột rút trung vị giảm từ 9 cơn khi dùng giả dược xuống 5 cơn khi dùng magie; ở nhóm bắt đầu bằng magie (17 người), số cơn chuột rút trung vị là 9 khi dùng magie và 8 khi dùng giả dược [5]. Dù có xu hướng giảm nhẹ số cơn khi dùng magie với mức p = 0,07 và 78% người nghĩ rằng magie có tác dụng so với 54% ở nhóm giả dược, nghiên cứu không thấy sự khác biệt về mức độ nghiêm trọng hay thời gian kéo dài của cơn chuột rút, đồng thời ghi nhận tác dụng phụ là tiêu chảy [5].
Để loại trừ khả năng magie dạng uống kém hấp thu qua đường tiêu hóa, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi đối chứng giả dược năm 2011 đã khảo sát việc truyền magie tĩnh mạch trên 46 người cao tuổi sống tại cộng đồng (tuổi trung bình 69,3) [6]. Các bệnh nhân được truyền ngắt quãng 20 mmol (tương đương 5 g) magie sulfate liên tục trong 5 ngày và theo dõi số cơn chuột rút mỗi tuần trong 30 ngày trước và sau truyền [6]. Ban đầu, các đối tượng bị trung bình 8,0 cơn chuột rút mỗi tuần [6]. Kết quả cho thấy mức giảm trung bình số cơn mỗi tuần giữa nhóm truyền magie và nhóm giả dược là -2,4 so với -1,7, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê [6]. Tỷ lệ giữ lại magie qua xét nghiệm nước tiểu 24 giờ cũng không liên quan đến mức độ đáp ứng [6]. Các tác giả kết luận liệu pháp magie không được chỉ định để điều trị chứng chuột rút khi nghỉ ngơi ở người cao tuổi [6].
Đối với phụ nữ mang thai, dữ liệu cũng cho thấy nhiều mâu thuẫn. Một thử nghiệm năm 2020 ghi nhận bổ sung magie đường uống không làm giảm sự xuất hiện hay tần suất chuột rút chân trong 3 tháng giữa thai kỳ [3]. Dù vậy, một số báo cáo trước đó từng ghi nhận muối magie có thể hỗ trợ phần nào chứng chuột rút chân trong thai kỳ, khiến y văn trong nhóm đối tượng này vẫn còn nhiều tranh cãi và chưa thống nhất [4, 8].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là mọi cơn co rút bắp thịt đều do thiếu magie gây ra. Tuy nhiên, ở những người khỏe mạnh bình thường, nồng độ magie huyết thanh hầu hết duy trì ở mức ổn định. Thiếu hụt khoáng chất này chỉ là một trong số rất nhiều yếu tố có thể xảy ra và không phải nguyên nhân đại diện cho số đông.
Một hiểu lầm khác đến từ hiệu ứng giả dược (placebo effect). Như nghiên cứu năm 1999 đã chứng minh, tâm lý được uống thuốc và chăm sóc sức khỏe có thể khiến người bệnh cảm thấy bớt đau hoặc giảm số lần co thắt tạm thời, dù thực chất viên uống đó không mang lại dược tính vượt trội [4]. Dù các bệnh nhân chạy thận nhân tạo có thể giảm chuột rút khi điều chỉnh nồng độ magie trong dịch lọc từ mức 0 mmol/L lên 0,7 mmol/L [7], điều này thuộc về can thiệp bệnh lý chuyên biệt và không thể ngoại suy sang chứng chuột rút vô căn ban đêm ở người bình thường.
Ai nên thận trọng khi dùng viên uống magie?
Việc tự ý mua các viên uống bổ sung magie liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Tác dụng phụ thường gặp nhất của các chế phẩm magie đường uống là gây rối loạn tiêu hóa, kích thích nhu động ruột dẫn đến tiêu chảy [5]. Đáng lưu ý hơn, những người có bệnh lý suy giảm chức năng thận cần đặc biệt cẩn trọng. Ở người suy thận, khả năng đào thải khoáng chất qua đường tiết niệu bị suy giảm, việc nạp thêm magie từ thực phẩm bổ sung có thể dẫn tới tích tụ khoáng chất trong máu, gây nguy hiểm cho hệ tim mạch và thần kinh. Phụ nữ có thai hoặc người mắc các bệnh nền mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại viên uống nào.
Gợi ý xử trí và áp dụng thực tế
Thay vì đổ xô đi mua thực phẩm chức năng chứa magie khi bị chuột rút ban đêm, bạn nên áp dụng các biện pháp cơ học và điều chỉnh lối sống đã được chứng minh an toàn:
- Kéo giãn cơ nhẹ nhàng: Trước khi đi ngủ, hãy thực hiện các bài tập kéo căng bắp chân đơn giản hoặc đi bộ nhẹ nhàng vài phút. Khi cơn chuột rút ập đến giữa đêm, giữ thẳng chân, từ từ gập bàn chân hướng các ngón chân về phía đầu gối để giải tỏa co thắt.
- Cung cấp đủ nước cho cơ thể: Đảm bảo uống đủ nước trong suốt cả ngày, đặc biệt là khi thời tiết nắng nóng hoặc sau khi tham gia các hoạt động thể lực đổ nhiều mồ hôi.
- Ăn uống cân bằng: Thay vì uống viên bổ sung, bạn nên nạp khoáng chất thông qua thực phẩm tự nhiên như các loại hạt, đậu, rau lá xanh đậm, chuối và ngũ cốc nguyên hạt. Chế độ ăn uống đa dạng giúp cơ thể nhận đủ lượng magie cần thiết mà không lo tác dụng phụ hay quá liều.
- Khám chuyên khoa: Nếu các cơn chuột rút diễn ra dai dẳng, xuất hiện nhiều lần trong tuần, gây gián đoạn giấc ngủ trầm trọng hoặc đi kèm yếu cơ, sưng đỏ, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám, loại trừ các nguyên nhân thần kinh, tuần hoàn hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Tóm lại, việc tự ý bổ sung magie trị chuột rút ban đêm không phải là giải pháp khoa học được chứng minh hiệu quả đối với người lớn. Độc giả nên ưu tiên chế độ sinh hoạt điều độ, kéo giãn cơ thường xuyên và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng co rút tái diễn kéo dài.
