Khi sổ mũi, đau họng hay mệt mỏi vì cảm lạnh, câu đầu tiên nhiều người nghe từ gia đình là "uống cốc nước ấm đi cho đỡ". Thói quen dân gian này truyền qua nhiều thế hệ, nhưng không ít người thắc mắc liệu nhiệt độ nước có thực sự tạo ra khác biệt sinh học, hay chỉ là cảm giác dễ chịu tạm thời so với uống nước ở nhiệt độ phòng.
Các bằng chứng khoa học cho thấy uống chất lỏng nóng thực sự mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với nước ở nhiệt độ thường. Đồ uống nóng không chỉ giúp tăng tốc độ lưu thông dịch nhầy mũi [1], mà còn xoa dịu nhanh chóng nhiều triệu chứng khó chịu từ ho, sổ mũi, hắt hơi đến đau họng, ớn lạnh và mệt mỏi [2]. Nước ở nhiệt độ phòng vẫn hỗ trợ giảm một phần triệu chứng đường hô hấp nhưng phạm vi tác động hẹp hơn đáng kể [2].
Cơ chế dịch nhầy mũi phản ứng với nhiệt độ
Để hiểu vì sao nhiệt độ chất lỏng lại quan trọng, cần nhìn vào cách niêm mạc mũi vận hành khi cơ thể khỏe mạnh và khi nhiễm bệnh. Ở người khỏe mạnh, việc sản xuất dịch nhầy đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ kháng khuẩn của đường thở và duy trì cân bằng dịch bề mặt [3]. Lớp dịch nhầy này liên tục di chuyển để đẩy bụi bẩn, vi khuẩn ra ngoài.
Khi mắc cảm lạnh, phản ứng viêm làm giảm thể tích khoang mũi trước và kích thích tăng tiết dịch nhầy [4]. Tình trạng tăng tiết dịch nhầy quá mức gây bít tắc đường thở và dễ dẫn đến nhiễm trùng tái phát, đặc biệt ở người có bệnh viêm mũi dị ứng hoặc bệnh đường thở mạn tính [3]. Trong đó, MUC5AC là loại protein mucin chiếm ưu thế được sản xuất bởi các tế bào hình đài ở đường thở [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên nuôi cấy sơ cấp tế bào biểu mô mũi người đã làm rõ cách đường thở phản ứng với nhiệt độ lạnh thông qua kênh thụ thể TRPM8 [3]. Phân tích cho thấy kích thích lạnh ở mức 24 độ C và hoạt chất menthol (chất chủ vận TRPM8) kích hoạt sự bài tiết mạnh mẽ protein tạo nhầy MUC5AC ở tế bào biểu mô mũi [3]. Ngược lại, chất đối kháng TRPM8 là BCTC có khả năng chặn sự biểu hiện của MUC5AC [3]. Kích thích lạnh tác động trực tiếp lên tế bào hình đài gây sản xuất dịch nhầy, đồng thời làm giải phóng các amin và peptide từ tế bào hạt nhỏ, tạo thành vòng phản hồi dương tính thúc đẩy tiết nhầy nhiều hơn qua cơ chế cận tiết [3]. Việc tiếp xúc lâu dài với lạnh hoặc menthol còn làm tăng biểu hiện các gen mucin, kéo theo tăng tổng hợp và bài tiết dịch nhầy [3]. Biểu mô và các tế bào viêm ở đường thở như bạch cầu ái toan và tế bào lympho T cũng phản ứng trực tiếp với sự thay đổi nhiệt độ [3]. Do đó, hít không khí lạnh tạm thời hoặc tiếp xúc tác nhân lạnh có thể kích hoạt chuỗi tín hiệu TRPM8 gây tiết dịch nhầy quá mức, làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mũi [3].
Ở chiều ngược lại, nhiệt độ ấm nóng hỗ trợ giải phóng sự ứ đọng này. Nghiên cứu từ năm 1978 sử dụng kỹ thuật nội soi phế quản ống mềm và chụp X-quang để đo tốc độ dịch nhầy ở khí quản, phế quản và mũi trên người và động vật đã chứng minh: vận tốc di chuyển của dịch nhầy mũi được tăng cường nhờ việc uống chất lỏng nóng, bên cạnh việc dùng thuốc thông mũi hoặc tập thể dục [1]. Khi dịch nhầy di chuyển nhanh hơn, mũi bớt ứ đọng và giảm áp lực lên xoang.
Nghiên cứu thực nghiệm so sánh đồ uống nóng và nước thường
Dù đồ uống nóng là phương pháp dân gian phổ biến để trị cảm lạnh và cúm, trước năm 2008 chưa có nghiên cứu nào trong y văn đánh giá trực tiếp phương thức này [2]. Để kiểm chứng, một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành thử nghiệm trên 30 đối tượng đang mắc các triệu chứng cảm lạnh hoặc cúm [2].
Các nhà nghiên cứu cho những người tham gia uống một loại nước trái cây nóng và so sánh với chính loại đồ uống đó ở nhiệt độ phòng [2]. Nhóm nghiên cứu đo lường luồng không khí qua mũi bằng cả phương pháp khách quan (máy móc) và chủ quan (cảm nhận của người bệnh), đồng thời chấm điểm mức độ triệu chứng [2]. Kết quả cho thấy đồ uống nóng giúp cải thiện ngay lập tức và duy trì hiệu quả giảm nhẹ đối với 6 triệu chứng: sổ mũi, ho, hắt hơi, đau họng, cảm giác ớn lạnh và sự mệt mỏi [2]. Trong khi đó, cùng một loại đồ uống nhưng ở nhiệt độ phòng chỉ mang lại sự giảm nhẹ đối với 3 triệu chứng là sổ mũi, ho và hắt hơi [2].
Đáng chú ý, kết quả đo lường chỉ ra đồ uống nóng không làm thay đổi chỉ số luồng thông khí mũi khi đo bằng thiết bị khách quan, nhưng lại tạo ra sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về cảm nhận thông thoáng mũi chủ quan của người bệnh [2]. Các nhà khoa học lý giải tác động này đến từ sự kết hợp giữa hiệu ứng giả dược, hương vị dễ chịu và các tác động sinh lý trực tiếp lên sự bài tiết nước bọt cũng như dịch tiết đường thở [2]. Nghiên cứu kết luận một thức uống nóng có hương vị dễ chịu là phương pháp hỗ trợ có lợi cho hầu hết triệu chứng cảm lạnh và cúm [2].
Hiểu lầm phổ biến: Hít hơi nước nóng có giống uống nước ấm?
Từ việc thấy uống nước ấm có lợi, nhiều người suy luận rằng xông mũi bằng hơi nước nóng (hít không khí làm ấm và làm ẩm) sẽ trực tiếp làm tan dịch nhầy và diệt virus cảm lạnh như cách nhiệt độ cao tiêu diệt virus trong ống nghiệm [5]. Phương pháp này đã được người bị cảm lạnh áp dụng từ khi ấm đun nước ra đời, thậm chí y học còn có thiết bị chuyên dụng gọi là rhinotherm để đưa hơi nước nóng vào khoang mũi [6]. Tuy nhiên, dữ liệu tổng hợp từ các thử nghiệm lâm sàng lại cho thấy kết quả không đồng nhất [5].
Các tổng quan hệ thống cập nhật qua các năm 2001, 2004, 2011 và 2013 đã rà soát các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên về liệu pháp hít hơi nước nóng ở người mắc cảm lạnh tự nhiên hoặc cảm lạnh gây ra thực nghiệm [6][7][5][8]. Ở các bản tổng quan năm 2001 và 2004 với 6 thử nghiệm trên 319 người tham gia, việc hít hơi ấm cho thấy sự hỗ trợ giảm triệu chứng với tỷ số chênh (OR) là 0,31 (khoảng tin cậy 95% từ 0,16 đến 0,60) và nguy cơ tương đối là 0,56 [6][7]. Tuy nhiên, kết quả trên các thang điểm triệu chứng là không rõ ràng [6].
Đến bản cập nhật năm 2011 và 2013 với 6 thử nghiệm trên 394 người tham gia, dữ liệu gộp từ 3 thử nghiệm vẫn ghi nhận lợi ích giảm triệu chứng với tỷ số chênh OR là 0,31 [5][8]. Dù không có nghiên cứu nào cho thấy sự làm nặng thêm điểm số triệu chứng lâm sàng, nhưng kết quả giữa các khu vực lại trái ngược nhau [5]. Một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy sức cản đường mũi trở nên tồi tệ hơn sau một tuần xông hơi, trái ngược với một nghiên cứu trước đó tại Israel ghi nhận sự cải thiện [6][5]. Ngoài ra, một nghiên cứu kiểm tra sự đào thải virus và nồng độ kháng thể trong dịch rửa mũi cho thấy không có sự khác biệt nào giữa nhóm điều trị xông hơi và nhóm giả dược [5]. Một số nghiên cứu còn ghi nhận các tác dụng phụ nhẹ như gây khó chịu hoặc kích ứng mũi [5]. Do không mang lại lợi ích nhất quán, các tác giả tổng quan kết luận không khuyến cáo sử dụng phương pháp hít hơi nước nóng trong điều trị thường quy triệu chứng cảm lạnh cho đến khi có thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi chuẩn hóa [5][8].
Bên cạnh đó, người bệnh cũng không nên kỳ vọng nước ấm hay thuốc thông mũi sẽ lập tức lấy lại hoàn toàn khứu giác khi đang cảm lạnh. Một nghiên cứu năm 1998 trên 36 đối tượng (18 phụ nữ và 18 nam giới) theo dõi vào các ngày 2, 4, 6 và 35 sau khi khởi phát viêm mũi cấp tính cho thấy: cảm lạnh làm giảm thể tích khoang mũi trước, tăng tiết dịch nhầy, làm tăng ngưỡng nhận biết mùi và giảm biên độ phản ứng điện thế liên quan đến sự kiện hóa cảm (CSERP) với cả kích thích khứu giác và dây thần kinh sinh ba [4]. Ngay cả khi sự tiết dịch nhầy ở khoang mũi đối diện đã được kiểm soát bằng thuốc oxymetazoline, biên độ phản ứng với kích thích khứu giác vẫn bị ảnh hưởng bởi cảm lạnh và chỉ tăng lên khi người bệnh hồi phục [4]. Điều này chứng tỏ cảm lạnh gây tác động nhỏ lên chức năng khứu giác một cách độc lập với tình trạng nghẹt mũi [4].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Uống nước ấm là biện pháp an toàn với đại đa số người trưởng thành, nhưng một số nhóm đối tượng cần lưu ý để tránh tác dụng ngược. Đầu tiên là trẻ nhỏ và người cao tuổi có phản xạ nuốt kém, cần kiểm tra kỹ nhiệt độ nước để tránh gây bỏng niêm mạc miệng, lưỡi và thực quản.
Những người mắc bệnh viêm mũi dị ứng hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần đặc biệt tránh đồ uống lạnh hoặc tiếp xúc không khí lạnh, vì sự kích hoạt thụ thể TRPM8 sẽ gây tăng tiết dịch nhầy quá mức, làm nặng thêm tình trạng tắc nghẽn đường thở [3]. Người hút thuốc lá ở độ tuổi trẻ cũng là nhóm đã có sự suy giảm vận chuyển dịch nhầy khí quản như một biểu hiện bất lợi sớm, do đó càng cần chú ý giữ ấm và bù đủ dịch [1]. Người có tiền sử hen suyễn nhạy cảm với dị nguyên cũng dễ bị suy giảm tốc độ vận chuyển dịch nhầy khí quản [1].
Đối với những người đang có bệnh nền mạn tính như suy tim, suy thận phải hạn chế lượng dịch nạp vào cơ thể, hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu, cần tham khảo ý kiến bác sĩ về tổng lượng nước uống mỗi ngày. Các biện pháp uống nước ấm chỉ giúp giảm nhẹ triệu chứng, không thay thế phác đồ điều trị y khoa và không có tác dụng chữa khỏi hoàn toàn nguyên nhân gây bệnh.
Cách uống nước ấm để tối ưu hiệu quả giảm cảm lạnh
Để tận dụng tốt nhất cơ chế sinh học đã được chứng minh, người bị cảm lạnh nên ưu tiên các loại đồ uống ấm nóng thay vì nước để ở nhiệt độ phòng. Nước ấm nên được uống từng ngụm nhỏ, chia đều nhiều lần trong ngày, đặc biệt là vào buổi sáng khi dịch nhầy thường ứ đọng nhiều sau giấc ngủ đêm và khi xuất hiện cảm giác ớn lạnh, đau rát họng [2].
Thay vì chỉ uống nước lọc đun ấm, bạn có thể chọn các loại trà thảo mộc không chứa caffeine hoặc nước trái cây pha ấm. Nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng chính một thức uống nóng có hương vị thơm ngon sẽ kích thích tiết nước bọt và dịch đường thở tốt hơn, mang lại cảm giác dễ chịu tức thì và kéo dài cho cả 6 nhóm triệu chứng của cảm cúm [2]. Nhiệt độ nước chỉ nên ở mức ấm vừa phải (khoảng 40-50 độ C khi uống), đủ để làm ấm khoang miệng và họng mà không gây rát lưỡi.
Không nên tự ý xông mũi bằng nước quá nóng vì chưa có bằng chứng lợi ích rõ ràng mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng mũi hoặc làm tăng sức cản đường mũi [5]. Thay vào đó, hãy kết hợp uống nước ấm với việc nghỉ ngơi đầy đủ và vận động nhẹ nhàng khi cơ thể cho phép, bởi tập thể dục cũng là một yếu tố giúp tăng tốc độ lưu thông dịch nhầy mũi [1].
Tóm lại, một cốc nước ấm hay nước trái cây nóng là lựa chọn đơn giản, rẻ tiền nhưng có cơ sở khoa học vững chắc giúp đẩy nhanh lưu thông dịch nhầy và xoa dịu toàn diện các triệu chứng cảm lạnh [1][2]. Duy trì thói quen uống ấm, tránh đồ lạnh và theo dõi sát diễn biến cơ thể sẽ giúp bạn vượt qua đợt cảm lạnh nhẹ nhàng hơn; nếu triệu chứng kéo dài hoặc sốt cao, hãy đến gặp bác sĩ để được thăm khám kịp thời.
