Thói quen dùng ống hút khi uống nước ngọt, trà chanh hay nước ép trái cây thường được nhiều người truyền tai nhau như mẹo nhỏ giúp bảo vệ hàm răng và hạn chế sâu răng. Tuy nhiên, liệu chiếc ống hút nhỏ bé có thực sự tạo ra rào cản bảo vệ men răng trước lượng axit và đường khổng lồ trong các loại đồ uống giải khát?
Câu trả lời ngắn gọn là việc dùng ống hút có thể giảm thời gian chất lỏng tiếp xúc với răng, từ đó hạn chế nguy cơ mòn men răng, nhưng chỉ thực sự hiệu quả khi bạn đặt đầu ống hút sâu vào phía sau khoang miệng [1] [2]. Nếu chỉ ngậm ống hút ở phía trước môi hoặc giữ thói quen ngậm nước ngọt lâu trong miệng, răng vẫn bị tổn thương nặng nề [1] [3]. Đặc biệt, tổn thương chính mà các nghiên cứu ghi nhận trực tiếp từ đồ uống có tính axit là hiện tượng mòn răng hóa học (dental erosion), một tình trạng khác biệt với bệnh sâu răng do vi khuẩn thông thường [4] [5].
Phân biệt mòn men răng và sâu răng do đồ uống có tính axit
Nhiều người thường đánh đồng mọi sự phá hủy bề mặt răng khi uống nước ngọt là sâu răng, nhưng y văn phân tách rất rõ khái niệm mòn răng hóa học và sâu răng [4]. Mòn răng là tình trạng mất mô cứng của răng không thể phục hồi, xảy ra do sự tấn công trực tiếp của axit từ bên trong hoặc bên ngoài cơ thể mà không có sự tham gia của vi khuẩn [5]. Tình trạng này có thể tiến triển âm thầm không gây chú ý và rất khó điều trị khi đã chuyển sang giai đoạn nặng [4].
Các loại nước ngọt thông thường có độ pH mang tính axit, khi vào miệng sẽ giải phóng các ion hydro và hoạt động như tác nhân tạo phức (chelating agents), trực tiếp hòa tan thành phần khoáng chất của răng [5]. Thời gian đồ uống có tính axit tiếp xúc với răng càng tăng thì độ pH trong miệng giảm xuống càng mạnh [1]. Việc ngậm đồ uống lâu trong miệng khiến độ pH sụt giảm rõ rệt hơn, dẫn đến mòn men răng [1].
Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2003 tiến hành trên 30 trẻ em bị mòn răng và 30 trẻ khỏe mạnh không bị mòn răng hay sâu răng hoạt động (tương đồng về tuổi và giới tính) đã đo lường trực tiếp sự thay đổi môi trường miệng [6]. Kết quả đo tốc độ dòng chảy nước bọt, khả năng đệm và độ pH nước bọt bằng máy đo kỹ thuật số cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về độ pH nước bọt, tốc độ tiết nước bọt, khả năng đệm, mức giảm pH tối đa và mức pH tối thiểu đạt được sau khi uống nước ngọt [6]. Điều này khẳng định các yếu tố bảo vệ tự nhiên của nước bọt đều liên quan chặt chẽ đến quá trình mòn răng khi tiêu thụ đồ uống giải khát [6].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về hiệu quả của ống hút?
Bằng chứng trực tiếp nhất về cơ chế bảo vệ của ống hút đến từ một nghiên cứu lâm sàng thực hiện tại trường nha khoa ở Anh công bố năm 1998 [2]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp quay video huỳnh quang (videofluoroscopy) để so sánh việc uống nước từ cốc với uống qua ống hút có hai đường kính lòng ống khác nhau (ống hẹp và ống rộng) đặt ở các vị trí khác nhau trong miệng [2]. Đối tượng tham gia là 20 bệnh nhân đã có dấu hiệu mòn răng lâm sàng cần được tư vấn hoặc điều trị [2].
Quá trình nuốt của bệnh nhân được quan sát theo chiều ngang và chiều trước - sau để đánh giá mức độ tiếp xúc của chất lỏng với răng cửa và răng hàm, đồng thời đo thời gian tiếp xúc nếu có [2]. Kết quả cho thấy 14 trên 20 bệnh nhân đã tránh được việc chất lỏng tiếp xúc với cả răng cửa lẫn răng hàm khi sử dụng ống hút [2]. So với uống bằng cốc, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê được ghi nhận khi dùng ống hút hẹp (P = 0,03, khoảng tin cậy 95% từ 22,6% đến 31,6%), ống hút hẹp đặt lùi về phía sau miệng (P = 0,008, khoảng tin cậy 95% từ 12,3% đến 47,1%) và ống hút rộng đặt lùi về phía sau (P = 0,03, khoảng tin cậy 95% từ 3,1% đến 37,5%) [2]. Thời gian chất lỏng tiếp xúc với nhóm răng cửa cũng giảm đi đáng kể, giúp các nhà khoa học kết luận rằng uống qua ống hút đặt hướng về phía sau khoang miệng có thể làm giảm khả năng gây mòn răng của nước ngọt [2].
Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thói quen đời thực lại không hề nhỏ. Một nghiên cứu công bố năm 2017 khảo sát trẻ mẫu giáo tại Ả Rập Xê Út cho thấy việc uống bằng cốc tập uống hoặc dùng ống hút thực tế mang lại mức giảm rất ít đối với tỷ lệ lưu hành chứng mòn răng ở trẻ, kết quả này cũng tương đồng với các nghiên cứu trước đó [1]. Nghiên cứu này lưu ý có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng mòn răng với phương pháp uống cũng như cách trẻ nuốt đồ uống [1]. Một nghiên cứu cắt ngang khác được dẫn lại trên nhóm học sinh 12 tuổi tại Libya cũng chỉ ra tần suất tiêu thụ đồ uống từ trái cây và tổng thời gian tiêu tốn để uống hết đồ uống có axit mới là các yếu tố nguy cơ dương tính chính gây mòn răng [1]. Giới hạn của khảo sát năm 2017 là chỉ đánh giá các loại đồ uống và đồ ăn vặt phổ biến của trẻ em tại khu vực Ả Rập Xê Út [1].
Bên cạnh đó, một báo cáo y khoa năm 2005 phân tích hình ảnh lâm sàng và X-quang của hai ca bệnh bị tổn thương mòn răng do uống quá nhiều nước ngọt có ga trong thời gian dài đã đưa ra cảnh báo quan trọng [3]. Tác giả nhấn mạnh không nên dùng các thuật ngữ chung chung thiếu cụ thể như "uống cốc so với uống ống hút", mà phải mô tả chính xác vị trí đặt ống hút [3]. Bằng chứng lâm sàng và X-quang từ hai ca bệnh này chứng minh rằng nếu đặt đầu ống hút ở vùng tiền đình môi (tức ngay phía trước răng cửa, sau môi) thay vì uống bằng cốc, vị trí giải phẫu của các tổn thương mòn răng chỉ dịch chuyển và tập trung phá hủy nặng nề đúng vùng răng tiếp xúc với dòng chảy từ ống hút [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi bảo vệ răng trước nước ngọt
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh răng ngay lập tức sau khi uống nước ngọt hoặc ăn đồ chua để làm sạch răng [4]. Khảo sát năm 2010 trên người trưởng thành Trung Quốc cho thấy nhiều người nhầm lẫn giữa mòn răng và sâu răng, dẫn đến quan niệm sai lầm rằng chải răng ngay sau khi dùng thực phẩm có axit sẽ ngăn chặn được tác hại [4]. Thực tế, bề mặt răng sau khi tiếp xúc với axit từ đồ uống sẽ bị làm mềm và trở nên cực kỳ dễ tổn thương bởi lực ma sát của bàn chải, đặc biệt khi dùng kem đánh răng có chất mài mòn cao hoặc chải răng quá mạnh sai kỹ thuật [4]. Việc chải răng ngay lập tức lúc này sẽ làm tăng mức độ phá hủy lớp men răng và ngà răng [4].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng kem đánh răng chứa fluoride có thể bảo vệ răng hoàn toàn trước axit của nước ngọt. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2022 khảo sát 231 trẻ em cần điều trị nha khoa thông qua bảng câu hỏi gồm 15 câu trắc nghiệm dành cho phụ huynh và khám lâm sàng bằng chỉ số BEWE (Basic Erosive Wear Examination) [5]. Kết quả cho thấy khoảng 26,8% trẻ rơi vào nhóm nguy cơ mòn răng cao và 24,2% ở mức nguy cơ thấp [5]. Đáng chú ý, kem đánh răng chứa fluoride không chứng minh được hiệu quả trong việc ngăn ngừa hiện tượng mòn răng hóa học này, đồng thời cũng không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa nào giữa loại bàn chải hay tần suất chải răng với mức độ mòn răng [5].
Hiểu lầm thứ ba là chọn nước ngọt không đường (ăn kiêng) để an toàn cho răng. Một khảo sát qua điện thoại năm 2012 trên mẫu ngẫu nhiên gồm 2004 thanh niên Na Uy độ tuổi 19-20 cho thấy tỷ lệ nhận thức về chứng mòn răng là rất cao (93,5% từng nghe nói đến) và 84,9% tin rằng có thể phòng ngừa được [7]. Đa số người tham gia hiểu đúng rằng nước ngọt có đường và không đường đều đóng vai trò quan trọng ngang nhau trong việc gây mòn răng [7]. Dù vậy, tỷ lệ tiêu thụ hàng ngày hoặc nhiều lần trong ngày vẫn ở mức cao: 17,5% với nước ngọt có đường (như Coca-Cola, Pepsi, trà đá đóng chai, nước thể thao), 4,9% với nước ngọt không đường (như Cola light, Zero, PepsiMax) và lên tới 34,1% với nước ép trái cây (cam, bưởi, táo, kiwi) [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận thanh niên có mẹ đạt trình độ học vấn cao (trong hệ thống 3 bậc giáo dục của Na Uy gồm giáo dục bắt buộc 10 năm, trung học phổ thông đến 13 năm và đại học/cao đẳng) uống nước ngọt có đường và không đường ít thường xuyên hơn nhóm có mẹ học vấn thấp, nhưng xu hướng này lại đảo ngược đối với nước ép trái cây [7].
Ai nên thận trọng với đồ uống có tính axit?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu tâm là trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo và thiếu nhi [1] [5]. Khảo sát năm 2017 khẳng định việc tiêu thụ nước cam quýt, nước ép trái cây và đồ uống có ga có mối liên hệ rõ rệt với tỷ lệ mòn răng ở trẻ mẫu giáo [1]. Trong các loại đồ ăn vặt được đánh giá gồm trái cây, kẹo, bánh mì kẹp, bánh vòng (donuts), kem và bánh ngọt, không có loại nào tác động đáng kể đến mòn răng ngoại trừ trái cây tươi (do tính axit tự nhiên) và các loại kẹo chua (một số loại kẹo chua thậm chí còn có tính axit mạnh hơn cả nước cam) [1] [4]. Ở trẻ em đã có sẵn tổn thương mòn răng, khả năng tiết nước bọt và trung hòa axit tự nhiên cũng kém hơn trẻ khỏe mạnh, đòi hỏi chế độ chăm sóc dự phòng bắt buộc [6].
Nhóm thứ hai là thanh thiếu niên và sinh viên trẻ tuổi — những người có tần suất tiêu thụ đồ uống công nghiệp cao [7] [8]. Một khảo sát dịch tễ học năm 2012 thực hiện bằng bảng câu hỏi trên 266 sinh viên Đại học Khoa học Y khoa Poznan chỉ ra rằng nhóm đối tượng này thường xuyên uống nước đẳng trương (isotonic), nước tăng lực, nước ngọt có ga và các loại đồ uống dạng cola [8]. Thói quen này đặt người trẻ vào nhóm có nguy cơ mòn men răng tương đối cao, đòi hỏi phải phổ biến kiến thức rộng rãi về căn nguyên gây bệnh [8].
Những người đã có dấu hiệu mòn men răng, ê buốt ngà răng hoặc có bệnh lý nền ảnh hưởng đến tiết nước bọt cần hết sức thận trọng [2] [6]. Các phương pháp dùng ống hút hay thay đổi thói quen chỉ mang tính chất hỗ trợ dự phòng, không phải là phương pháp chữa khỏi các tổn thương mô cứng đã mất [3] [5]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc gây khô miệng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc nha sĩ để được tư vấn phác đồ bảo vệ răng chuyên biệt.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ men răng tối ưu
Do tổn thương mòn răng rất khó điều trị khi đã tiến triển nặng, các biện pháp dự phòng được xem là hướng quản lý hiệu quả duy nhất [3] [4]. Cách tốt nhất là giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn đồ uống có ga và কẹo chua khỏi thực đơn hàng ngày [4]. Thay vào đó, bạn nên ưu tiên nước lọc, sữa, hoặc trà và cà phê không đường [4]. Các nghiên cứu ghi nhận trà đen và trà xanh có khả năng gây mòn răng ở mức tối thiểu, tương đương với nước lọc (vốn không có nguy cơ gây mòn răng) nên được khuyến khích sử dụng làm đồ uống thường xuyên [4].
Khi vẫn muốn thưởng thức nước ngọt hoặc nước ép trái cây, bạn cần tuân thủ đúng kỹ thuật uống để giảm tối đa thời gian axit tiếp xúc với răng [1] [4]. Hãy uống nhanh, tuyệt đối không ngậm lâu hoặc sục chất lỏng quanh khoang miệng [1] [4]. Nếu dùng ống hút, hãy chọn ống hút và đặt đầu ống hướng sâu về phía sau khoang miệng để đẩy chất lỏng trôi thẳng xuống họng, tránh đặt ống hút nông ngay vùng môi và răng cửa [3] [4] [2].
Ngay sau khi uống đồ có tính axit, bạn nên súc miệng bằng nước lọc để giúp trung hòa axit, hoặc nhai kẹo cao su không đường nhằm kích thích tiết nhiều nước bọt hơn, hỗ trợ quá trình tái khoáng hóa men răng [4]. Hãy kiên nhẫn chờ khoảng một giờ đồng hồ sau khi uống nước ngọt rồi mới đánh răng [4]. Khi chải răng, nên sử dụng bàn chải lông mềm kết hợp kem đánh răng có chứa fluoride, hoặc các sản phẩm chuyên biệt chứa potassium nitrate để giảm ê buốt, hay kem bôi chứa phức hợp casein phosphopeptide và canxi photphat vô định hình theo hướng dẫn của nha sĩ [4] [5].
Tóm lại, dùng ống hút chỉ thực sự giúp giảm tiếp xúc giữa nước ngọt và men răng khi bạn đặt đầu ống sâu vào phía trong khoang miệng và nuốt nhanh [4] [2]. Chiếc ống hút không phải là "lá chắn vạn năng" nếu bạn vẫn tiêu thụ đồ uống có axit quá thường xuyên hoặc ngậm ống hút ngay trước răng cửa [1] [3]. Giảm tần suất uống nước ngọt, súc miệng bằng nước lọc ngay sau khi uống và đợi một giờ mới chải răng vẫn là những nguyên tắc cốt lõi để giữ nụ cười khỏe mạnh lâu dài [4].
