Mỗi khi thời tiết thay đổi, đau rát họng là triệu chứng phổ biến khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa trị. Trong số đó, việc mách nhau hái lá hoặc thân cây vạn niên thanh sắc lấy nước uống để thanh nhiệt, tiêu viêm họng là thói quen xuất hiện ở không ít địa phương.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ y khoa là: Hành động tự ý sắc nước uống từ các loại thảo mộc mang tên vạn niên thanh tiềm ẩn rủi ro ngộ độc cực kỳ nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng. Độc tính tự thân của dược liệu và sự nhầm lẫn giữa các loài cây cùng tên dân gian có thể biến bài thuốc truyền miệng thành thảm họa sức khỏe [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ bài thuốc truyền miệng

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng tùy ý để chữa bệnh. Thực tế, y học bản địa và các bài thuốc dân gian ghi nhận không ít loài cây sở hữu độc tính cao đối với các cơ quan nội tạng [1], [2]. Việc người dân tự ý hái cây cỏ quanh nhà như vạn niên thanh để sắc uống mà không qua kiểm định liều lượng hay thành phần hóa học chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca cấp cứu ngộ độc cấp tính [1].

Bên cạnh đó, tên gọi dân gian "vạn niên thanh" thường bị gán ghép bừa bãi cho nhiều loài thực vật khác nhau. Có những loài cây chỉ được trồng làm cảnh vì chứa chất độc gây kích ứng mạnh, nhưng người dân lại lầm tưởng là cây thuốc thanh nhiệt. Y học hiện đại cảnh báo rằng nhiều cây thuốc cổ truyền có độc tính nội tại ảnh hưởng trực tiếp đến gan và thận [1].

Độc tính tổn thương gan và sự nhầm lẫn dược liệu

Một trong những rủi ro lớn nhất khi dùng thảo mộc dân gian truyền miệng là nhầm lẫn các loài thực vật có hình thái tương tự nhau nhưng lại mang độc tố nguy hiểm. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích độc tính của cây Gynura japonica – loài cây thường bị khai thác rễ và thân lá làm thuốc [3].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thu thập 35 lô mẫu gồm rễ và bộ phận trên mặt đất của Gynura japonica để định tính và định lượng các hợp chất ancaloit pyrrolizidine gây độc cho gan (HPA) [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột đực dòng C57BL, cho uống dịch chiết toàn phần, tổng ancaloit hoặc hợp chất tinh khiết senecionine với liều tương đương 50 mg HPA/kg thể trọng [3]. Huyết thanh và mô gan chuột được thu thập sau 48 giờ xử lý để đánh giá chỉ số sinh hóa, mô học gan và phân tích cân bằng axit mật [3].

Kết quả cho thấy có 21 loại HPA được tìm thấy ở cả rễ và thân lá, trong đó rễ chứa hàm lượng HPA cao hơn (4,90 mg/g) so với thân lá trên mặt đất (2,21 mg/g) [3]. Cả dịch chiết toàn phần và tổng ancaloit đều gây tổn thương gan cấp tính, trong khi hợp chất senecionine thể hiện độc tính mạnh hơn đáng kể [3]. Những con chuột được cho uống dịch chiết toàn phần đều bị suy giảm nghiêm trọng cân bằng nội môi axit mật ở huyết thanh và gan [3]. Điều này cho thấy việc uống nước sắc thảo mộc chứa độc tố có thể gây tổn thương gan cấp tính chỉ trong thời gian ngắn [3].

Nguy cơ tổn thương thận và các cơ quan nội tạng

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ phá hủy tế bào gan, việc sử dụng các bài thuốc dân gian tự chế còn đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng thận nghiêm trọng [1]. Một bài tổng quan y khoa công bố năm 2025 chỉ ra rằng độc tính trên thận từ các phương thuốc cổ truyền bản địa xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp [1].

Cụ thể, tổn thương thận có thể do độc tính vốn có của bản thân loài thảo mộc, nhiễm kim loại nặng, dùng sai liều lượng hoặc tương tác bất lợi với các thuốc điều trị hiện đại [1]. Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi chức năng thận ở những người dùng thuốc thảo mộc và cảnh báo sự cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ các liệu pháp dân gian này [1].

Một khảo sát dân tộc thực vật học năm 2021 tại vùng đông bắc Morocco cũng ghi nhận tới 55 loài cây thuốc thuộc 36 họ thực vật có độc tính hoặc tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho sức khỏe con người [2]. Báo cáo khẳng định liều lượng là yếu tố then chốt quyết định tác dụng là chữa bệnh hay biến thành chất độc gây hại cơ quan nội tạng [2]. Nếu người dân tự ý hái cây sắc uống mà không biết chính xác liều an toàn, rủi ro ngộ độc là điều khó tránh khỏi [2].

Các thảo dược đường hô hấp được nghiên cứu khác nhau thế nào?

Để chữa các triệu chứng viêm đường hô hấp hay viêm họng, y học cổ truyền và hiện đại thường nghiên cứu các loài cây cụ thể có bằng chứng an toàn rõ ràng, hoàn toàn khác với việc tùy tiện sắc cây vạn niên thanh làm cảnh.

Chẳng hạn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 về cây cốt khí củ (Reynoutria japonica) trong điều trị nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính đã tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 1.123 người bệnh là người lớn và trẻ em [4]. Cây thuốc này được dùng trong các bài thuốc phối hợp nhằm thanh nhiệt, trừ đờm, chỉ khái [4]. Kết quả phân tích gộp 7 thử nghiệm với 1.013 người tham gia cho thấy bài thuốc phối hợp chứa cốt khí củ giúp tăng tỷ lệ cải thiện triệu chứng (tỷ số nguy cơ RR = 1,14; khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 1,20) và rút ngắn thời gian hạ sốt [4]. Phân tích trên 5 thử nghiệm với 676 người tham gia cũng ghi nhận bài thuốc không làm gia tăng biến cố bất lợi (RR = 0,33; khoảng tin cậy 95%: 0,11 - 1,00) [4]. Tuy nhiên, các tác giả khẳng định bằng chứng lâm sàng hiện vẫn còn hạn chế và cây thuốc này chỉ được dùng dưới dạng bài thuốc phối hợp có kiểm soát [4].

Tương tự, lá nhót tây (Eriobotrya japonica) cũng được tổng quan năm 2022 ghi nhận chứa 164 hợp chất hóa học và 169 loại tinh dầu, với các hoạt chất chính như triterpene và flavonoid mang lại tiềm năng chống viêm, giãn cơ trơn khí quản và long đờm [5]. Tuy vậy, hơn một nửa số hợp chất trong lá nhót tây vẫn chưa được chứng minh hoạt tính dược lý cụ thể trên người [5].

Đối với kim ngân hoa (Lonicera japonica), thử nghiệm độc tính trên động vật cho thấy liều duy nhất dịch chiết ethanol 5000 mg/kg không gây tử vong ở chuột cống, và liều bán cấp 1000 mg/kg/ngày trong 14 ngày không làm thay đổi trọng lượng tạng hay các chỉ số huyết học, sinh hóa máu [6]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống của nụ hoa kim ngân trên chuột nhắt cũng cho kết quả an toàn với LD50 > 15 g/kg thể trọng [6]. Tuy vậy, thử nghiệm trên dòng tế bào MT-2 và THP-1 cho thấy ở nồng độ 50 mg/ml, dịch chiết vẫn làm tăng tỷ lệ chết tế bào rõ rệt [6].

Điều này khẳng định rằng, ngay cả những thảo dược trị ho, viêm họng thông dụng cũng phải trải qua hàng loạt nghiên cứu độc tính khắt khe trước khi được xem xét sử dụng, chứ không thể áp dụng tùy tiện như lời đồn về cây vạn niên thanh.

Hiểu lầm thường gặp về độc tính thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo mộc hái ngoài vườn là an toàn vì xuất phát từ thiên nhiên [1]. Rất nhiều chi thực vật tự nhiên chứa độc tố cực mạnh tác động lên hệ tim mạch và thần kinh [7]. Điển hình như các loài thuộc chi Đỗ quyên (Rhododendron), dù từng được y học dân gian ở một số nơi dùng trị cảm lạnh, nhưng chúng chứa độc tố grayanotoxin kích hoạt kênh natri phụ thuộc điện thế, dẫn đến rối loạn tiêu hóa, trụy tim mạch và tổn thương thần kinh trung ương [7].

Nhiều người còn lầm tưởng rằng đun sôi hay sắc kỹ thảo dược sẽ loại bỏ hết độc chất. Nghiên cứu trên chuột cho thấy các ancaloit độc hại trong dịch chiết toàn phần thảo mộc vẫn gây tổn thương mô gan cấp tính và rối loạn chuyển hóa mật nghiêm trọng sau khi uống [3]. Do đó, việc tự ý chế biến tại nhà không hề đảm bảo loại bỏ được độc tố.

Nhóm người tuyệt đối nên thận trọng

Những người đang bị viêm họng, đau rát cổ họng tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây lạ hoặc vạn niên thanh để sắc uống. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau phải đối mặt với nguy hiểm gấp bội nếu nhiễm độc thảo mộc:

  • Người có tiền sử bệnh gan, xơ gan hoặc viêm gan: Độc tố thực vật có thể gây suy gan cấp tính và phá hủy cấu trúc mô gan nhanh chóng [3].
  • Người mắc bệnh thận, suy giảm chức năng thận: Thảo dược không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp lên ống thận và làm suy sụp chức năng lọc của thận [1].
  • Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi: Đây là nhóm thể trạng nhạy cảm, dễ bị ngộ độc cấp tính và tổn thương đa cơ quan khi dung nạp các hợp chất hóa thực vật chưa qua tinh chế [1], [4].
  • Người đang sử dụng thuốc tây điều trị bệnh nền: Các hợp chất tự nhiên có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, làm tăng độc tính trên thận và gan [1].

Lời khuyên áp dụng an toàn khi bị viêm họng

Khi xuất hiện triệu chứng đau họng, rát cổ, người bệnh cần thực hiện các biện pháp chăm sóc sức khỏe đã được khoa học kiểm chứng thay vì thử nghiệm các mẹo dân gian truyền miệng nguy hiểm:

  • Vệ sinh vòm họng bằng nước muối sinh lý ấm nhiều lần trong ngày để làm sạch niêm mạc họng.
  • Uống đủ nước ấm, giữ ấm cơ thể, tránh ăn đồ uống quá lạnh hoặc các thực phẩm cay nóng gây kích ứng niêm mạc.
  • Không tự ý hái bất kỳ loại cây cảnh nào trong nhà hay ngoài vườn để sắc uống chữa bệnh khi chưa có sự cho phép của bác sĩ y học cổ truyền [1], [2].
  • Đến ngay cơ sở y tế gần nhất để thăm khám nếu tình trạng đau họng kéo dài, kèm theo sốt cao, khó thở hoặc nuốt nghẹn để được chẩn đoán và kê đơn thuốc điều trị phù hợp.

Uống nước sắc vạn niên thanh chữa viêm họng là mẹo truyền miệng hoàn toàn không có cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tạng cực kỳ nguy hiểm [3], [1]. Người dân cần tỉnh táo bảo vệ sức khỏe, tuyệt đối không dùng tính mạng để thử nghiệm các bài thuốc cây cỏ chưa được kiểm chứng. Khi có vấn đề về sức khỏe, hãy luôn tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa để được điều trị an toàn và hiệu quả nhất [1].