Nhiều người khi gặp các cơn đau dạ dày thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng với hy vọng chữa dứt điểm mà không cần dùng thuốc tây. Trong đó, cây móng bò tai voi được xem là một phương thuốc dân gian quen thuộc chuyên dùng để làm dịu cơn đau và trị loét dạ dày. Vậy thực hư hiệu quả của loài cây này dưới góc nhìn khoa học là như thế nào?

Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn này có một phần cơ sở khoa học nhất định, nhưng chưa đủ để khẳng định đây là "thuốc chữa khỏi bệnh" cho người. Các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở việc chứng minh chiết xuất từ một số loài thuộc chi Móng bò (Bauhinia) có khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày trên động vật thực nghiệm thông qua cơ chế chống oxy hóa và giảm viêm, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.

Cơ chế bảo vệ dạ dày diễn ra như thế nào?

Bệnh viêm loét dạ dày thường phát sinh do sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (axit dịch vị, phản ứng viêm, các gốc oxy hóa tự do) và các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc, lưu lượng máu) [1]. Khi hàng rào chất nhầy bị phá vỡ, axit và các chất kích thích sẽ làm tổn thương sâu vào lớp niêm mạc, gây đau đớn và tạo thành vết loét [1].

Các loài thực vật thuộc chi Móng bò chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá, đặc biệt là các hợp chất flavonoid và polyphenol [1, 2, 4]. Khi đi vào mô hình thực nghiệm, các chất này phát huy tác dụng thông qua việc tăng cường tiết chất nhầy ở thành dạ dày nhằm dựng lên một lớp lá chắn bảo vệ [2]. Bên cạnh đó, chúng kích hoạt giải phóng oxit nitric (NO), mở kênh kali nhạy cảm ATP (K+ ATP) và kích thích các thụ thể giúp bảo vệ tế bào [1]. Những hoạt chất này cũng tham gia dập tắt các phản ứng viêm và giảm bớt tình trạng mất cân bằng oxy hóa do các tác nhân kích thích gây ra [1, 6].

Các nghiên cứu trên động vật nói gì?

Để xác minh tác dụng bảo vệ dạ dày của chi Móng bò, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên các loài cùng chi.

Năm 2015, một nghiên cứu trên chuột cống trắng giống đực Wistar đã đánh giá tác dụng chống loét của chiết xuất cồn - nước từ lá cây Bauhinia holophylla [1]. Trong mô hình gây loét dạ dày bằng cồn ethanol, chiết xuất này chứa thành phần chính là các dẫn xuất flavonol-O-glycoside của quercetin và myricetin [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm stress oxy hóa, tăng hàm lượng glutathione (GSH), điều hòa các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và IL-10 mà không ghi nhận dấu hiệu độc tính ở liều thử nghiệm duy nhất 5000 mg/kg [1]. Nghiên cứu cũng xác nhận sự tham gia của các hợp chất sulfhydryl (SH), giải phóng NO và kênh K+ ATP vào cơ chế bảo vệ dạ dày [1].

Đến năm 2018, một nghiên cứu khác công bố trên loài Bauhinia curvula (loài cây cùng chi được y học dân gian Brazil gọi là Pata-de-Vaca và dùng bảo vệ dạ dày) [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất lá dạng cồn - nước và phân đoạn bán tinh khiết trên chuột nhắt và chuột cống bị gây loét bằng ethanol/HCl hoặc indomethacin [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất làm giảm rõ rệt diện tích tổn thương loét, hạ hoạt tính myeloperoxidase và giảm peroxy hóa lipid tại ổ loét [3]. Đáng chú ý, chiết xuất này không làm thay đổi thể tích, độ pH, độ axit toàn phần hay hoạt tính enzym pepsin trong dịch vị dạ dày chuột, cũng không ức chế men H+,K+-ATPase [3]. Tác dụng chống loét được xác định chủ yếu nhờ hai hoạt chất flavonoid phân lập là quercitrin (chiếm 65%) và kaempferol (chiếm 35%) [3].

Một nghiên cứu thực hiện năm 2011 trên loài Bauhinia purpurea (chiết xuất nước từ lá) với các mức liều 100, 500 và 1.000 mg/kg trên chuột bị gây loét bằng ethanol tuyệt đối, indomethacin và mô hình thắt môn vị [2]. Chiết xuất nước cho thấy hoạt tính chống loét phụ thuộc vào liều lượng trên mô hình cồn tuyệt đối và làm gia tăng sự tiết chất nhầy ở thành dạ dày khi làm xét nghiệm thắt môn vị [2]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống ở mức liều 5.000 mg/kg cũng không ghi nhận dấu hiệu nhiễm độc trên chuột [2].

Ngoài ra, vào năm 2013, nghiên cứu trên lá loài Bauhinia thonningii dùng mô hình chuột bị loét dạ dày do ethanol đã chỉ ra rằng chiết xuất methanol có tác dụng chống loét tốt hơn chiết xuất chloroform [4]. Tác dụng bảo vệ niêm mạc này liên quan mật thiết đến việc ức chế tổn thương oxy hóa do ethanol gây ra và điều hòa các chất chỉ dấu protein, nhưng không tác động qua con đường oxit nitric [4]. Mặt khác, chi Móng bò rất đa dạng, chẳng hạn loài Bauhinia malabarica cũng được ghi nhận dùng trong dân gian và nghiên cứu về tác dụng bảo vệ gan trên chuột [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các kết quả thực nghiệm, có thể thấy các chiết xuất từ nhiều loài cây thuộc chi Móng bò sở hữu khả năng bảo vệ niêm mạc, kháng viêm và kích thích tiết màng nhầy tự nhiên trước các chất độc hại như cồn hay thuốc giảm đau indomethacin [1, 2, 4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có là toàn bộ thử nghiệm mới chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) trong môi trường phòng thí nghiệm [1, 2, 4, 6]. Liều dùng trong nghiên cứu được chiết tách dạng chuẩn hóa bằng cồn hoặc nước tinh khiết với nồng độ cụ thể [1, 2, 4]. Chúng ta chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh để khẳng định tính an toàn tuyệt đối và hiệu quả điều trị thực tế. Độc tính cấp đường uống trên chuột ở liều 5000 mg/kg không gây tử vong [1, 4], nhưng việc sử dụng tự phát lâu dài ở người vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y để "chữa dứt điểm" loét dạ dày. Thực tế, viêm loét dạ dày ở người có thể do nhiều nguyên nhân phức tạp như vi khuẩn HP (Helicobacter pylori), chế độ ăn uống hoặc thói quen sinh hoạt. Chiết xuất móng bò trong nghiên cứu chỉ thể hiện khả năng giảm bớt tổn thương niêm mạc và tăng tiết nhầy chứ không làm thay đổi lượng axit dịch vị hay ức chế men bơm proton [3].

Một hiểu lầm khác là tự ý hái lá móng bò tươi đem đun sắc uống với suy nghĩ lượng hoạt chất sẽ tương đương như trong phòng thí nghiệm. Quá trình tự sắc nấu thủ công không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất, chưa kể nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật trong chi Móng bò vốn có hàng trăm loài khác nhau [5].

Ai nên thận trọng?

Dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy độ an toàn cấp tính khá cao [1, 4], những đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của cây trên nhóm đối tượng đặc biệt này.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa yếu hoặc mắc các bệnh nền mạn tính.
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh lý dạ dày, thuốc giảm đau hoặc thuốc chống đông máu: Hoạt chất trong cây có thể tương tác với các thụ thể hoặc các chất nội sinh làm thay đổi tác dụng của thuốc [1, 2].
  • Người đang có triệu chứng xuất huyết tiêu hóa, nôn ra máu, đi ngoài phân đen: Đây là tình trạng cấp cứu, cần đến bệnh viện ngay lập tức, không được trì hoãn bằng việc uống nước lá.

Áp dụng như thế nào cho đúng?

Nếu bạn quan tâm đến việc hỗ trợ bảo vệ dạ dày bằng thảo mộc, hãy xem đây chỉ là thông tin tham khảo về mặt dược lý học tự nhiên, không tự ý áp dụng để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Trong sinh hoạt hàng ngày, cách bảo vệ dạ dày bền vững và an toàn nhất vẫn là duy trì lối sống khoa học: hạn chế uống nhiều bia rượu, không lạm dụng các thuốc giảm đau chống viêm non-steroid, ăn uống đúng giờ và kiểm soát căng thẳng. Bất kỳ khi nào có ý định sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ chi Móng bò, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế để được đánh giá nguy cơ, định danh đúng loại cây và hướng dẫn liều dùng phù hợp.

Dù các nghiên cứu trên động vật bước đầu ủng hộ kinh nghiệm dân gian về đặc tính bảo vệ niêm mạc của chi Móng bò, người bệnh không nên vội vã tin vào những lời đồn thổi chữa khỏi dứt điểm. Hãy luôn chủ động thăm khám y tế khi xuất hiện triệu chứng đau dạ dày để nhận được phác đồ điều trị chính xác, khoa học và an toàn cho sức khỏe.