Uống nước ngâm đậu bắp hạ đường huyết: Bằng chứng tới đâu?

Nhiều người bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau cách cắt lát vài quả đậu bắp (mướp tây), ngâm vào cốc nước lọc qua đêm rồi uống vào sáng hôm sau để trị bệnh. Thói quen dân gian này xuất phát từ niềm tin rằng chất nhầy tiết ra từ quả có khả năng thanh lọc cơ thể và kéo giảm chỉ số đường huyết nhanh chóng.

Thực tế, các hợp chất trong đậu bắp (tên khoa học là Abelmoschus esculentus) có ghi nhận tác dụng sinh học hỗ trợ chuyển hóa đường ^[1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người hiện còn rất khiêm tốn về quy mô ^[2]. Nước ngâm đậu bắp hoàn toàn không thể thay thế các loại thuốc điều trị chuẩn và việc tự ý ngưng thuốc có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

Đậu bắp tác động lên đường huyết theo cơ chế nào?

Chất xơ hòa tan trong đậu bắp đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát đường máu ^[3]. Nhóm chất xơ này khi vào đường tiêu hóa sẽ tạo thành một lớp gel nhớt, làm chậm tốc độ tiêu hóa thức ăn và giảm sự hấp thu glucose trực tiếp từ ruột non vào máu ^[3]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu chất xơ hòa tan còn giúp tăng độ nhạy insulin ở cấp độ tế bào và hỗ trợ điều hòa chuyển hóa lipid ^[3].

Bên cạnh chất xơ, các bộ phận của quả đậu bắp chứa nhiều polyphenol và flavonoid, đặc biệt là quercetin [2, 4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng quercetin có tiềm năng hạ đường huyết và cải thiện mức malondialdehyde ^[1]. Thêm vào đó, chiết xuất từ đậu bắp có thể kích thích tổng hợp glycogen dự trữ tại gan và trì hoãn hấp thu glucose qua đường ruột nhờ khả năng hấp phụ đường vượt trội ^[1]. Trên mô hình thực nghiệm, các nhà khoa học còn ghi nhận dấu hiệu tái tạo các tế bào đảo tụy sau khi sử dụng loại quả này ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hứa hẹn nhưng còn khiêm tốn

Mặc dù có nhiều lời đồn thổi dân gian, số lượng thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người mắc đái tháo đường về đậu bắp thực tế còn rất ít. Một trong những thử nghiệm nổi bật được công bố vào năm 2022 nhằm kiểm tra tác dụng hạ đường huyết của bột quả đậu bắp toàn phần ^[2].

Thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên này được thực hiện trên 120 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống ^[2]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp (60 người) uống 1.000 mg viên nang bột quả đậu bắp toàn phần mỗi 6 giờ một lần (tổng 4.000 mg/ngày) trong suốt 8 tuần, nhóm đối chứng (60 người) dùng viên giả dược với cách thức tương tự ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng đậu bắp giảm đáng kể mức đường huyết lúc đói (FBS), đường huyết sau ăn (BS) và chỉ số HbA1c so với nhóm đối chứng (p < 0,05) ^[2]. Chỉ số số người cần điều trị (NNT) cho thấy hiệu quả tích cực, lần lượt là 7 đối với FBS, 8 đối với BS và 7 đối với HbA1c ^[2].

Dù kết quả rất hứa hẹn, nghiên cứu này mới chỉ đánh giá việc dùng viên nang bột quả đậu bắp như một liệu pháp hỗ trợ kèm theo thuốc hạ đường huyết dạng uống, không phải là uống nước ngâm và không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị ^[2]. Quy mô 120 bệnh nhân trong 8 tuần vẫn là một mẫu nhỏ, cần thêm các thử nghiệm đa trung tâm dài hạn để kiểm chứng tính bền vững ^[2].

Hàng loạt nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật

Hầu hết các tài liệu khoa học hiện nay về khả năng hạ đường huyết của đậu bắp đều dừng lại ở mức thử nghiệm trên chuột. Năm 2011, một nghiên cứu trên chuột cống Long Evans nhịn ăn 24 giờ cho thấy phân đoạn tan trong nước của đậu bắp làm giảm đáng kể khả năng hấp thu glucose từ đường tiêu hóa (p < 0,05) ^[3].

Cùng năm 2011, một nghiên cứu khác đánh giá bột vỏ và bột hạt đậu bắp trên chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin ^[4]. Sau 28 ngày sử dụng với liều 100 và 200 mg/kg, cả bột vỏ lẫn hạt đều giúp giảm đáng kể đường huyết (p < 0,001), cải thiện cân nặng, hạ HbA1c, men gan SGPT và đưa chỉ số lipid máu về gần mức bình thường ^[4]. Thử nghiệm độc tính cấp tính trước đó cho thấy liều lên đến 2.000 mg/kg không gây độc hay tử vong ở chuột ^[4].

Năm 2012, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận bột vỏ và hạt đậu bắp (liều 100 và 200 mg/kg trong 28 ngày) giúp phục hồi đáng kể nồng độ các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx), reduced glutathione (GSH) và làm giảm chất chỉ thị tổn thương peroxy hóa lipid (TBARS) tại gan, thận, tụy của chuột đái tháo đường ^[5].

Năm 2021, nghiên cứu chiết xuất nước quả đậu bắp trên chuột đái tháo đường do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp streptozotocin xác định nồng độ polyphenol đạt mức tối ưu ở điều kiện chiết xuất 70 độ C trong 1 giờ ^[6]. Chiết xuất này chứa 0,45 microgam/g quercetin và làm giảm nồng độ đường huyết tương lúc đói phụ thuộc theo liều dùng với nồng độ hiệu quả trung bình EC50 là 141,4 mg/kg ^[6].

Cũng trong năm 2021, nghiên cứu trên chuột nhắt bị gây đái tháo đường bằng alloxan cho thấy chất nhầy thô và bột hỗn hợp vỏ - hạt đậu bắp ở liều 150 và 200 mg/kg giúp cải thiện dung nạp glucose, giảm ăn nhiều, uống nhiều và hạ đường huyết rõ rệt sau 3 tuần, trong đó liều 200 mg/kg cho hiệu quả dung nạp đường sau 120 phút gần tương đương thuốc chuẩn glibenclamide liều 5 mg/kg ^[7].

Năm 2022, các nhà khoa học tiếp tục phát triển dạng bào chế viên nang 600 mg kết hợp 175 mg/kg chiết xuất đậu bắp và 281 mg/kg chiết xuất mướp đắng, ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói là 2,7 mmol/L sau 14 ngày trên động vật (p < 0,001) ^[8].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng sai cách

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất phong phú, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa kết quả trên chuột và hiệu quả lâm sàng trên cơ thể người [2, 6]. Nồng độ hoạt chất trong các nghiên cứu thường được chiết xuất cô đặc, chuẩn hóa liều lượng hoặc tán bột toàn phần [3, 4, 8]. Việc ngâm vài lát đậu bắp sống vào nước khó có thể giải phóng đồng đều hàm lượng hoạt chất hay polyphenol tương đương các mẫu thử nghiệm ^[6].

Đặc biệt, uống nước đậu bắp ngâm thô không thể tạo ra tác động kiểm soát đường huyết mạnh mẽ và ổn định như thuốc điều trị đái tháo đường được bác sĩ kê đơn [1, 3]. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng nước đậu bắp tiềm ẩn nguy cơ đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, gây biến chứng tim mạch, suy thận, hoặc nhiễm toan ceton.

Cảnh báo đặc biệt: Không uống cùng thuốc Metformin

Một phát hiện dược lý vô cùng quan trọng mà người bệnh đái tháo đường cần lưu ý là sự tương tác bất lợi giữa đậu bắp và thuốc Metformin ^[3]. Metformin là một trong những loại thuốc đầu tay phổ biến nhất hiện nay trong phác đồ điều trị đái tháo đường týp 2 ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát tác động của phân đoạn tan trong nước từ quả đậu bắp lên quá trình hấp thu Metformin ở chuột cống bị đái tháo đường ^[3]. Kết quả theo dõi từ 2 đến 24 giờ sau khi dùng thuốc ghi nhận: mức đường huyết trung bình của nhóm chuột uống Metformin kèm chất tan đậu bắp duy trì ở mức rất cao, từ 33,6 đến 34,2 mmol/L ^[3]. Trong khi đó, nhóm chỉ dùng Metformin đơn độc hạ được đường huyết xuống mức 15,2 đến 20,2 mmol/L ^[3].

Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê này (p < 0,05) chứng minh rằng chất nhầy hòa tan của đậu bắp đã tương tác và cản trở hấp thu Metformin qua niêm mạc ruột ^[3]. Vì vậy, việc uống nước đậu bắp cùng lúc với Metformin có thể vô hiệu hóa tác dụng của thuốc, làm đường huyết tăng cao nguy hiểm ^[3].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu bắp?

Người đang điều trị đái tháo đường bằng Metformin bắt buộc phải thận trọng, tuyệt đối không uống nước đậu bắp hoặc ăn lượng lớn đậu bắp tại thời điểm sát giờ uống thuốc ^[3]. Nếu muốn sử dụng, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để giãn cách thời gian sử dụng hợp lý.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng hiện tại về đậu bắp mới chỉ thực hiện trên đối tượng người lớn mắc đái tháo đường týp 2 ^[2]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn và hiệu quả của các dạng chiết xuất đậu bắp liều cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Những đối tượng này chỉ nên ăn đậu bắp như một loại rau thông thường trong chế độ dinh dưỡng, không nên tự ý dùng các bài thuốc ngâm đậm đặc. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang có các vấn đề tiêu hóa mạn tính cũng cần tư vấn chuyên môn y tế.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn và hiệu quả?

Đậu bắp là thực phẩm bổ dưỡng, giàu chất xơ và chất chống oxy hóa, rất tốt khi đưa vào bữa ăn của người bệnh chuyển hóa [1, 7]. Thay vì kỳ vọng vào ly nước ngâm sống vốn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn nếu khâu vệ sinh không đảm bảo, người bệnh nên xem đậu bắp là món rau ăn hàng ngày.

Bạn có thể luộc, hấp, nấu canh hoặc xào nhẹ đậu bắp để ăn kèm trong các bữa chính. Việc nạp chất xơ từ cả quả đậu bắp khi ăn nguyên vẹn giúp làm chậm hấp thu carbohydrate từ các món ăn khác, hỗ trợ ổn định đường huyết tự nhiên sau bữa ăn [1, 2]. Lưu ý, nếu đang dùng thuốc tây kiểm soát đường huyết, hãy duy trì đúng chỉ định của bác sĩ và giãn cách bữa ăn có đậu bắp với giờ uống thuốc ^[3].

Nước ngâm đậu bắp hay bản thân quả đậu bắp không phải là “thần dược” chữa khỏi bệnh đái tháo đường [2, 3]. Đây chỉ là một thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng giàu chất xơ hòa tan ^[3]. Bệnh nhân cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe lâu dài [1, 3].