Uống nước thổ tam thất trị bệnh: Rủi ro tắc mạch gan ít ai biết

Nhiều người có thói quen đun sắc các loại cây cỏ dân gian để bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh xương khớp, tụ máu. Trong số đó, thổ tam thất thường được truyền tai như vị thuốc lành tính dễ dùng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống kéo dài dược liệu này tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với hệ mạch máu của gan.

Uống nước sắc thổ tam thất không an toàn như lời đồn. Dược liệu này chứa độc tố có thể gây tổn thương nghiêm trọng lớp nội mô xoang gan, dẫn tới hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan với tỷ lệ tử vong đáng báo động.

Hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan là gì?

Hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan (HSOS), tên cũ là bệnh tắc nghẽn tĩnh mạch gan (HVOD), là tình trạng tắc nghẽn không do huyết khối tại các xoang gan mà không xuất phát từ các rối loạn nền khác ở tĩnh mạch gan [1, 8]. Bệnh lý mạch máu này xảy ra khi các tế bào nội mô tại xoang gan, tĩnh mạch nhỏ trong gan và tĩnh mạch gian tiểu thùy bị phù nề, hoại tử ^[1].

Khi xoang gan bị bít tắc, dòng máu rời gan bị cản trở dẫn đến ứ máu gan tiến triển, tăng áp lực tĩnh mạch cửa và suy giảm chức năng gan cấp tính [5, 6]. Bệnh cảnh này được ghi nhận lần đầu từ năm 1920 liên quan đến độc tố pyrrolizidine alkaloids (PA) tự nhiên có trong thực vật ^[2]. Độc chất PA này có mặt ở khoảng 3% các loài thực vật có hoa trên thế giới, trong đó thổ tam thất (tên khoa học Gynura segetum) là thảo mộc phổ biến nhất chứa chất này ^[3].

Tỷ lệ tử vong của hội chứng bít tắc xoang gan do độc chất PA dao động từ 6% đến 30% tùy mức độ nặng ^[4]. Thậm chí trong các ca bệnh nặng do dùng thổ tam thất kéo dài, tỷ lệ tử vong trong vòng 6 tháng có thể lên tới 77,55% ^[5].

Cơ chế tàn phá gan của thổ tam thất

Khi đi vào cơ thể, hoạt chất trong thổ tam thất gây độc trực tiếp lên mạng lưới tế bào gan thông qua nhiều con đường sinh học phức tạp. Độc tố kích hoạt hiện tượng chết rụng tế bào gan (apoptosis) và làm rối loạn các phân tử kết dính mạch máu ^[4].

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy thổ tam thất làm tăng biểu hiện của các phân tử bám dính nội mô ICAM-1 và P-selectin, đồng thời làm giảm mức protein của các dấu ấn tự thực bào quan trọng như LC3 và Atg12 ^[4]. Sự suy giảm quá trình dọn dẹp tế bào (tự thực bào) này là một phần nguyên nhân dẫn đến tổn thương gan và phát triển hội chứng tắc xoang gan ^[4]. Dược liệu này cũng làm thay đổi biểu hiện mRNA của các enzym chuyển hóa cytochrome P450 như CYP2a5, CYP2b10, 2c29, 2c37, 3a11 và 7b1 ^[6].

Bên cạnh đó, phản ứng viêm và sự gia tăng chất phân giải nền MMP-9 đóng vai trò then chốt trong tổn thương giai đoạn sớm ^[7]. Thổ tam thất kích thích giải phóng các cytokine gây viêm như TNF-alpha, yếu tố phiên mã NF-kappaBp65 và VCAM-1, đẩy nhanh quá trình phá hủy cấu trúc xoang mạch ^[8]. Dưới kính hiển vi điện tử, xoang gan bị xẹp, nội mô bị phá hủy dẫn đến ứ đọng hồng cầu, xuất huyết dưới nội mô và teo hoại tử tế bào gan ^[7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Tác động độc hại của thổ tam thất đã được kiểm chứng rõ nét qua hàng loạt mô hình thí nghiệm trên động vật:

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành trên chuột nhắt trắng được cho uống thổ tam thất liều 30 g/kg/ngày liên tục trong 5 tuần, so sánh với nhóm đối chứng uống nước muối sinh lý ^[4]. Kết quả ghi nhận nồng độ men gan ALT, AST tăng cao rõ rệt, nồng độ triglyceride giảm mạnh, kèm các biến đổi mô bệnh học tổn thương gan điển hình ^[4]. Thổ tam thất thúc đẩy mạnh mẽ hiện tượng chết rụng tế bào gan và làm ức chế cơ chế tự thực bào ^[4].

Nghiên cứu năm 2013 thực hiện trên 25 chuột cống đực Sprague-Dawley, trong đó 20 con được cho uống dung dịch chiết xuất thổ tam thất liều 600 mg/kg mỗi ngày suốt 3 tuần, 5 con nhóm đối chứng dùng nước máy ^[7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dược liệu bị tổn thương men gan nghiêm trọng: ALT tăng từ mức 84,8 ± 13,62 U/L lên 167,0 ± 72,63 U/L; AST tăng vọt từ 27,6 ± 6,31 U/L lên 232,8 ± 108,58 U/L ^[7]. Hình ảnh hiển vi xác nhận tình trạng lắng đọng hồng cầu, vỡ nội mô xoang gan và nồng độ MMP-9 trong máu lẫn mô gan đều tăng cao ^[7].

Nghiên cứu năm 2022 tiếp tục thử nghiệm dùng thổ tam thất liều 30 g/kg trong 4 tuần trên chuột để tạo mô hình tắc xoang gan ^[6]. Thử nghiệm ghi nhận tổn thương men gan và thay đổi cấu trúc tế bào, đồng thời chỉ ra tiền xử lý bằng hợp chất bicyclol (200 mg/kg) có thể cải thiện tổn thương nhờ điều hòa lại enzym CYP450 và phục hồi quá trình tự thực bào ^[6]. Một nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy Salvia miltiorrhiza (đan sâm) liều 100-200 mg/kg hỗ trợ cải thiện chức năng gan ở chuột bị ngộ độc thổ tam thất bằng cách giảm TNF-alpha, ICAM-1, VCAM-1 và NF-kappaBp65 ^[8].

Dấu hiệu nhận biết và nguy cơ chẩn đoán nhầm

Triệu chứng lâm sàng điển hình của hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan bao gồm gan to đau, cổ trướng (tràn dịch màng bụng), tăng cân và vàng da [2, 3]. Tuy nhiên, do bệnh cảnh khởi phát không đặc hiệu và người bệnh thường giấu hoặc quên việc đã uống thuốc nam, bệnh rất dễ bị bỏ sót [6, 8].

Một nghiên cứu thu thập dữ liệu từ 8 bệnh viện tuyến cuối giai đoạn 2008-2018 trên 64 bệnh nhân bị HSOS do thổ tam thất ghi nhận độ tuổi trung bình là 58,07 tuổi, trong đó nam giới chiếm 64,1% ^[5]. Thời gian ủ bệnh trung bình từ lúc uống đến khi phát bệnh là 75 ngày ^[5]. Đáng chú ý, tỷ lệ chẩn đoán nhầm ban đầu lên tới 92,18%, chỉ có 7,81% bệnh nhân được chẩn đoán chính xác ngay khi nhập viện ^[5].

Ở 64 bệnh nhân này, triệu chứng gan to xuất hiện ở 89,1%, báng bụng ở 81,3%, lách to 76,6% và phù chi dưới 43,8% ^[5]. Tỷ lệ tử vong sau 6 tháng của nhóm nghiên cứu là 77,55%, trong đó xuất huyết tiêu hóa trên là nguyên nhân tử vong hàng đầu (42,11%), tiếp theo là nhiễm trùng thứ phát (36,84%) và hội chứng gan thận (21,05%) ^[5].

Chẩn đoán phân biệt trên lâm sàng thường đặt ra giữa HSOS và hội chứng Budd-Chiari (BCS). Nghiên cứu năm 2022 so sánh 20 bệnh nhân HSOS do thổ tam thất và 16 bệnh nhân BCS cho thấy: bệnh nhân HSOS có men gan (ALT, AST, ALP, GGT) tăng cao vượt trội, biểu hiện tổn thương gan cấp tính, thời gian đông máu prothrombin kéo dài và albumin máu giảm nặng ^[1].

Hình ảnh tổn thương gan trên CT và MRI

Chụp cắt lớp vi tính (CT) có tiêm thuốc cản quang và chụp cộng hưởng từ (MRI) đóng vai trò quyết định giúp phát hiện tổn thương bít tắc mạch gan sớm và chính xác [2, 8].

Khảo sát CT trên 71 bệnh nhân HSOS do thổ tam thất so với 222 người đối chứng chỉ ra các dấu hiệu nhận diện đặc trưng: 100% bệnh nhân có cổ trướng và giảm đậm độ gan không đồng nhất, 92,96% có ngấm thuốc dạng loang lổ, 87,32% bị hẹp tĩnh mạch gan, 86,96% dày thành túi mật, 78,87% gan to và 70,42% tràn dịch màng phổi ^[3].

Nghiên cứu hình ảnh trên 16 bệnh nhân (12 nam, 4 nữ) năm 2014 cũng ghi nhận 100% trường hợp có cổ trướng, ngấm thuốc dạng mảng loang lổ và tĩnh mạch gan phải chính bị hẹp hoặc tắc nghẽn ^[2]. Gan to và dày phù nề thành túi mật xuất hiện ở 87,5% bệnh nhân, tín hiệu cao quanh tĩnh mạch cửa trên chuỗi xung T2 ở 75% ca chụp MRI, và dấu hiệu ngấm thuốc dạng "cỏ ba lá" quanh tĩnh mạch gan chính ở 25% trường hợp ^[2]. Mức độ loang lổ trên phim có mối liên quan tỷ lệ thuận mật thiết với độ nghiêm trọng của bệnh ^[2]. Hình ảnh ngấm thuốc hình bản đồ và dấu hiệu cỏ ba lá ở cửa gan thứ hai cũng được khẳng định trên 80-90% bệnh nhân trong nghiên cứu năm 2022 ^[1].

Hiểu lầm tai hại và những đối tượng cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng thổ tam thất (Gynura segetum) cùng loại và có công dụng bổ huyết, cầm máu giống tam thất bắc (Panax notoginseng). Sự nhầm lẫn tên gọi dẫn đến việc người dân tự hái hoặc mua về sắc uống thay trà hằng ngày mà không biết đang nạp pyrrolizidine alkaloids vào cơ thể [2, 6]. Độc tính gan của loại cây này không bộc phát tức thì sau vài ngụm nước mà âm thầm tích lũy, trung bình tới 75 ngày sau mới bùng phát triệu chứng rầm rộ ^[5].

Dữ liệu y văn cho thấy nam giới chiếm đa số các ca nhập viện vì tắc xoang gan do thổ tam thất (chiếm 64,1% đến 75% trong các nhóm nghiên cứu) [2, 6]. Bệnh nhân trung niên và người cao tuổi có sức chịu đựng của gan kém hơn trước độc chất ^[5].

Cần đặc biệt lưu ý: Hiện tại các thử nghiệm can thiệp điều trị như bicyclol hay đan sâm mới chỉ dừng lại ở nghiên cứu trên chuột trong phòng thí nghiệm [4, 7]. Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy các bài thuốc giải độc này áp dụng an toàn hay hiệu quả trên người bệnh bị nhiễm độc thổ tam thất. Người có sẵn bệnh gan mạn tính, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc trẻ em tuyệt đối không được tiếp xúc với thảo dược này vì nguy cơ suy gan bùng phát nhanh dẫn tới tử vong [1, 6].

Khuyến cáo sử dụng an toàn trong đời sống

Để phòng ngừa biến chứng tắc mạch gan đe dọa tính mạng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

Không tự ý đào, mua bán hay đun sắc rễ, lá cây thổ tam thất để uống trị bệnh, chữa đau nhức xương khớp hay bồi bổ theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng [2, 6]. Tuyệt đối không nhầm lẫn giữa thổ tam thất với tam thất bắc hay các vị thuốc y học cổ truyền chính thống khác.

Nếu từng uống nước sắc cây cỏ nghi là thổ tam thất và xuất hiện các dấu hiệu: chướng bụng nhanh, đau tức hạ sườn phải, mệt mỏi, mắt vàng hoặc nước tiểu sẫm màu, cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật [2, 6, 8]. Hãy mang theo mẫu cây hoặc chụp lại hình ảnh dược liệu đã dùng để hỗ trợ bác sĩ định danh độc chất, tránh chẩn đoán nhầm sang các bệnh gan khác ^[5].

Người bệnh có tiền sử bệnh lý nền hoặc đang điều trị thuốc phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào. Nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc chưa bao giờ là giải pháp an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.