Uống nước mè đất nhám trị tiểu đường: Đồn thổi hay sự thật?

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước sắc cây mè đất nhám (tên khoa học Leucas aspera) để "đặc trị", thậm chí chữa dứt điểm bệnh tiểu đường mà không cần dùng thuốc tây. Đây là ngộ nhận nguy hiểm khiến không ít người bệnh đái tháo đường bỏ dở phác đồ điều trị của bác sĩ.

Dữ liệu khoa học hiện nay khẳng định: mè đất nhám không thể thay thế thuốc chữa đái tháo đường. Những tác dụng hạ đường huyết ghi nhận được mới dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa từng được thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.

Lời đồn hạ đường huyết bắt nguồn từ đâu?

Mè đất nhám là loài thảo mộc quen thuộc, từng được dùng trong y học dân gian để giải nhiệt hoặc hỗ trợ điều trị một số chứng viêm nhiễm ^[1]. Nhờ chi phí rẻ và dễ kiếm, loài cây này nhanh chóng trở thành đề tài cho nhiều lời đồn thổi về khả năng trị bách bệnh, bao gồm cả đái tháo đường.

Thực tế, xu hướng tìm kiếm các loài thảo dược có đặc tính hỗ trợ chuyển hóa đường ngày càng tăng do lo ngại tác dụng phụ của thuốc tổng hợp ^[2]. Tuy nhiên, việc đánh đồng giữa tiềm năng sinh học ban đầu trong phòng thí nghiệm với hiệu quả điều trị thực tế trên bệnh nhân là nguyên nhân dẫn đến nhiều niềm tin sai lệch.

Cơ chế tác động sinh học dưới kính hiển vi

Về mặt lý thuyết, một số hoạt chất tự nhiên có khả năng can thiệp vào quá trình phân giải carbohydrate hoặc hấp thu đường. Trong ống nghiệm, mè đất nhám thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase – loại enzyme tham gia bẻ gãy tinh bột thành các phân tử đường đơn ^[3]. Khi enzyme này bị cản trở, tốc độ tạo thành đường từ tinh bột chậm lại ^[3].

Bên cạnh đó, các chất chiết xuất từ lá cây mè đất nhám còn được quan sát thấy có tác dụng hỗ trợ tế bào cơ tăng cường thu nhận glucose ^[2]. Nhờ sự kết hợp của các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp như phenol và flavonoid, dược liệu này cũng thể hiện năng lực dọn dẹp các gốc tự do oxy hóa [1, 2]. Dù vậy, những cơ chế này chỉ mới xảy ra trên đĩa nuôi cấy tế bào biệt lập, khác xa với hệ thống chuyển hóa phức tạp trong cơ thể sống.

Khoa học thực sự phát hiện được những gì?

Các tài liệu nghiên cứu hiện có về tiềm năng hỗ trợ điều trị tiểu đường của mè đất nhám (Leucas aspera) rất hạn chế và hoàn toàn là nghiên cứu tiền lâm sàng:

Thứ nhất, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã so sánh hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase của 4 loài thuộc chi Leucas, trong đó có mè đất nhám (L. aspera) ^[3]. Thí nghiệm thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm (in vitro) thông qua hai phương pháp: hồ tinh bột - iod và phương pháp DNS ^[3].

Kết quả cho thấy ở phương pháp hồ tinh bột - iod, hoạt tính ức chế tăng dần theo nồng độ dịch chiết từ 0,1 đến 0,5 mg/ml; chỉ số IC50 (nồng độ ức chế 50%) của mè đất nhám là 0,6 +- 0,01 mg/ml, yếu hơn rất nhiều so với hoạt chất đối chứng acarbose (IC50 < 25 microgam/ml) ^[3]. Khi đánh giá bằng phương pháp DNS, chỉ số IC50 của mè đất nhám lên tới 1,56 +- 0,01 mg/ml, trong khi thuốc acarbose chỉ cần nồng độ 32 +- 0,01 microgam/ml để đạt mức ức chế tương đương ^[3]. Điều này cho thấy khả năng ức chế enzyme phân giải tinh bột của dịch chiết mè đất nhám kém hơn tân dược acarbose hàng chục lần.

Thứ hai, một nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác dụng của dịch chiết phân cực (ethanol) và không phân cực (petroleum ether) từ lá mè đất nhám trên dòng tế bào cơ C2C12 ^[2]. Thử nghiệm dùng phương pháp MTT để kiểm tra độc tính tế bào và xét nghiệm hấp thu glucose ^[2].

Kết quả chỉ ra rằng cả hai loại dịch chiết đều có hoạt tính chống oxy hóa thông qua thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH, với giá trị IC50 lần lượt là 18,96 microgam/ml (dịch chiết ethanol) và 19,90 microgam/ml (dịch chiết petroleum ether) ^[2]. Dịch chiết petroleum ether thể hiện độc tính tế bào cao hơn (nồng độ ức chế 50% tế bào phát triển là 110,75 +- 5,5 microgam/ml so với 415,25 +- 8,0 microgam/ml của dịch chiết ethanol) ^[2]. Dù dịch chiết ethanol cho thấy khả năng kích thích tế bào cơ tăng thu nhận glucose tốt hơn, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là mô hình tế bào và bắt buộc phải có thêm các nghiên cứu trên động vật trước khi nghĩ tới ứng dụng xa hơn ^[2].

Khoảng cách lớn từ ống nghiệm đến người bệnh

Điểm mấu chốt là toàn bộ dữ liệu về khả năng hỗ trợ hạ đường của mè đất nhám hiện nay chỉ dừng lại ở mô hình ống nghiệm và tế bào nuôi cấy [1, 2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc đái tháo đường.

Một chất có thể ức chế enzyme phân giải đường hoặc kích thích tế bào hút đường trong đĩa thí nghiệm hoàn toàn có thể bị phá hủy bởi dịch vị dạ dày, không hấp thu được qua ruột, hoặc bị gan chuyển hóa mất tác dụng khi uống vào cơ thể. Do đó, việc khẳng định uống nước sắc mè đất nhám giúp hạ hay ổn định đường huyết ở người bệnh là nhận định hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.

Hiểu lầm tai hại: Tự ý bỏ thuốc để uống nước lá

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh đái tháo đường là tin rằng thảo dược tự nhiên an toàn tuyệt đối và có thể thay thế thuốc chỉ định. Đái tháo đường là bệnh mạn tính đòi hỏi kiểm soát nồng độ glucose trong máu chặt chẽ nhằm bảo vệ mạch máu và các cơ quan nội tạng ^[2].

Tự ý ngưng dùng thuốc điều trị và chuyển sang uống nước mè đất nhám khiến nồng độ đường trong máu tăng vọt mất kiểm soát. Điều này dẫn tới nguy cơ biến chứng cấp tính nguy hiểm hoặc tàn phá hệ tim mạch, thận, võng mạc mắt và hệ thần kinh theo thời gian.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 tuyệt đối không được dùng nước mè đất nhám như một liệu pháp điều trị. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong dùng thuốc theo toa cũng gây hại cho cơ thể.

Người có bệnh gan, bệnh thận mạn tính hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc tây y cần thận trọng tối đa. Các hoạt chất thực vật chưa qua tinh chế có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa hoặc gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em chưa từng được nghiên cứu về độ an toàn khi dùng loại thảo mộc này; dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên tế bào ^[2].

Gợi ý áp dụng và kiểm soát lối sống

Thay vì trông chờ vào những bài thuốc dân gian chưa rõ hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định. Việc dùng thuốc đúng giờ, đúng liều lượng là yếu tố quyết định để kiểm soát chỉ số HbA1c và ngăn ngừa biến chứng mạch máu.

Nếu muốn sử dụng mè đất nhám như một loại thức uống giải khát hoặc món ăn thông thường theo tập quán địa phương, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Hãy duy trì chế độ ăn cân bằng, chia nhỏ khẩu phần tinh bột, tăng cường chất xơ, tập luyện thể lực đều đặn và thường xuyên tự theo dõi đường huyết tại nhà.

Mè đất nhám thể hiện một số tiềm năng ức chế enzyme và chống oxy hóa trong ống nghiệm, nhưng không thể chữa khỏi hay thay thế tân dược trị đái tháo đường [1, 2]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tránh đánh đổi sức khỏe bản thân bằng việc tự ý bỏ thuốc điều trị.