Nhiều người có thói quen vừa bước vào nhà sau khi đi ngoài trời nắng gắt liền mở ngay tủ lạnh, rót một cốc nước đá lớn để uống cạn nhằm giải tỏa cơn khát. Cảm giác lạnh buốt truyền dọc từ vòm họng xuống ngực mang lại sự sảng khoái tức thì, nhưng cũng khiến không ít người lo ngại về hiện tượng sốc nhiệt hoặc co thắt mạch máu đột ngột. Liệu việc nạp nước đá lạnh ngay khi thân nhiệt đang cao có thực sự gây nguy hiểm cho cơ thể hay không?

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng sinh lý học là: thói quen này tiềm ẩn rủi ro kích thích co mạch và làm tăng huyết áp đột ngột ở một số nhóm người nhạy cảm, nhưng không gây tổn thương tiêu hóa nghiêm trọng như nhiều lời đồn đại. Việc hiểu rõ cơ chế co mạch của cơ thể cùng phản ứng của ống tiêu hóa sẽ giúp bạn có cách giải nhiệt an toàn mà vẫn bảo vệ sức khỏe.

Cơ chế co thắt mạch máu và phản ứng khi gặp lạnh

Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ môi trường cao, các mạch máu ngoại vi giãn nở để tăng cường thoát nhiệt qua da [1]. Nếu ngay thời điểm này một lượng nước lạnh đột ngột đi vào cơ thể, nhiệt độ thấp sẽ kích hoạt các thụ thể cảm nhận lạnh, dẫn đến phản xạ co thắt mạch máu [2]. Cơ chế co mạch này vốn là một phản xạ tự nhiên của hệ thần kinh giao cảm nhằm bảo tồn nhiệt lượng khi cơ thể phát hiện tác nhân lạnh [2].

Hiện tượng co thắt mạch máu bề mặt diễn ra nhanh chóng nhằm ngăn ngừa sự mất nhiệt ra môi trường xung quanh [2]. Trong môi trường lạnh, tình trạng co mạch ngoại vi xuất hiện rất rõ rệt và làm giảm sự hấp thu khí trơ trong tuần hoàn [3]. Ở một số người có cơ địa nhạy cảm với nhiệt độ thấp, phản ứng co mạch này có thể diễn ra quá mức hoặc chậm hồi phục, làm suy giảm tuần hoàn ngoại vi tạm thời [2].

Bên cạnh mạch máu ngoại vi, việc tiếp nhận nước lạnh dưới điều kiện nhiệt độ cao còn tác động trực tiếp lên huyết áp và tuần hoàn não [1]. Khi các mạch máu bị co lại dưới tác động của nhiệt độ lạnh hoặc các kích thích đột ngột, áp lực dòng máu bên trong lòng mạch sẽ gia tăng [1]. Điều này đòi hỏi hệ tuần hoàn phải điều chỉnh tức thì để thích ứng với sự thay đổi nhiệt cục bộ bên trong cơ thể.

Biến đổi huyết áp và lưu lượng máu não khi uống nước lạnh

Nhiều người sau khi uống nước đá lạnh khi đi nắng về thường cảm thấy nhói đầu hoặc choáng váng nhẹ. Phản ứng này liên quan mật thiết đến sự biến đổi huyết động học tại các mạch máu lớn [1]. Một thử nghiệm lâm sàng vào năm 2022 trên 17 người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh (gồm 8 phụ nữ) nghỉ ngơi trong điều kiện áp lực nhiệt môi trường 37 độ C đã ghi nhận những thay đổi đáng chú ý khi uống nước ở 4 độ C [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc uống nước lạnh 4 độ C làm tăng vận tốc dòng máu trung bình ở động mạch não giữa, đây là một chỉ số đại diện cho lưu lượng máu não [1]. Đồng thời, chỉ số huyết áp động mạch trung bình của các đối tượng cũng tăng lên đáng kể sau khi uống nước lạnh [1]. Sự gia tăng huyết áp và vận tốc máu não xuất hiện rõ rệt, cho thấy hệ mạch máu phản ứng rất nhanh với kích thích lạnh từ đường tiêu hóa [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2022 cũng chỉ ra rằng nhịp tim, tốc độ tiết mồ hôi và lưu lượng máu qua da trong và sau khi uống nước 4 độ C không bị thay đổi [1]. Cảm giác nhiệt và mức độ thoải mái về nhiệt của người tham gia cũng không khác biệt giữa các điều kiện thử nghiệm [1]. Điểm tích cực là việc uống nước lạnh giúp gia tăng sự tỉnh táo, tăng cường động lực và cảm giác phấn chấn, đồng thời làm giảm cơn buồn ngủ do căng thẳng nhiệt gây ra [1].

Nước lạnh tác động ra sao đến dạ dày và ruột?

Một mối băn khoăn rất lớn của người dân là liệu nước đá lạnh có gây co thắt dạ dày, đình trệ tiêu hóa hay làm tổn thương niêm mạc ruột khi thân nhiệt đang cao hay không. Trên thực tế, nhiều người lao động làm việc ngoài trời nắng nóng thường được khuyên tránh uống nước lạnh vì sợ làm chậm quá trình hấp thu nước [4]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2017 về người lao động trong điều kiện khí hậu nóng ẩm đã phân tích chi tiết vấn đề này [4].

Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng tốc độ tháo rỗng dạ dày – tức quá trình chuyển chất lỏng từ dạ dày xuống ruột non – phụ thuộc chủ yếu vào thể tích chất lỏng trong dạ dày và mật độ năng lượng của đồ uống [4]. Nếu nhiệt độ có làm chậm quá trình tháo rỗng thì mức độ ảnh hưởng cũng rất nhỏ và chỉ kéo dài dưới hoặc bằng 5 phút, do chất lỏng nhanh chóng được làm ấm lên sau khi đi vào cơ thể [4]. Quá trình làm ấm này diễn ra đặc biệt nhanh ở những người đang có nhiệt độ cơ thể tăng cao sau khi làm việc hoặc đi ngoài trời nắng [4].

Hơn thế nữa, một nghiên cứu ngẫu nhiên bắt chéo vào năm 2018 đã kiểm tra trực tiếp tác động của nhiệt độ nước uống lên tổn thương đường tiêu hóa [5]. Thử nghiệm được thực hiện trên 12 vận động viên chạy bền, hoàn thành 2 giờ chạy ở mức 60% vO2max trong nhiệt độ môi trường 35 độ C [5]. Các đối tượng tiêu thụ 250 ± 40 mL nước trước khi chạy và lặp lại mỗi 15 phút trong suốt quá trình chạy với ba mức nhiệt độ: nước rất lạnh (0,4 ± 0,4 độ C), nước mát (7,3 ± 0,8 độ C) hoặc nước ở nhiệt độ phòng (22,1 ± 1,2 độ C) [5].

Kết quả nghiên cứu năm 2018 cho thấy nồng độ protein gắn acid béo đường ruột (I-FABP) - một dấu ấn sinh học phản ánh tổn thương biểu mô ruột - tăng 419% sau khi tập luyện dưới trời nóng [5]. Đáng chú ý, nồng độ I-FABP có xu hướng giảm ở nhóm uống nước rất lạnh và nước mát (mức giảm trung bình lần lượt là 460 pg/mL và 430 pg/mL) so với nhóm uống nước nhiệt độ phòng [5]. Không có sự khác biệt nào về các triệu chứng tiêu hóa tổng thể giữa các nhóm nhiệt độ, thậm chí các triệu chứng tiêu hóa trên còn có xu hướng tăng nhẹ ở nhóm uống nước nhiệt độ phòng so với nhóm uống nước lạnh và mát [5].

Thử nghiệm năm 2018 cũng ghi nhận các cytokine gây viêm như IL-6, IL-1beta, IL-8, IL-10 và IL-1ra đều tăng lên sau tập luyện nhưng không có sự khác biệt giữa các mức nhiệt độ nước [5]. Điều này chứng minh rằng việc uống nước lạnh (0,4 độ C) hoặc nước mát (7,3 độ C) không hề gây hoại tử hay làm gia tăng phản ứng viêm toàn thân so với uống nước thông thường [5].

Lợi ích hạ nhiệt thực tế từ nước lạnh

Thay vì gây hại như quan niệm dân gian, việc bổ sung nước mát hoặc lạnh trong điều kiện căng thẳng nhiệt mang lại lợi ích sinh lý rõ rệt trong việc kiểm soát thân nhiệt [5]. Trong thử nghiệm chạy 2 giờ ở 35 độ C kể trên, việc uống nước rất lạnh (0,4 độ C) và nước mát (7,3 độ C) đã kìm hãm đáng kể mức tăng nhiệt độ trực tràng so với uống nước ở nhiệt độ phòng (mức tăng thân nhiệt trực tràng lần lượt là 1,6 ± 0,4 độ C và 1,7 ± 0,4 độ C so với 2,0 ± 0,5 độ C) [5].

Nghiên cứu năm 2018 kết luận rằng việc uống nước lạnh và nước mát trong quá trình căng thẳng nhiệt do vận động giúp giảm bớt gánh nặng điều hòa thân nhiệt của cơ thể [5]. Bên cạnh đó, khảo sát trên người lao động năm 2017 cho thấy đồ uống ướp lạnh được người lao động ưa chuộng nhất, dẫn đến lượng nước tiêu thụ thực tế nhiều hơn so với khi chỉ cung cấp nước ấm hoặc nước nhiệt độ phòng [4]. Việc uống được nhiều nước hơn nhờ hợp khẩu vị sẽ tạo ra thể tích dạ dày lớn hơn, từ đó thúc đẩy tốc độ tháo rỗng dạ dày và bù nước nhanh hơn cho cơ thể [4].

Ngoài việc uống trực tiếp, hành động súc miệng bằng nước lạnh cũng đem lại những biến đổi tích cực về cảm giác nhiệt [6]. Một nghiên cứu năm 2025 trên 13 người bệnh đa xơ cứng nhạy cảm với nhiệt độ đạp xe ở môi trường 35 ± 1 độ C và độ ẩm 30 ± 2% cho thấy: việc súc miệng bằng nước 7 độ C hoặc uống nước 7 độ C đều mang lại cảm giác nhiệt mát mẻ hơn đáng kể so với việc uống nước ở 37 độ C [6]. Dù cảm giác nhiệt mát hơn, mức độ biến thiên nhiệt độ trực tràng và nhiệt độ da giữa các nhóm không có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê [6].

Hiện tượng co mạch khi hạ nhiệt quá mức

Dù nước lạnh mang lại lợi ích giảm tải nhiệt, việc để cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ quá thấp lại kích hoạt cơ chế co mạch bảo vệ, đôi khi làm chậm quá trình tản nhiệt lõi [7]. Một nghiên cứu năm 2008 trên 8 nam giới có nhiệt độ thực quản bị đẩy lên 39,5 độ C do vận động trong môi trường 36 độ C đã so sánh các phương pháp hạ nhiệt khác nhau [7]. Các đối tượng được ngâm trong nước lạnh (14 độ C), ngâm nước mát vừa phải (26 độ C) hoặc làm mát bằng không khí (20-22 độ C) [7].

Thời gian để nhiệt độ thực quản hạ xuống mức an toàn 37,5 độ C là 2,16 phút đối với nước lạnh 14 độ C và 2,91 phút đối với nước mát 26 độ C [7]. Sự chênh lệch 45 giây này được đánh giá là không mang lại khác biệt lâm sàng đáng kể [7]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc làm mát bằng nước mát 26 độ C gây ra phản ứng co mạch ngoại vi ít mạnh mẽ hơn so với nước 14 độ C, nhờ đó dòng máu từ trung tâm cơ thể mang nhiệt lượng được vận chuyển liên tục và hiệu quả ra bề mặt da để đào thải [7].

Khi kích thích lạnh quá gay gắt, hiện tượng co thắt các mạch máu bề mặt diễn ra dữ dội, giữ nhiệt lại bên trong các mô sâu [7]. Điều này giải thích tại sao việc đưa một lượng đá quá lạnh vào thực quản và dạ dày có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh thực vật, gây co mạch cục bộ và phản xạ tăng huyết áp tức thời [5, 6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng nước đá lạnh?

Mặc dù bằng chứng khoa học cho thấy nước mát và lạnh an toàn với người bình thường, một số nhóm đối tượng có bệnh lý nền cần thận trọng khi vừa đi nắng gắt về:

Người có tiền sử tăng huyết áp và bệnh tim mạch: Việc uống nước lạnh ở 4 độ C đã được chứng minh làm tăng huyết áp động mạch trung bình và tăng vận tốc dòng máu động mạch não giữa [1]. Ở những người có thành mạch xơ vữa hoặc huyết áp không ổn định, sự co mạch đột ngột có thể làm huyết áp vọt lên bất ngờ.

Người mắc chứng co thắt thực quản hoặc rối loạn nhu động tiêu hóa: Nhiệt độ quá lạnh tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc thực quản có thể kích thích dây thần kinh phế vị và các đầu mút thần kinh cảm giác, gây ra những cơn co thắt thực quản cục bộ, dẫn đến cảm giác nghẹn, đau tức ngực sau xương ức.

Người có hội chứng nhạy cảm quá mức với lạnh (như hội chứng Hiesho hoặc rối loạn vận mạch): Các nghiên cứu cho thấy những người có cơ địa cường giao cảm hoặc nhạy cảm với lạnh thường bị co thắt động mạch ngoại vi kéo dài và khả năng phục hồi lưu thông máu rất chậm [2]. Việc tiếp xúc với nước đá lạnh có thể khiến họ bị run rẩy, lạnh đầu chi hoặc đau buốt vòm họng kéo dài.

Nếu bạn đang mắc các bệnh lý mạn tính về tim mạch, huyết áp hoặc tiêu hóa, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để nhận được lời khuyên cá nhân hóa về chế độ bù nước phù hợp nhất.

Hướng dẫn bù nước an toàn và khoa học khi vừa đi nắng về

Để tận dụng tối đa lợi ích giải nhiệt của nước mát mà không gây sốc co mạch hay khó chịu cho cơ thể, bạn nên áp dụng các bước bù nước khoa học sau:

Nhiệt độ nước lý tưởng: Thay vì uống nước đá bào hoặc nước lẫn đá lạnh buốt gần 0 độ C, bạn nên sử dụng nước mát ở dải nhiệt độ khoảng 7 đến 15 độ C [5]. Mức nhiệt này vừa đủ để kích thích vị giác, tạo cảm giác sảng khoái và hỗ trợ kìm hãm gia tăng thân nhiệt mà không gây co thắt mạch mạnh mẽ [4, 7].

Uống chậm từng ngụm nhỏ: Khi vừa từ ngoài nắng bước vào phòng, thân nhiệt và nhịp thở vẫn đang cao. Hãy ngồi nghỉ ngơi từ 3 đến 5 phút để cơ thể làm quen với nhiệt độ phòng. Sau đó, uống từng ngụm nhỏ khoảng 50 - 100 mL, giữ nhẹ trong khoang miệng 1 - 2 giây trước khi nuốt. Cách này giúp làm dịu niêm mạc họng mà không làm nhiệt độ thực quản thay đổi quá đột ngột.

Phương pháp súc miệng giải nhiệt: Nếu đang quá nóng hoặc cảm thấy khô rát cổ họng nhưng hệ tiêu hóa nhạy cảm, bạn có thể ngậm và súc miệng bằng nước mát rồi nhổ ra [6]. Nghiên cứu cho thấy việc súc miệng bằng nước 7 độ C vẫn mang lại hiệu quả cải thiện cảm giác nhiệt rõ rệt [6].

Lượng nước bổ sung: Uống đều đặn từng lượng vừa phải (khoảng 150 - 250 mL mỗi lần) [5]. Việc duy trì thể tích nước hợp lý trong dạ dày sẽ kích thích quá trình tháo rỗng dạ dày diễn ra thuận lợi, giúp cơ thể hấp thu nước nhanh chóng [4].

Uống nước đá lạnh ngay khi đi nắng về không phải là nguyên nhân trực tiếp gây tổn thương niêm mạc ruột hay gây viêm nhiễm bên trong cơ thể [5]. Tuy nhiên, phản xạ co mạch và tăng huyết áp cục bộ do nước đá gây ra là hoàn toàn có thật [5, 6]. Lựa chọn nước mát vừa phải, uống từng ngụm chậm rãi khi cơ thể đã nghỉ ngơi là giải pháp tối ưu giúp bạn vừa dập tắt cơn khát ngày hè, vừa giữ an toàn tuyệt đối cho hệ tim mạch và tiêu hóa.