Uống nước sắc cây sú trị viêm gan: Sự thật hay đồn thổi?

Nhiều người bệnh viêm gan mãn tính thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng với hy vọng "mát gan", đào thải độc tố và trị dứt điểm mầm bệnh. Trong số đó, cây sú – loài cây quen thuộc tại các vùng rừng ngập mặn ven biển – gần đây được nhiều diễn đàn chia sẻ như một phương thuốc cứu cánh cho lá gan. Không ít người tìm hái thân, lá cây về phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày thay trà để trị bệnh.

Tuy nhiên, lời đồn cây sú có thể thay thế thuốc điều trị viêm gan hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Dù các chiết xuất từ loài thực vật này bước đầu cho thấy một số tác động sinh học trong ống nghiệm và trên động vật thí nghiệm, việc tự ý uống nước sắc thô mộc lại tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc nặng nề hơn cho lá gan đang tổn thương.

Nguồn gốc lời đồn và bản chất loài cây sú

Cây sú, tên khoa học là Aegiceras corniculatum (Linn.) Blanco, thuộc họ Aegicerataceae, là loài thực vật đặc hữu phân bố tự nhiên ở các vùng cửa sông, bãi bồi ven biển [1, 2]. Trong đời sống dân gian một số vùng duyên hải Đông Nam Ấn Độ và các nước châu Á, cây sú từng được sử dụng theo kinh nghiệm để trị đau nhức, viêm sưng và một số rối loạn cơ thể [1, 2].

Chính việc y học dân gian sử dụng loài cây này chống viêm đã dẫn đến sự suy diễn rằng nước sắc cây sú có thể chữa được "viêm gan" – căn bệnh vốn cũng mang đặc tính viêm hoại tử tế bào gan ^[1]. Từ kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng, người bệnh gán cho cây sú khả năng giải độc và tiêu diệt virus mà không hiểu rõ cơ chế dược lý thực sự.

Hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ gan trong phòng thí nghiệm

Để làm sáng tỏ các kinh nghiệm dân gian, y học hiện đại đã tiến hành nghiên cứu các hoạt tính sinh học từ thân cây sú. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã phân tích hoạt tính chống oxy hóa, quét gốc tự do và bảo vệ gan của các phân đoạn chiết xuất từ thân cây sú (Aegiceras corniculatum) ^[1]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm với các phân đoạn chiết xuất bằng n-hexane, ethyl acetate và methanol ^[1].

Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy các dịch chiết này có khả năng quét sạch các gốc tự do nguy hại như gốc superoxide (O2*) và gốc hydroxyl (OH) trong các thử nghiệm khử nitro blue tetrazolium và thoái biến deoxyribose ^[1]. Toàn bộ các phân đoạn chiết xuất đều thể hiện khả năng ức chế quá trình peroxy hóa lipid ngay từ giai đoạn khởi đầu ^[1]. Trên microsome gan chuột cống, phân đoạn n-hexane và ethyl acetate làm ngừng phản ứng chuỗi gốc tự do, hỗ trợ quét sạch các gốc lipid peroxy (LOO) ^[1].

Đặc biệt, tình trạng tăng sinh gốc O2* trong bạch cầu trung tính của người bị kích thích bởi phorbol-12-myristate-13-acetate (PMA) hoặc hạt men zymosan cũng bị ức chế rõ rệt với nồng độ ức chế một nửa (IC50) trong khoảng 3 đến 20 microg/mL ^[1]. Dữ liệu này chứng minh dịch chiết cây sú có khả năng can thiệp đối kháng tình trạng căng thẳng oxy hóa qua con đường chuyển hóa enzym NADPH oxidase ^[1].

Thử nghiệm trên động vật nói lên điều gì?

Không dừng lại ở cấp độ tế bào, nhóm nghiên cứu năm 2008 tiếp tục thử nghiệm hiệu quả bảo vệ gan và chống viêm trên mô hình động vật ^[1]. Các kết quả in vitro nói trên trùng khớp với tác dụng giảm phù chân chuột nhắt do glucose oxidase gây ra khi dùng phân đoạn ethyl acetate và methanol ở các liều 10, 50 và 100 mg/kg theo đường tiêm màng bụng ^[1].

Đáng chú ý, khi thử nghiệm mô hình tổn thương mô gan do carbon tetrachloride (CCl4) gây ra trên chuột cống, dịch chiết cây sú dùng qua đường uống ở các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg đã bảo vệ đáng kể mô gan khỏi tổn thương oxy hóa ^[1]. Sự bảo vệ này được phản ánh rõ rệt qua việc nồng độ các enzym aminotransferase huyết thanh (men gan) giảm khoảng 60% ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết cây sú sở hữu tác dụng chống oxy hóa rõ rệt, liên quan mật thiết đến hoạt tính chống viêm và bảo vệ tế bào gan trong mô hình tổn thương hóa chất ^[1].

Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2008 cũng chứng minh dịch chiết methanol thân cây sú ở liều 100 mg/kg làm giảm khoảng 90% tình trạng phù chân chuột do carrageenan và prostaglandin E2 ^[2]. Phân đoạn ethyl acetate ức chế enzym cycloxygenase-1 và 5-lipoxygenase, làm giảm sản xuất 12-HHT với IC50 là 0.08 microg/ml và leukotriene B4 (LTB4) với IC50 là 0.86 microg/ml ^[2]. Phân đoạn n-hexane làm giảm tạo thành 12-HETE với IC50 là 0.36 microg/ml, đồng thời các dịch chiết làm giảm khoảng 60% tình trạng phù chân do dextran ^[2]. Bên cạnh đó, năm 2012, nghiên cứu trên chuột Wistar bị tiểu đường do alloxan cũng ghi nhận hỗn dịch lá cây sú dùng đường uống trong 60 ngày ở liều 100 mg/kg làm giảm đường huyết từ 382 xuống 105 mg/dL và điều hòa các enzym hexokinase, glucose-6-phosphatase ^[3].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến bệnh nhân thực tế

Dù dữ liệu tiền lâm sàng ghi nhận khả năng giảm men gan trên chuột bị nhiễm độc hóa chất, người bệnh tuyệt đối không được đánh đồng điều này với việc "cây sú trị được bệnh viêm gan ở người" ^[1]. Chuột thí nghiệm được gây độc cấp tính bằng CCl4 – một chất hóa học phá hủy tế bào gan, hoàn toàn khác biệt với căn nguyên viêm gan phổ biến ở người là virus viêm gan B, virus viêm gan C, tự miễn hay tổn thương do rượu bia lâu năm ^[1].

Các hoạt chất trong nghiên cứu được tinh chiết bằng dung môi hữu cơ chuẩn hóa (hexane, ethyl acetate, methanol) với nồng độ xác định, không đồng nhất với việc đun nấu thô sơ trong nồi nước ^[1]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2008 chỉ thực hiện trên chuột cống với số lượng giới hạn và chưa từng trải qua bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người ^[1]. Cho đến nay, y văn thế giới chưa có báo cáo chứng minh chiết xuất cây sú có khả năng tiêu diệt virus viêm gan hay đảo ngược xơ gan trên bệnh nhân thực tế.

Hiểu lầm tai hại: Thảo dược tự nhiên luôn lành tính

Tâm lý chuộng thảo mộc khiến nhiều người tin rằng thảo dược hái từ tự nhiên nếu không bổ gan thì cũng vô hại. Đây là sai lầm nguy hiểm có thể trả giá bằng cả tính mạng. Cây sú sinh trưởng tại các bãi bồi ngập mặn – nơi thường tích tụ phù sa, chất thải công nghiệp và kim loại nặng trôi dạt từ các dòng sông.

Khi thu hái tự phát và đun sắc thô sơ, người dùng không chỉ nạp vào cơ thể các hoạt chất chưa kiểm chứng độc tính mà còn hấp thụ toàn bộ dư lượng tạp chất, vi khuẩn, nấm mốc hoặc muối mặn tồn đọng. Nghiên cứu năm 2003 chỉ ra rằng cây sú có cơ chế tích tụ và bài tiết muối qua lá rất mạnh; khi gặp nồng độ muối cao, hoạt tính các enzym catalase, ascorbate peroxidase và guaiacol peroxidase trong rễ cây sú bị sụt giảm từ 58% đến 80% ^[4]. Uống nước sắc từ loài cây giàu muối và khoáng chất bài tiết này có thể gây rối loạn điện giải và quá tải tuần hoàn nghiêm trọng.

Cảnh báo nguy cơ ngộ độc và đối tượng cần tuyệt đối tránh

Lá gan của người bị viêm gan vốn dĩ đã suy yếu chức năng chuyển hóa và đào thải độc tố. Khi uống các loại nước sắc thảo mộc không rõ hoạt chất và liều lượng, gan phải làm việc kiệt lực để chuyển hóa các hợp chất lạ. Nghiên cứu năm 2014 phân lập được hai hợp chất triterpenoid oleanane (Acornine 1 và Acornine 2) từ vỏ thân cây sú mang hoạt tính sinh học ức chế nấm và vi khuẩn ^[5]. Bất kỳ hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh nào khi đưa vào cơ thể ở dạng thô mộc đều có nguy cơ trở thành chất độc trực tiếp gây hoại tử tế bào gan cấp.

Các đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý sắc uống cây sú:

• Người mắc viêm gan virus B, C cấp và mãn tính.
• Người bệnh xơ gan, suy gan, men gan tăng cao chưa rõ nguyên nhân.
• Bệnh nhân suy tim, suy thận (nguy cơ ứ nước, rối loạn điện giải do muối tích tụ).
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ.

Hậu quả nặng nề nhất của việc tin theo lời đồn là bệnh nhân tự ý bỏ thuốc kháng virus hoặc các phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện. Khi ngừng thuốc đặc trị để chuyển sang uống nước rễ, lá sú, virus bùng phát mạnh mẽ dẫn đến đợt suy gan tối cấp, hôn mê gan và tử vong.

Lời khuyên chăm sóc gan an toàn và khoa học

Hiện nay, không có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào cho phép sử dụng cây sú để phòng ngừa hay điều trị các bệnh lý gan mật. Người dân tuyệt đối không tự ý hái cành, lá, thân cây ngập mặn về đun nước uống dưới mọi hình thức.

Để bảo vệ lá gan một cách khoa học:

• Khám chuyên khoa: Khi có triệu chứng mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc men gan tăng, cần đến ngay bệnh viện để xét nghiệm máu, siêu âm và tìm chính xác nguyên nhân.
• Tuân thủ điều trị: Uống đúng và đủ liều thuốc kháng virus hoặc thuốc chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật; không tự ý ngưng thuốc hay phối hợp thuốc nam bừa bãi.
• Chế độ sống lành mạnh: Bỏ hoàn toàn rượu bia và thuốc lá; duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu rau xanh, hạn chế đồ chiên rán nhiều dầu mỡ; uống đủ 1,5 - 2 lít nước lọc mỗi ngày.
• Tiêm phòng đầy đủ: Chủ động tiêm vắc xin phòng viêm gan A, viêm gan B để bảo vệ bản thân và gia đình.

Nước sắc cây sú trị dứt viêm gan chỉ là lời đồn thổi truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Mặc dù các phân đoạn chiết xuất từ thân cây sú đã bộc lộ tiềm năng chống oxy hóa và giảm tổn thương gan do hóa chất trong phòng thí nghiệm ^[1], việc sử dụng cây tươi sắc uống tại nhà lại tiềm ẩn rủi ro ngộ độc khôn lường. Độc giả hãy là người bệnh thông thái, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và kiên trì với y học chứng cứ để bảo vệ lá gan khỏe mạnh.