Cây cứt lợn (tên khoa học là Ageratum conyzoides) từ lâu đã trở thành một vị thuốc dân gian quen thuộc trong đời sống người Việt. Với đặc tính mọc hoang khắp nơi, loại cây này thường được người dân thu hái về giã nát lấy nước nhỏ mũi chữa viêm xoang, hoặc sắc nước uống để thanh nhiệt, tiêu viêm, hỗ trợ dạ dày.
Tuy nhiên, thói quen tự ý đun nước cây cứt lợn uống liên tục từ tuần này sang tháng khác tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe. Các nghiên cứu độc chất học đã xác nhận loài cây này chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng gây độc trực tiếp cho gan và thận nếu dung nạp bằng đường uống trong thời gian dài.
Độc tính tiềm ẩn từ alkaloid pyrrolizidine
Nhiều người mặc định rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, cây cứt lợn chứa nhóm hoạt chất tự nhiên mang tên pyrrolizidine alkaloids (PA) [1]. Trong tự nhiên, các alkaloid pyrrolizidine như lycopsamine và echinatine đóng vai trò là vũ khí phòng vệ sinh học giúp cây chống lại côn trùng gây hại [2].
Đối với động vật và con người, alkaloid pyrrolizidine lại là một nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính cao [3]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các hợp chất PA không phát tác ngay lập tức mà trải qua quá trình chuyển hóa độc chất tại gan [3]. Chính vì gan là trạm kiểm soát và chuyển hóa đầu tiên, đây cũng là cơ quan mục tiêu đầu tiên hứng chịu tổn thương nặng nề nhất do ngộ độc PA [3].
Trên thế giới, tình trạng ngộ độc PA ở người từng xảy ra nhiều đợt, trong đó có những vụ việc nghiêm trọng liên quan trực tiếp đến cây cứt lợn (Ageratum conyzoides) gây bùng phát ngộ độc tại Ethiopia hoặc các vấn đề nhiễm độc thảo dược tại châu Âu [3].
Nghiên cứu chỉ ra tổn thương gan khi dùng kéo dài
Để làm rõ mức độ rủi ro, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn công bố năm 2014 đã khảo sát tác động của dịch chiết cồn-nước từ lá cây cứt lợn trên động vật thí nghiệm [1]. Ba nhóm chuột (mỗi nhóm gồm 8 con, chia đều 4 đực và 4 cái) được cho uống nước cất (nhóm đối chứng) hoặc dịch chiết cây cứt lợn với liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg mỗi ngày qua đường xông dạ dày liên tục trong 90 ngày [1].
Kết quả sau 90 ngày cho thấy, cây cứt lợn làm tăng đáng kể trọng lượng tương đối của gan, lách và thận (p < 0,05) so với nhóm đối chứng [1]. Đáng chú ý hơn, các chỉ số men gan biểu thị tổn thương tế bào gan như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và phosphatase kiềm (ALP) cùng mức đường huyết đều tăng cao rõ rệt (p < 0,05) [1]. Động vật thí nghiệm còn gặp phải tình trạng thiếu máu đẳng sắc, đẳng bào đi kèm tăng số lượng tiểu cầu [1]. Phép thử độc tế bào trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận độc tính của toàn bộ phần chiết xuất cây cứt lợn tương đương với độc tính của nhóm alkaloid toàn phần [1].
Các tổng quan y học năm 2020 củng cố thêm rằng dịch chiết cồn-nước của cây cứt lợn có thể gây độc cho gan, thận và tế bào máu sau thời gian tiếp xúc dài ngày [4]. Trong khi thử nghiệm ngắn hạn 21 ngày ở các mức liều 200, 400 và 600 mg/kg chưa làm thay đổi đáng kể nồng độ protein toàn phần và các men gan ALT, AST, ALP [4], thì những nghiên cứu độc tính liều dùng khác ghi nhận độc lực với liều gây chết trung bình (LD50) qua đường chiết xuất lá là 600 mg/kg thể trọng [4]. Khám nghiệm mô bệnh học ghi nhận tổn thương đường ruột, thận và đặc biệt là hiện tượng hoại tử tế bào gan quanh trung tâm tiểu thùy kèm theo co giật ống lượn gần [4].
Bằng chứng từ việc loại bỏ độc chất
Sự nguy hại của nhóm pyrrolizidine alkaloids đối với gan càng được chứng minh rõ nét qua các thử nghiệm sử dụng dịch chiết đã làm sạch độc chất. Trong một nghiên cứu công bố năm 2020, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá độc tính phát triển tiền sản của bột chiết xuất cây cứt lợn trên chuột cống mang thai [5].
Nhận thức rõ PA tự nhiên trong cây có độc tính mạnh đối với tế bào gan, nhóm nghiên cứu đã chủ động loại bỏ hoàn toàn nhóm hợp chất này ra khỏi dịch chiết phần thân trên mặt đất trước khi thử nghiệm [5]. Chuột mang thai được cho dùng bột chiết xuất đã khử sạch PA ở các mức liều 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày theo hướng dẫn của OECD [5].
Kết quả cho thấy, khi không còn chứa alkaloid pyrrolizidine, chiết xuất cây cứt lợn không gây ra bất kỳ tác dụng phụ bất lợi nào về sức khỏe của chuột mẹ, tỷ lệ sống của thai nhi, chỉ số nội tiết hay dị tật xương và nội tạng [5]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) đạt tới 2000 mg/kg mỗi ngày [5]. Thí nghiệm này là minh chứng trực tiếp khẳng định pyrrolizidine alkaloids chính là "thủ phạm" gây độc cho gan và cơ thể có trong loài cây này [1] [5].
Tác động trên phụ nữ có thai và các cơ quan khác
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ hủy hoại tế bào gan của người trưởng thành, độc chất trong cây cứt lợn còn có khả năng gây độc tính sinh sản nếu còn giữ nguyên thành phần thô tự nhiên. Một nghiên cứu năm 2021 tổng hợp lại các thử nghiệm độc tính của Diallo và cộng sự cho thấy, khi dùng dịch chiết cồn-nước thô của cây cứt lợn trên chuột cống ở giai đoạn cuối thai kỳ, các nhà khoa học đã ghi nhận bằng chứng về độc tính đối với thai nhi [6]. Tình trạng này được nhận định là do stress oxy hóa bắt nguồn từ chính các alkaloid pyrrolizidine gây ra [6].
Cũng trong chuỗi nghiên cứu này, việc dùng dịch chiết với liều 1000 mg/kg kéo dài 28 ngày đã khiến kích thước gan tăng lên rõ rệt (p < 0,05) [6]. Ngoài ra, khi tiêm dịch chiết methanol qua màng bụng chuột, nồng độ trên 1600 mg/kg đã trở thành mức liều gây chết [6]. Cơ chế chung của PA khi đi vào gan đã được mô tả qua các nghiên cứu độc chất học chuyên sâu: chúng làm chết tế bào nội mô mạch máu và làm mất các tế bào nội mô xoang gan, từ đó gây phá hủy cấu trúc mô gan nghiêm trọng [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cứt lợn
Nhiều người hiện nay vẫn nhầm lẫn giữa hai khái niệm: "chữa bệnh bằng thảo mộc" và "thảo mộc an toàn tuyệt đối". Cây cứt lợn quả thực có chứa một số chất chuyển hóa có tiềm năng chống co thắt ruột, hỗ trợ làm đặc phân hay kháng khuẩn, chống oxy hóa dạ dày trên mô hình động vật [4]. Tuy nhiên, các tác dụng sinh học có lợi này luôn đi kèm với sự hiện diện tự nhiên của độc tố pyrrolizidine alkaloids trong thân và lá [1] [2].
Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng "uống không thấy ngộ độc ngay nghĩa là vô hại". Độc tính của pyrrolizidine alkaloids mang tính chất tích lũy. Thử nghiệm dùng liều cấp 5000 mg/kg trong 14 ngày hoặc các đợt dùng ngắn ngày dưới 21-28 ngày có thể chưa làm xuất hiện triệu chứng ngộ độc cấp tính hay thay đổi men gan ngay lập tức [4] [6]. Nhưng khi thời gian kéo dài lên 90 ngày, sự suy giảm chức năng gan, tăng men gan và hoại tử mô mới bộc lộ rõ rệt [1] [4]. Độc chất hủy hoại tế bào gan một cách thầm lặng trước khi bùng phát thành các bệnh lý mạn tính khó hồi phục.
Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng
Với các rủi ro độc chất học đã được xác lập, việc sử dụng cây cứt lợn bừa bãi là mối đe dọa lớn đối với nhiều nhóm người bệnh:
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không dùng nước sắc cây cứt lợn đường uống vì nguy cơ gây độc trực tiếp cho thai nhi qua cơ chế stress oxy hóa từ PA [6].
- Người có tiền sử bệnh gan, thận: Những người mắc viêm gan, xơ gan, suy giảm chức năng gan hoặc thận nếu nạp thêm alkaloid pyrrolizidine sẽ khiến các tế bào gan đang suy yếu bị tổn thương nặng hơn, đẩy nhanh hoại tử tiểu thùy gan và tăng men gan [1] [4].
- Người có vấn đề về huyết học: Tác động làm tăng tiểu cầu và gây thiếu máu của cây cứt lợn trong các đợt dùng dài ngày đã được cảnh báo [1].
- Người cao tuổi và trẻ em: Hệ thống enzyme giải độc tại gan của các nhóm đối tượng này thường nhạy cảm, dễ rơi vào tình trạng nhiễm độc cấp hoặc bán cấp [3].
Lời khuyên áp dụng và sử dụng an toàn
Cây cứt lợn vẫn có giá trị trong y học cổ truyền, tuy nhiên phương thức sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt theo các nguyên tắc an toàn khoa học:
- Ưu tiên dùng ngoài: Các bài thuốc dân gian dùng ngoài như giã nát vắt lấy nước nhỏ mũi với lượng nhỏ để trị viêm xoang, hoặc nấu nước gội đầu, rửa vết thương ngoài da sẽ hạn chế tối đa nguy cơ ngộ độc toàn thân qua gan so với đường uống trực tiếp.
- Không tự ý sắc nước uống thay trà: Tuyệt đối không uống nước cây cứt lợn hàng ngày, không kéo dài quá nhiều tuần. Dữ liệu khoa học nhấn mạnh việc sử dụng vị thuốc này kéo dài cần được kiểm soát chặt chẽ [4].
- Cảnh giác với thực phẩm nhiễm tạp: Pyrrolizidine alkaloids có thể gây ngộ độc tập thể khi các loài cỏ dại lẫn vào thức ăn gia súc hoặc nguồn lương thực [3]. Cần kiểm soát nguồn gốc thảo dược, tránh dùng thảo mộc thu hái tự nhiên không rõ độ tinh khiết.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc uống nào có cây cứt lợn để điều trị bệnh lý mạn tính, người dân cần đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn với liều lượng và thời gian chuẩn xác. Khi có dấu hiệu mệt mỏi, vàng mắt, chán ăn sau khi dùng thảo dược, cần dừng ngay và kiểm tra men gan tại bệnh viện.
Khoa học hiện đại không phủ nhận hoàn toàn các hoạt tính sinh học của dược liệu tự nhiên. Dẫu vậy, thảo dược không đồng nghĩa với vô hại. Hiểu rõ cơ chế gây độc gan của alkaloid pyrrolizidine trong cây cứt lợn là cách tốt nhất để mỗi người tự bảo vệ lá gan của mình, tránh rước thêm bệnh vào người vì những thói quen truyền miệng thiếu kiểm chứng.
