Uống nước sắc rễ khí sinh cây đa: Lợi ích hay rủi ro?

Trong dân gian, cây đa vốn rất quen thuộc với đời sống người Việt. Không chỉ tỏa bóng mát ở các làng quê, nhiều bộ phận của loài cây này, đặc biệt là phần rễ khí sinh buông lơ lửng từ trên cành xuống, thường được một số người thu hái về phơi khô, đun nước uống với niềm tin giúp lợi tiểu, thanh nhiệt và đẩy lùi chứng nhức mỏi xương khớp.

Thế nhưng, liệu việc uống nước sắc từ loại rễ cây này có thực sự mang lại tác dụng thần kỳ như lời truyền miệng, hay lại tiềm ẩn những mối nguy khó lường cho sức khỏe? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, câu trả lời là người dân không nên tùy tiện sử dụng bởi dữ liệu kiểm chứng lâm sàng về độ an toàn và hiệu quả trị bệnh trực tiếp trên người hiện vẫn còn rất hạn chế.

Lời đồn dân gian và góc nhìn khoa học

Từ xa xưa, nhiều tài liệu truyền miệng hoặc y học dân gian ghi nhận việc sử dụng các bộ phận rễ của chi Đa (Ficus) để chữa trị các vấn đề về đường tiết niệu, đau nhức khớp xương. Nhiều người cho rằng nước sắc rễ đa lành tính, có vị chát nhẹ, uống vào giúp thông tiểu và giảm đau gút, tê bì chân tay.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cảnh báo kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với bằng chứng khoa học chuẩn xác. Phần lớn các bài thuốc truyền miệng đều chưa qua phân tích độc tính, chưa chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất cũng như liều lượng sử dụng. Do đó, việc tự ý hái rễ cây đun nước uống hàng ngày dễ dẫn đến việc tiếp nạp các chất lạ gây gánh nặng đào thải cho gan và thận.

Khoa học tìm thấy gì trong rễ các loài cây thuộc chi Đa?

Để làm rõ các tác dụng sinh học, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành phân lập và kiểm nghiệm thành phần của rễ khí sinh ở một số loài thuộc chi Đa. Nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ vỏ rễ khí sinh của loài đa cao su (Ficus elastica) ^[1]. Kết quả thu được ba hợp chất mới gồm ficusamide, ficusoside, elasticoside cùng 9 hợp chất đã biết như triterpene, steroid và cồn béo ^[1]. Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), hợp chất ficusamide ức chế tăng trưởng mức độ vừa phải đối với dòng tế bào ung thư phổi A549 ở người và ức chế mạnh vi khuẩn Staphylococcus saprophyticus, trong khi chất elasticoside cho thấy tác dụng mạnh đối với vi khuẩn Enterococcus faecalis ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu vào năm 2017 cũng đánh giá hoạt tính sinh học từ dịch chiết thô phần gỗ của rễ khí sinh cây Ficus elastica ^[2]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết thô này thể hiện hoạt tính chống ký sinh trùng trypanosoma rất rõ rệt và hoạt tính chống sốt rét ở mức thấp, đi kèm với mức độ gây độc tế bào thấp ^[2].

Tại một nghiên cứu khác công bố năm 2015, các nhà khoa học đã ứng dụng kỹ thuật HPLC/QTOF-MS/MS để nhận diện các hợp chất phenolic từ rễ khí sinh loài Ficus pandurata H., vốn được y học cổ truyền Trung Quốc dùng trong hỗ trợ viêm khớp, khó tiêu và tăng axit uric máu ^[3]. Kết quả tách chiết đã xác định được 37 hợp chất, bao gồm các dẫn xuất axit hydroxycinnamic, dẫn xuất axit hydroxybenzoic, glycoside hydroquinone và flavonoid glycoside ^[3].

Ở loài Ficus erecta, một nghiên cứu đã phân lập được 14 hợp chất từ rễ, trong đó có vanillic acid, bergapten, psoralen, rutin, quercetin ^[4]. Đáng chú ý, chất 3,4-dihydropsoralen (DP) chiết xuất từ rễ cây này được thử nghiệm trên mô hình tế bào viêm SW982 và cho thấy khả năng ức chế giải phóng NO rõ rệt ^[4].

Tác động hạ đường huyết và nội tiết trên động vật thí nghiệm

Một số nghiên cứu cũng xem xét ảnh hưởng của rễ khí sinh cây đa búp đỏ hay đa bồ đề Ấn Độ (Ficus bengalensis) đối với đường huyết động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã thử nghiệm dịch chiết nước từ rễ khí sinh của Ficus bengalensis trên chuột bình thường, chuột tiền tiểu đường và tiểu đường nhẹ ^[5]. Kết quả cho thấy liều 300 mg/kg làm giảm tối đa 43,8% mức đường huyết lúc đói và 40,7% trong nghiệm pháp dung nạp glucose ở chuột bình thường ^[5]. Trên chuột tiền tiểu đường và tiểu đường nhẹ, liều này làm giảm đường huyết lần lượt là 54,3% và 51,7% ^[5]. Các nhà nghiên cứu nhận định lượng khoáng magie (1,02%) và canxi (0,85%) trong dịch chiết có thể đóng vai trò tham gia vào quá trình chuyển hóa glucose này ^[5].

Cũng trong năm 2009, một nghiên cứu khác đã phân lập hoạt chất alpha-amyrin acetate từ rễ khí sinh của loài Ficus bengalensis ^[6]. Khi cho chuột cống bị tiểu đường do streptozotocin và chuột nhắt biến đổi gen db/db dùng qua đường uống với liều 50 mg/kg, hoạt chất này đã cải thiện đáng kể tình trạng tiểu đường ở cả hai mô hình động vật ^[6].

Về tác động nội tiết, nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Ficus benghalensis đã kiểm tra hoạt tính dịch chiết ethanol tổng và các phân đoạn từ rễ khí sinh trên chuột cái chưa trưởng thành đã cắt buồng trứng ^[7]. Thử nghiệm đo lường các hoạt tính tương tự hormone estrogen, hormone FSH và LH thông qua sự biến đổi về khối lượng tử cung, tế bào biểu mô âm đạo và nồng độ estradiol huyết thanh ^[7].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích hay rủi ro tiềm ẩn?

Nhìn vào các nghiên cứu trên, có thể thấy các nhà khoa học đã phát hiện một số hoạt chất kháng khuẩn, kháng ký sinh trùng, ức chế tín hiệu viêm tế bào hoặc làm hạ đường huyết trên động vật [2, 3, 5, 7, 8]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng:

• Hầu hết các thử nghiệm mới dừng lại ở mức độ ống nghiệm (in vitro) trên tế bào ung thư, vi khuẩn, hoặc trên mô hình chuột cống, chuột nhắt thí nghiệm [2, 3, 7, 8].
• Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên cơ thể người nhằm chứng minh việc uống nước sắc rễ khí sinh cây đa có thể trị dứt điểm viêm khớp hay đem lại hiệu quả lợi tiểu an toàn.
• Các nghiên cứu khoa học sử dụng các dung môi chiết xuất tinh khiết và phân lập từng phân đoạn hóa học cụ thể [2, 4, 6], hoàn toàn khác với việc người dân tự chặt rễ cây rồi đun sôi trong nước để uống.

Khi tự sắc rễ cây đa tươi hoặc khô tại nhà, người dùng không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất. Nguy cơ ngộ độc, dị ứng hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị sẵn có là hoàn toàn có thể xảy ra. Do đó, việc tự ý sử dụng nước sắc rễ đa mang lại nhiều rủi ro sức khỏe hơn là lợi ích đã được kiểm chứng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ cây đa

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì không bao giờ gây độc. Thực tế, nhiều loài thực vật chứa các chất phòng vệ tự nhiên có thể gây tổn thương tế bào gan hoặc kích ứng tiêu hóa nếu sử dụng sai cách hoặc quá liều. Thậm chí loài đa cao su (Ficus elastica) vốn nổi tiếng vì rễ khí sinh có sức bền cơ học cao, từng được người dân bản địa vùng Meghalaya (Ấn Độ) uốn nắn qua hàng trăm năm để làm cầu rễ cây bắc qua sông ^[8], nhưng điều đó hoàn toàn không có nghĩa là rễ cây này an toàn để sắc uống tùy tiện.

Một hiểu lầm phổ biến khác là coi nước rễ đa như "thần dược" chữa đau nhức xương khớp thay thế thuốc tây y. Đau khớp do thoái hóa hay do viêm khớp dạng thấp cần được chẩn đoán nguyên nhân chính xác tại cơ sở y tế. Việc tự chữa tại nhà bằng nước rễ cây có thể làm lỡ mất thời gian vàng điều trị, khiến bệnh diễn tiến nặng hơn.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do tính chất thiếu hụt bằng chứng an toàn trên cơ thể người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc rễ khí sinh cây đa:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Một số chiết xuất rễ cây đa đã được ghi nhận có tác động lên hormone và hệ sinh sản trên động vật thí nghiệm ^[7], do đó có thể gây nguy cơ khó lường cho thai nhi và trẻ sơ sinh. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm người này.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Chức năng gan, thận ở các nhóm đối tượng này thường nhạy cảm, dễ gặp phản ứng phụ trước các dịch chiết thảo mộc chưa qua tinh chế.
• Người mắc bệnh tiểu đường hoặc đang uống thuốc hạ đường huyết: Nghiên cứu trên chuột cho thấy rễ khí sinh loài Ficus bengalensis có khả năng hạ đường huyết [3, 8]. Việc tự ý uống nước rễ đa kết hợp cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ tụt đường huyết quá mức rất nguy hiểm.
• Người có bệnh lý nền mạn tính: Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị tim mạch, thận, gan đều cần tránh xa các loại nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Người dân cần từ bỏ thói quen truyền tai nhau các loại rễ cây rừng, rễ cây hoang dại về đun nước uống hàng ngày. Nếu muốn cải thiện chức năng bài tiết hoặc hỗ trợ hệ tiết niệu, giải pháp khoa học, đơn giản và an toàn nhất là uống đủ nước lọc mỗi ngày, duy trì chế độ ăn nhạt, giảm bớt dầu mỡ và tăng cường rau xanh.

Khi xuất hiện các triệu chứng sưng đau khớp, tê mỏi chân tay hoặc tiểu rắt, tiểu buốt, người bệnh nên chủ động đến bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám, chẩn đoán đúng bệnh và nhận phác đồ điều trị phù hợp từ bác sĩ. Tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị bằng các loại nước sắc rễ cây chưa được cơ quan y tế cấp phép. Trước khi sử dụng bất kỳ vị thuốc cổ truyền nào, hãy tham khảo ý kiến chuyên môn của các bác sĩ y học cổ truyền uy tín.

Việc ứng dụng rễ khí sinh cây đa trong y học hiện đại vẫn là một hướng đi giàu tiềm năng cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Trước khi có những kết luận chính thức về liều dùng và độc tính trên người, việc thận trọng, nói không với việc tự ý sắc uống rễ cây đa chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.