Nhiều người cao tuổi thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa chứng đau nhức xương khớp. Trong số đó, cây Cò sen (thuộc chi Miliusa, họ Na - Annonaceae, phổ biến là loài Miliusa velutina) thường được thu hái thân, vỏ về nấu nước uống hàng ngày. Thói quen này tiềm ẩn nhiều mối nguy nghiêm trọng cho sức khỏe mà người dùng không hề hay biết.
Việc uống nước sắc Cò sen tự chế để trị đau nhức tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với gan và thận do dược liệu này hoàn toàn chưa được chuẩn hóa liều lượng an toàn trên người. Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong cây có hoạt tính độc tế bào mạnh, dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc tổn thương tạng nếu sử dụng tùy tiện kéo dài.
Hoạt chất mạnh nhưng thiếu chuẩn hóa an toàn
Cây Cò sen thuộc chi Miliusa, nhóm thực vật chứa nhiều hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2019 về chi thực vật này ghi nhận hơn 200 hợp chất đã được phân lập, bao gồm các alkaloid, acetogenin, flavonoid, lignan, dẫn xuất furfural cùng nhiều tinh dầu tự nhiên [1].
Mặc dù các loài thuộc chi này được dùng trong y học dân gian ở một số khu vực châu Á, nhiều nghiên cứu ống nghiệm cho thấy các chất chiết xuất sở hữu hoạt tính kháng nấm, kháng khuẩn, tim mạch và đặc biệt là độc tế bào [1]. Khi người bệnh đun sắc vỏ hoặc thân cây bằng phương pháp thủ công, nồng độ các chất hòa tan vào nước hoàn toàn không thể kiểm soát. Các cơ quan lọc và thải trừ chất độc chính như gan, thận sẽ phải chịu gánh nặng chuyển hóa lớn trước các hóa chất tự nhiên chưa rõ ngưỡng dung nạp.
Bằng chứng khoa học về độc tính tế bào của Cò sen
Các nghiên cứu chuyên sâu trên loài Cò sen (Miliusa velutina) cho thấy cây chứa nhiều thành phần có độc tính tế bào đáng chú ý trên các dòng tế bào thí nghiệm:
Nghiên cứu công bố năm 2000 phát hiện hợp chất goniothalamusin cùng hai hỗn hợp acetogenin-A và acetogenin-B chiết xuất từ vỏ thân của Miliusa velutina thể hiện hoạt tính độc tế bào và kháng khuẩn đáng kể [2]. Nghiên cứu này bước đầu chỉ ra rằng các thành phần trong vỏ cây không hề lành tính như quan niệm thông thường về thảo mộc.
Đến năm 2011, một nghiên cứu tiếp tục phân lập được 9 hợp chất acetogenin mạch thẳng mới đặt tên là cananginone A-I từ vỏ thân Miliusa velutina [3]. Đánh giá độc tính tế bào cho thấy các chất này ức chế ba dòng tế bào ung thư (KB, MCF7, NCI-H187) với giá trị IC50 dao động từ 16,6 đến 129,7 µM [3]. Ngoài ra, hợp chất cananginone 8 và 9 thể hiện hoạt tính kháng nấm yếu đối với Candida albicans, còn hợp chất số 5 có hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét yếu [3].
Gần đây nhất, một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát phân đoạn dịch chiết ethyl acetate từ thân cây Miliusa velutina [4]. Nhóm tác giả đã phân lập được 7 hợp chất, gồm sesquiterpenoid mới miliutine C methyl ester và 3 alkaloid có hoạt tính sinh học [4]. Đáng chú ý, 3 alkaloid này thể hiện độc tính tế bào rất mạnh không chỉ trên các dòng tế bào ung thư (MCF-7, HepG2, HeLa, NCI H460) mà còn tác động lên cả tế bào nguyên bào sợi bình thường [4]. Cụ thể, trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 và tế bào nguyên bào sợi bình thường, hợp chất số 5 có giá trị IC50 lần lượt là 3,38 µM và 31,15 µM; hợp chất 6 đạt 21,96 µM và 102,00 µM; hợp chất 7 có IC50 là 7,90 µM trên tế bào ung thư và trên 300 µM trên tế bào thường [4].
Dữ liệu khoa học trên cho thấy Cò sen chứa các hoạt chất có khả năng tiêu diệt tế bào. Hiện nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người nhằm xác định ranh giới giữa liều có tác dụng giảm đau và liều gây độc cho tế bào gan, thận.
Lợi ích giả tạo và nguy cơ tích tụ độc chất
Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc Cò sen thấy đỡ mỏi mệt hay giảm cảm giác đau nhức tức thì. Hiện tượng này có thể bắt nguồn từ các phản ứng ức chế sinh học tạm thời của một số hoạt chất trong cây [1]. Tuy nhiên, việc giảm triệu chứng thoáng qua không đồng nghĩa với căn nguyên bệnh khớp đã được chữa khỏi.
Việc uống nước sắc dược liệu đậm đặc thay nước lọc mỗi ngày khiến các alkaloid và acetogenin liên tục tích tụ trong máu [1, 4, 6]. Gan là nơi chuyển hóa đầu tiên, trong khi thận đảm nhận việc lọc và đào thải các chất cặn bã. Khi phải xử lý lượng lớn hợp chất có độc tính tế bào chưa rõ cơ chế giải độc, tế bào biểu mô ống thận và tế bào nhu mô gan rất dễ bị hoại tử hoặc xơ hóa âm thầm, chỉ bộc lộ khi suy chức năng đã ở giai đoạn nặng.
Hiểu lầm tai hại: Cứ thảo mộc tự nhiên là vô hại
Tâm lý chuộng thuốc nam khiến không ít người tin rằng cây cỏ quanh nhà thì không độc, uống càng nhiều càng bổ. Đây là ngộ nhận nguy hiểm dẫn đến nhiều ca cấp cứu vì suy gan cấp hoặc tổn thương thận cấp tại các bệnh viện.
Mọi cây thuốc đều chứa các hóa chất sinh học tự nhiên phức tạp [1]. Nếu không qua quá trình chiết tách, loại bỏ độc chất và định lượng chính xác, việc tự ý dùng cả thân cành thô nấu uống đồng nghĩa với việc đưa hàng trăm hợp chất lạ vào cơ thể mỗi ngày [1]. Cò sen chưa từng được Dược điển ghi nhận là một vị thuốc an toàn để dùng kéo dài thay trà.
Những đối tượng tuyệt đối không nên dùng Cò sen
Nhóm người có tiền sử bệnh gan như viêm gan siêu vi, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc người suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối tránh xa loại nước sắc này. Khi cơ quan đào thải đã suy yếu, độc lực tế bào của các thành phần tự nhiên [1, 6] sẽ gây nguy hiểm nhanh chóng hơn gấp nhiều lần.
Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, người đang dùng các thuốc điều trị tăng huyết áp, tiểu đường, thuốc tim mạch cũng không được tự ý kết hợp. Tương tác giữa các hợp chất thứ cấp trong chi Miliusa [1] với thuốc tây có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất hiệu lực điều trị. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng nghiêm cấm sử dụng vì nguy cơ dị tật hoặc ngộ độc cấp tính.
Áp dụng đúng: Lựa chọn giải pháp an toàn cho bệnh xương khớp
Khi gặp các cơn đau nhức khớp dai dẳng, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp hoặc y học cổ truyền uy tín để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, như thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp hay gút.
Tuyệt đối không thu hái hoặc mua các loại rễ, vỏ cây Cò sen không rõ nguồn gốc bán trôi nổi trên mạng. Thay vì tin vào những bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng, người bệnh nên tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện các bài tập vận động nhẹ nhàng và xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa. Nếu muốn dùng bất kỳ vị thuốc nam nào, cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề để được kê đơn đúng liều lượng và thời gian cho phép.
Việc bảo vệ sức khỏe xương khớp là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kiên trì và kiến thức đúng đắn. Hãy luôn cẩn trọng trước các bài thuốc dân gian lạ như Cò sen để không đánh đổi lá gan, quả thận khỏe mạnh lấy những lời đồn thổi vô căn cứ.
