Nhiều bệnh nhân đau nhức xương khớp thường tự ý dùng thêm dược liệu tự nhiên với mong muốn giảm đau nhanh. Thói quen kết hợp này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe nếu không hiểu rõ đặc tính chuyển hóa của từng thành phần.
Người bệnh không nên tự ý dùng dược liệu như Cò sen (danh pháp liên quan nhóm lôi công đằng chứa celastrol) chung với thuốc tây trị viêm khớp khi chưa có chỉ định y khoa. Việc tự ý phối hợp dẫn đến tương tác chuyển hóa qua enzym gan và gia tăng gánh nặng tổn thương đường tiêu hóa.
Nguy cơ tiềm ẩn khi kết hợp thảo dược với thuốc tân dược
Hệ thống enzym Cytochrome P450 (CYP) tại gan chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn dược chất điều trị [1]. Khi thảo dược chứa các hoạt chất ức chế nhóm enzym này, tốc độ đào thải của thuốc tây bị suy giảm [2]. Điều này khiến nồng độ thuốc tồn lưu trong máu tăng cao, dễ dẫn đến quá liều và ngộ độc gan thận [3].
Đồng thời, thuốc điều trị viêm khớp như nhóm giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) vốn có nguy cơ gây viêm loét dạ dày. Khi phối hợp cùng các hoạt chất thảo dược có tính kích ứng niêm mạc hoặc làm tăng độc tính toàn thân, tổn thương tiêu hóa trở nên nghiêm trọng hơn.
Hoạt chất Celastrol ức chế mạnh hệ enzym gan
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát cơ chế ức chế của celastrol – hợp chất chính từ nhóm thảo dược Tripterygium wilfordii – trên 5 enzym CYP quan trọng tại vi thể gan người bằng phương pháp cocktail [3]. Kết quả cho thấy celastrol ức chế cả 5 dạng enzym CYP quan trọng gồm CYP3A4, CYP2C19, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2E1 [3]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt ghi nhận là 2,65 µM (CYP3A4), 5,99 µM (CYP2C19), 6,27 µM (CYP2D6), 7,66 µM (CYP1A2) và 9,38 µM (CYP2E1) [3].
Nghiên cứu chỉ ra celastrol ức chế phi cạnh tranh với CYP1A2 và CYP2E1 (Ki lần lượt là 1,41 và 2,29 µM), ức chế cạnh tranh đối với CYP2C19 và CYP2D6 (Ki lần lượt là 5,27 và 4,21 µM) [3]. Đối với CYP3A4 – enzym chuyển hóa lượng lớn tân dược, celastrol là chất ức chế dạng hỗn hợp với Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM [3]. Tác giả kết luận việc dùng hoạt chất này cùng các chế phẩm tân dược cần được kiểm soát chặt chẽ do khả năng tương tác thuốc rất cao [3].
Các bằng chứng khoa học khác về tương tác thảo dược qua enzym gan
Một tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung đối với hoạt tính CYP qua các cơ sở dữ liệu khoa học [4]. Dữ liệu phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc tân dược [4]. Trong đó, có 21 loại thảo dược/chế phẩm tương tác trực tiếp với CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc điều trị [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên vi thể gan người cho thấy các hợp chất tự nhiên như quercetin và acid caffeic cũng là chất ức chế cạnh tranh mạnh với CYP1A2 (Ki lần lượt 0,93 và 1,16 µM) và CYP2C9 (Ki lần lượt 1,67 và 0,95 µM) [5]. Quercetin còn ức chế mạnh CYP2C19 (Ki = 1,74 µM) và CYP3A4 (Ki = 4,12 µM) [5]. Những dẫn chứng này khẳng định hợp chất chiết xuất từ thực vật tác động rõ rệt lên chức năng chuyển hóa thuốc của gan.
Ý nghĩa lâm sàng và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Phần lớn các dữ liệu về sự can thiệp của celastrol lên chuyển hóa thuốc hiện được thực hiện trên mô hình in vitro vi thể gan người [3]. Thử nghiệm in vitro cung cấp thông số chính xác về cơ chế và hằng số ức chế enzym nhưng chưa phản ánh đầy đủ quá trình hấp thu, phân bố thực tế trong cơ thể sống [3].
Dù vậy, các bằng chứng dược lý học xác nhận celastrol có tiềm năng can thiệp trực tiếp đến con đường thải trừ thuốc trị khớp [3]. Người bệnh không thể xem thường nguy cơ tích lũy độc tính của thuốc khi dùng phối hợp không kiểm soát [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khớp
Nhiều người tin rằng nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng chung tùy ý với thuốc tây. Đây là quan niệm sai lầm vì các hoạt chất thảo mộc có hoạt tính sinh học cao tương đương hóa dược.
Hiểu lầm khác là dùng thảo dược song song sẽ giúp giảm liều thuốc tây để tránh đau dạ dày. Thực tế, nếu thảo dược ức chế enzym chuyển hóa, nồng độ thuốc tây trong máu tăng cao bất thường sẽ khiến biến chứng tiêu hóa trầm trọng hơn [3].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp mạn tính có tốc độ thanh thải qua gan suy giảm tự nhiên theo độ tuổi. Nhóm đối tượng này đối mặt nguy cơ ngộ độc cao nhất nếu dùng chung thảo dược chứa hoạt chất ức chế CYP [3].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc xuất huyết tiêu hóa cần tránh hoàn toàn việc tự phối hợp các bài thuốc truyền miệng. Người đang sử dụng đồng thời nhiều nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường hay tim mạch cũng phải thận trọng vì enzym CYP3A4 đảm nhận chuyển hóa rất nhiều dòng tân dược [4], [3].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và thực tế
Người bệnh khớp cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị do bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp chỉ định. Tuyệt đối không tự ý ngâm rượu, sắc uống các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc hoặc chưa được chuẩn hóa hoạt chất.
Khi muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào, người bệnh cần mang theo sản phẩm để tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, tập vận động nhẹ nhàng và uống đủ nước là giải pháp an toàn để hỗ trợ khớp phục hồi.
Tóm lại, người bệnh viêm khớp không nên kết hợp tùy tiện thảo dược tự nhiên với thuốc tây. Sự cẩn trọng và tư vấn chuyên môn từ nhân viên y tế là yếu tố quyết định để bảo vệ an toàn gan, thận và đường tiêu hóa.
