Uống nước ép cần tây giảm cân: Sự thật khoa học hay trào lưu?

Nhiều người bắt đầu ngày mới bằng một ly nước ép cần tây xanh ngắt với hy vọng đào thải độc tố và đánh bay mỡ thừa nhanh chóng. Thói quen này lan truyền rầm rộ trên các mạng xã hội như một giải pháp giảm cân thần tốc. Tuy nhiên, sự sụt giảm cân nặng ban đầu thường bị nhầm lẫn giữa giảm mỡ thực sự và hiện tượng mất nước cơ thể.

Thực tế, uống nước ép cần tây không có khả năng tự đốt cháy mỡ thừa như lời đồn. Số cân nặng giảm nhanh trong vài ngày đầu chủ yếu do cơ thể đào thải nước và suy giảm khối lượng cơ bắp khi cắt giảm năng lượng đột ngột. Để hiểu rõ tác dụng thực tế, người dùng cần phân tích các cơ chế chuyển hóa sinh học dưới góc nhìn khoa học thực chứng.

Mất nước tạm thời hay cơ thể thực sự đốt mỡ?

Cần tây chứa nhiều nước, các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên và có đặc tính lợi tiểu nhẹ ^[1]. Khi uống nước ép cần tây và giảm mạnh khẩu phần ăn thông thường, cơ thể nhanh chóng đào thải lượng lớn chất lỏng ra ngoài qua đường tiết niệu ^[1]. Lượng nước sụt giảm nhanh khiến chỉ số trên bàn cân tụt xuống chỉ sau vài ngày, tạo ảo giác rằng các lớp mỡ thừa đã biến mất.

Cơ chế đốt mỡ thực sự đòi hỏi sự thâm hụt calo bền vững, buộc cơ thể phải phân giải mô mỡ dự trữ thành năng lượng vận động. Uống nước ép thay bữa ăn tạo ra trạng thái thâm hụt calo cực đoan. Một nghiên cứu ghi nhận chế độ ăn thanh lọc thải độc bằng nước ép trong 3 ngày, tiếp nối bởi 4 ngày ăn giảm calo, giúp giảm trọng lượng cơ thể, chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ mỡ thừa ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng nhóm dùng nước ép bị mất nhiều khối lượng cơ bắp hơn so với chế độ ăn Địa Trung Hải giảm calo thông thường ^[2].

Việc mất cơ bắp làm suy giảm tỷ lệ trao đổi chất cơ bản, khiến cơ thể dễ dàng tích mỡ trở lại ngay khi quay về chế độ ăn bình thường. Nước ép cần tây thông thường đã bị lọc bỏ phần lớn chất xơ thô. Thiếu chất xơ, lượng vi chất và khoáng chất không đủ bù đắp để kích hoạt hiệu quả các con đường bảo toàn cơ bắp như protein kinase B mà chế độ ăn giàu chất xơ thực vật mang lại ^[2]. Do đó, người dùng không nên nhầm lẫn giữa sự sụt giảm số cân do mất nước, tiêu hao cơ với việc giảm mỡ bền vững.

Cơ chế tác động sinh học của nước ép cần tây

Cần tây (tên khoa học là Apium graveolens) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), chứa nhiều vi chất dinh dưỡng thiết yếu như vitamin C, riboflavin, vitamin B6, axit pantothenic, beta-carotene và mangan ^[1]. Bên cạnh đó, thảo mộc này còn thể hiện hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa đáng kể ^[1]. Những đặc tính này mang lại một số lợi ích sinh học nhất định khi được dung nạp vào cơ thể.

Nghiên cứu cho thấy các thành phần trong cần tây có khả năng hạ huyết áp, lợi tiểu, kháng nấm, hỗ trợ chống béo phì, chống co giật, ngăn ngừa ung thư và bảo vệ gan ^[1]. Tác dụng lợi tiểu tự nhiên giúp thận tăng cường bài tiết natri và nước qua nước tiểu ^[1]. Chính tác động bài tiết này lý giải tại sao nhiều người đi tiểu nhiều hơn và thấy người "nhẹ nhõm" hơn sau vài ngày uống liên tục.

Ngoài ra, hồ sơ hóa thực vật của cần tây chứa các hợp chất flavonoid quan trọng như apigenin và luteolin ^[3]. Tuy nhiên, trong nước ép cần tây tươi thông thường chưa qua xử lý, apigenin chủ yếu tồn tại ở dạng liên kết glycoside (apiin và malonyl apiosylglucosides) ^[3]. Các hợp chất này cần được chuyển hóa hoặc hỗ trợ bởi hệ vi sinh vật đường ruột để cơ thể hấp thu tối ưu các dưỡng chất sinh học [2, 7].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về cần tây?

Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp bức tranh chi tiết hơn về tiềm năng cũng như hạn chế của loại thảo mộc này đối với cân nặng và sức khỏe tim mạch.

Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột C57BL/6 bị gây béo phì bằng chế độ ăn giàu chất béo đã so sánh tác động của nước ép cần tây tươi thông thường và nước ép cần tây lên men vi sinh ^[4]. Nghiên cứu chia các cá thể thành 6 nhóm (15 con mỗi nhóm), cho uống với liều lượng 10 g/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 12 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy nước ép cần tây tươi thông thường chỉ tạo ra sự cải thiện nhẹ ^[4]. Ngược lại, nước ép cần tây lên men vi sinh làm tăng đáng kể hàm lượng polyphenol, flavonoid, vitamin C và men SOD, từ đó ức chế rõ rệt sự tăng cân, giảm mỡ nội tạng, ngăn ngừa rối loạn lipid máu và tăng đường huyết ^[4]. Phân tích giải trình tự 16S rRNA còn chỉ ra nước ép lên men giúp điều hòa hệ vi sinh đường ruột, làm tăng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus và giảm hại khuẩn ^[4]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên động vật với chế phẩm lên men đặc thù, không đồng nghĩa với việc uống nước ép tươi ở người sẽ mang lại kết quả tiêu mỡ tương đương.

Ở người, các bằng chứng y khoa hiện diện chủ yếu dưới dạng báo cáo ca lâm sàng riêng lẻ. Một nghiên cứu ca bệnh năm 2021 ghi nhận một bệnh nhân nam 74 tuổi bị tăng huyết áp (huyết áp ban đầu 150/80 mmHg) đã bổ sung nước ép cần tây mỗi ngày trong 6 tháng, kết hợp trị liệu nắn chỉnh cột sống cổ 14 lần để giảm đau cổ ^[5]. Sau 6 tháng can thiệp, huyết áp của bệnh nhân giảm xuống mức 118/82 mmHg ^[5]. Đáng lưu ý, báo cáo ghi nhận bệnh nhân không có bất kỳ sự thay đổi nào về cân nặng, không tập thể dục bổ sung và không thay đổi lối sống ^[5]. Chi tiết này củng cố thực tế rằng nước ép cần tây không tự kích hoạt quá trình tiêu hao năng lượng để giảm cân.

Mặt trái cần lưu ý: Rủi ro mất cân bằng điện giải và tuyến giáp

Bên cạnh mặt tích cực hỗ trợ huyết áp, việc lạm dụng nước ép cần tây như một liệu pháp giảm cân cực đoan tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.

Đầu tiên là nguy cơ rối loạn điện giải do tác động lợi tiểu kéo dài ^[1]. Cần tây kích thích cơ thể thải nước liên tục ^[1]. Nếu áp dụng phương pháp nhịn ăn, chỉ uống nước ép để trừ bữa, cơ thể không chỉ mất nước mà còn đào thải các ion thiết yếu như natri, kali và clorua. Tình trạng này có thể dẫn đến tụt huyết áp quá mức, mệt mỏi, chuột rút cơ bắp và chóng mặt.

Nghiêm trọng hơn, việc hấp thụ chiết xuất cần tây liều cao nhằm mục đích ép cân có thể gây rối loạn chức năng nội tiết. Một báo cáo y khoa năm 2019 mô tả trường hợp một phụ nữ 36 tuổi nhập viện vì mờ mắt, đánh trống ngực và buồn nôn sau khi dùng 8 gam chiết xuất bột cần tây mỗi ngày để giảm béo ^[1]. Dù bệnh nhân giảm được 26 kg trong vòng 78 ngày, xét nghiệm máu cho thấy nồng độ TSH giảm sâu xuống mức 0,001 mIU/L và T4 tăng vọt lên 23 ng/dl, dẫn đến chẩn đoán cường giáp do tiêu thụ chiết xuất cần tây ^[1]. Các bác sĩ phải cho ngừng dùng cần tây ngay lập tức và điều trị bằng thuốc kháng giáp methimazole 10 mg/ngày ^[1]. Báo cáo cảnh báo rằng thảo mộc không hoàn toàn vô hại và có thể gây độc cho gan, thận hoặc làm biến đổi chức năng tuyến giáp nếu dùng quá liều ^[1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước ép cần tây

Nhiều người lầm tưởng nước ép rau củ có thể thay thế hoàn toàn bữa ăn chính để "detox" cơ thể. Tuy nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn thức ăn rắn dễ dẫn đến suy kiệt cơ bắp và hạ đường huyết [1, 2]. Cơ thể con người đã có hệ thống giải độc tự nhiên cực kỳ hiệu quả thông qua gan và thận, không bắt buộc phải nhờ đến các loại nước ép để "rửa ruột".

Một hiểu lầm khác là nước ép càng nhiều càng tốt. Khi ép lấy nước, phần bã xơ giàu dinh dưỡng bị loại bỏ. Việc mất đi lượng chất xơ tự nhiên làm giảm khả năng kiểm soát đường huyết và hạn chế tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột [1, 2]. Nước ép nguyên chất cũng chứa nồng độ hợp chất đậm đặc hơn, làm tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa hoặc tác dụng phụ ở những người có cơ địa nhạy cảm ^[1].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Nước ép cần tây không phải là thức uống phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là các nhóm sau:

• Người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp: Do nguy cơ kích thích gây cường giáp hoặc làm biến động hormone TSH và T4 khi dung nạp lượng lớn ^[1].
• Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc tim mạch: Đặc tính hạ áp của cần tây có thể cộng hưởng với thuốc tây, gây tụt huyết áp đột ngột [3, 4].
• Người có cơ địa dị ứng: Cần tây có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng từ nhẹ đến nặng ở người mẫn cảm ^[1].
• Người mắc bệnh thận hoặc đang bị rối loạn tiêu hóa: Tác dụng lợi tiểu và hàm lượng khoáng chất đậm đặc có thể tạo thêm áp lực cho chức năng lọc của thận ^[1].

Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng thói quen uống nước ép cần tây hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Để tận dụng các dưỡng chất thực vật mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Liều lượng hợp lý: Chỉ nên dùng khoảng 150-250 ml nước ép mỗi ngày, xen kẽ với việc ăn cả cây cần tây nguyên bản trong các món xào, súp hoặc salad để giữ lại nguồn chất xơ quý giá ^[2].
• Cách chế biến: Rửa sạch từng bẹ lá dưới vòi nước chảy để loại bỏ tồn dư đất cát và vi khuẩn. Có thể kết hợp ép cần tây cùng dưa chuột, táo hoặc thêm vài giọt nước chanh để cải thiện hương vị và tăng cường chất chống oxy hóa.
• Không dùng thay bữa chính: Hãy xem nước ép cần tây như một thức uống giải khát bổ sung vi chất, không dùng để thay thế bữa ăn sáng hay nhịn ăn ngắt quãng dài ngày.
• Đảm bảo dinh dưỡng nền tảng: Kết hợp chế độ ăn uống đa dạng các nhóm chất, bao gồm ngũ cốc nguyên hạt, đạm nạc và chất béo lành mạnh để duy trì khối lượng cơ và bảo vệ chuyển hóa năng lượng ^[2].

Nước ép cần tây là một loại thức uống giàu vi chất, hỗ trợ chống viêm và huyết áp nhưng không phải "thần dược" đốt mỡ. Giảm cân bền vững đòi hỏi sự kiên trì trong việc kiểm soát năng lượng nạp vào và duy trì vận động thể chất đều đặn mỗi ngày.