Nhiều người làm việc văn phòng thường xuyên ngồi lâu, ít vận động và đối mặt với nguy cơ bệnh tim mạch hay rối loạn chuyển hóa. Hai mô hình ăn uống nổi tiếng là chế độ ăn DASH và Địa Trung Hải thường được đưa ra cân nhắc để cải thiện sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu quan sát và phân tích gộp cho thấy cả DASH và Địa Trung Hải đều mang lại nhiều lợi ích lớn cho sức khỏe tim mạch, chuyển hóa và thận [1, 3, 8]. Tuy nhiên, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào so sánh trực tiếp độ tiện lợi, mức độ tuân thủ hay chi phí giữa hai chế độ này dành riêng cho dân văn phòng tại Việt Nam.

Thành phần của hai chế độ ăn có gì khác nhau?

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) và chế độ ăn Địa Trung Hải có nhiều điểm tương đồng khi đều khuyến khích thực phẩm nguyên phần như rau củ, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại hạt, đồng thời hạn chế đạm động vật, thực phẩm siêu chế biến, đồ ăn nhanh và đồ uống có đường [2, 6, 8].

Tuy nhiên, cách phân chia nhóm thực phẩm giữa hai chế độ có sự khác biệt cụ thể [1]:

  • Chế độ ăn Địa Trung Hải đánh giá sự tuân thủ dựa trên 9 nhóm thực phẩm, trong khi DASH dựa trên 8 nhóm thực phẩm [1].
  • DASH tính ngũ cốc nguyên hạt riêng biệt, còn Địa Trung Hải xét ngũ cốc nói chung [1].
  • DASH tách riêng trái cây thành một nhóm và gộp các loại hạt chung với cây họ đậu; ngược lại, Địa Trung Hải gộp trái cây chung với hạt [1].

Bằng chứng khoa học về lợi ích tim mạch và tử vong

Cả hai chế độ đều cho thấy mối liên hệ rõ rệt trong việc giảm thiểu các rủi ro tim mạch nghiêm trọng [3, 4].

Một phân tích gộp năm 2025 gồm 16 báo cáo từ 14 nghiên cứu cho thấy mức độ tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ suy tim mới mắc (tỷ suất chênh OR = 0,77; khoảng tin cậy 95% CI: 0,63–0,93) ở người chưa từng mắc suy tim [2]. Tuân thủ cao chế độ ăn DASH cũng mang lại hiệu quả giảm nguy cơ suy tim mới mắc tương tự (OR = 0,83; khoảng tin cậy 95% CI: 0,70–0,98) [2]. Ngoài ra, ở những người đã được chẩn đoán suy tim, tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (OR = 0,88; 95% CI: 0,78–0,99), điều chưa ghi nhận được ở DASH trong phân tích này [2].

Một nghiên cứu đoàn hệ tại Attica (Hy Lạp) theo dõi 2.020 người trong 10 năm nhận thấy nhóm có mức tiêu thụ chế độ Địa Trung Hải cao nhất giảm 4 lần nguy cơ mắc biến cố tim mạch so với nhóm thấp nhất (HR hiệu chỉnh = 4,52 theo chiều nghịch; 95% CI: 1,76–11,63) [3]. Ngược lại, nghiên cứu này không phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nguy cơ tim mạch 10 năm giữa các mức độ tuân thủ DASH (HR hiệu chỉnh = 1,05; 95% CI: 0,69–1,60) [3].

Về nguy cơ tử vong chung, phân tích dữ liệu từ 28.905 người tham gia khảo sát NHANES tại Mỹ (thời gian theo dõi trung vị 6,3 năm) ghi nhận: tuân thủ tốt chế độ Địa Trung Hải (điểm aMED > 3) giúp giảm 26% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR hiệu chỉnh = 0,74; 95% CI: 0,66–0,83) [4]. Đối với DASH, sự giảm thiểu này không đạt ý nghĩa thống kê trên toàn bộ dân số nghiên cứu, nhưng ở nhóm người mắc đái tháo đường, việc kết hợp đồng thời điểm cao ở cả DASH (>2) và Địa Trung Hải (>3) giúp giảm nguy cơ tử vong rõ rệt (HR hiệu chỉnh = 0,71; 95% CI: 0,52–0,99) [4].

Một đánh giá hệ thống năm 2018 cũng ghi nhận mức độ tuân thủ cao DASH liên quan tới việc giảm 16% đến 17% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân trong các nghiên cứu đoàn hệ [5].

Tác động đối với bệnh thận và sức khỏe chuyển hóa

Một tổng quan năm 2020 đánh giá các kết cục thận cho thấy cả DASH và Địa Trung Hải đều mang lại mức độ giảm nguy cơ tương đương nhau đối với bệnh thận mạn (CKD), sỏi thận và tỷ lệ suy giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) [6]. Lợi ích bảo tồn chức năng thận tương đương này được cho là bắt nguồn từ sự trùng lặp thành phần dinh dưỡng lành mạnh của cả hai thực đơn [6].

Về rối loạn chuyển hóa, nghiên cứu trên 2.767 người trưởng thành tại Mỹ cho thấy ở nhóm dưới 45 tuổi:

  • Điểm Địa Trung Hải cao hơn liên quan đến tăng khả năng đạt kiểu hình béo phì nhưng khỏe mạnh về chuyển hóa (OR = 2,57; 95% CI: 1,04–6,35) [7].
  • Điểm DASH cao hơn giúp giảm nguy cơ mắc kiểu hình có cân nặng bình thường nhưng rối loạn chuyển hóa (OR = 0,59; 95% CI: 0,38–0,93) [7]. Cả hai mối liên hệ này đều không ghi nhận ý nghĩa thống kê ở nhóm từ 45 tuổi trở lên [7].

Yếu tố chi phí và khả năng tuân thủ thực tế

Mức độ gắn bó lâu dài với chế độ ăn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ khả năng tiếp cận kinh tế và vị trí địa lý [5].

Một nghiên cứu trên hơn 9.000 người trưởng thành tại Anh chỉ ra rằng rào cản tiếp cận, đặc biệt là gánh nặng tài chính đối với các thực phẩm thuộc chế độ DASH, có mối liên quan trực tiếp đến việc giảm tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn này [5].

Bên cạnh đó, việc áp dụng chế độ ăn bắt nguồn từ nền văn hóa khác cũng gặp trở ngại; nghiên cứu Maastricht ghi nhận phần lớn người dân Hà Lan không tuân thủ hoàn toàn theo văn hóa ăn uống Địa Trung Hải, gây ảnh hưởng đến tính nhất quán của số liệu khi đánh giá nguy cơ trầm cảm [1].

Điều chưa biết

  • Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu so sánh chi phí thực tế và độ thuận tiện giữa DASH và Địa Trung Hải tại môi trường làm việc ở Việt Nam.
  • Dữ liệu nghiên cứu về việc đánh giá chính xác lượng natri, dầu ô liu và chất lỏng nạp vào cơ thể khi theo dõi chế độ ăn ở người tham gia còn gặp nhiều hạn chế [5].
  • Chưa có nghiên cứu xác định rõ mô hình nào mang lại tỷ lệ gắn bó lâu dài cao hơn đối với người làm công sở có thói quen ăn trưa bên ngoài.

Ai nên thận trọng?

  • Người mắc bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng, do lượng rau củ, quả hạch và đậu dồi dào trong cả hai chế độ có thể chứa nhiều kali hoặc phospho [6].
  • Phụ nữ mang thai mắc hoặc có nguy cơ đái tháo đường thai kỳ cần được chuyên gia y tế hướng dẫn cụ thể; dù nghiên cứu ghi nhận mức tuân thủ cao DASH hay Địa Trung Hải liên quan đến giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ (lần lượt giảm 71% và 80% nguy cơ) [8], chế độ ăn vẫn cần được cá nhân hóa theo từng giai đoạn thai kỳ.

Cách áp dụng thực tế

Cả hai chế độ ăn đều có giá trị phòng ngừa bệnh tim mạch và bảo vệ chức năng thận tương đương nhau [3, 8]. Do đó, người làm văn phòng nên lựa chọn dựa trên sở thích cá nhân, khả năng chuẩn bị bữa ăn và điều kiện kinh tế thay vì cố gắng ép buộc theo một thực đơn cứng nhắc [6].

Để cải thiện sức khỏe hằng ngày, dân văn phòng có thể bắt đầu bằng việc tăng cường khẩu phần rau xanh, trái cây, các loại hạt và đậu trong bữa ăn trưa [6, 8]. Đồng thời, nên chủ động giảm bớt các món chế biến từ thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường [5]. Việc thay đổi từng bước nhỏ dựa trên các thực phẩm sẵn có sẽ giúp duy trì thói quen ăn uống lành mạnh bền vững hơn.