Cà phê là thức uống quen thuộc khởi đầu ngày mới của hàng triệu người. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại thói quen uống nhiều cà phê làm tăng áp lực nội nhãn, dẫn đến tổn hại thị thần kinh.

Câu trả lời ngắn: người khỏe mạnh bình thường không tăng nguy cơ mắc bệnh khi uống lượng vừa phải. Nhóm có nguy cơ di truyền glaucoma hoặc đã mắc bệnh cần thận trọng vì caffeine làm tăng nhãn áp thoáng qua.

Cơ chế tác động của caffeine lên mắt

Caffeine là hoạt chất tự nhiên phổ biến trong cà phê và trà. Khi vào cơ thể, chất này đối kháng và ngăn chặn thụ thể adenosine [1]. Tác động này ảnh hưởng đến nhiều chức năng của mắt như tiết nước mắt, tưới máu hoàng điểm, độ dày hắc mạc và áp lực nội nhãn [1].

Glaucoma (cườm nước) là bệnh lý thần kinh thị giác đặc trưng bởi tổn thương thoái hóa sợi thần kinh tiến triển và mất dần thị trường [2]. Nhãn áp tăng cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây bệnh. Việc tiêu thụ lượng lớn caffeine dẫn đến tình trạng tăng nhãn áp thoáng qua [2]. Một số ý kiến cho rằng mức tăng 1-2 mmHg sau khi dùng cà phê ở bệnh nhân glaucoma xuất phát từ phản ứng hấp thu nước, thay vì độc tính trực tiếp của caffeine [3].

Bằng chứng khoa học về caffeine và nhãn áp

Ảnh hưởng của thói quen uống cà phê đối với nhãn áp và nguy cơ tiến triển glaucoma được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng lẫn dịch tễ học quy mô lớn.

Phân tích dữ liệu từ UK Biobank (2021)

Nghiên cứu cắt ngang tại Anh tiến hành trên 121.374 người từ 39 đến 73 tuổi, thu thập dữ liệu tiêu thụ trà và cà phê trong giai đoạn 2006-2010 và đo nhãn áp bù giác mạc năm 2009 [4]. Đánh giá lượng caffeine toàn phần thực hiện trên 77.906 người qua bảng câu hỏi thu hồi khẩu phần 24 giờ trực tuyến [4]. Mối liên hệ với bệnh glaucoma được đánh giá trên 9.286 ca bệnh và 189.763 người đối chứng [4].

Phân tích ngẫu nhiên Mendel không ủng hộ mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa việc uống cà phê và tăng nhãn áp chung (P > 0,1) [4]. Lượng caffeine cao hơn liên quan yếu đến nhãn áp thấp hơn: nhóm dùng cao nhất (từ 232 mg/ngày trở lên) có nhãn áp thấp hơn 0,10 mmHg so với nhóm thấp nhất (dưới 87 mg/ngày) [4].

Tuy nhiên, điểm nguy cơ đa gen (PRS) gồm 111 biến thể gen liên quan nhãn áp đã làm thay đổi mối liên hệ này [4]. Ở nhóm thuộc tứ phân vị nguy cơ di truyền cao nhất, việc tiêu thụ trên 480 mg caffeine/ngày làm tăng 0,35 mmHg nhãn áp so với nhóm dùng dưới 80 mg/ngày [4]. Nghiên cứu dựa trên dữ liệu cắt ngang, phụ thuộc vào khai báo tự nhớ của đối tượng.

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 24 năm (2008)

Nghiên cứu theo dõi 79.120 phụ nữ từ năm 1980 đến 2004 và 42.052 nam giới từ năm 1986 đến 2004, độ tuổi từ 40 trở lên, chưa mắc glaucoma góc mở nguyên phát (POAG) [5]. Qua theo dõi bằng phiếu điều tra định kỳ, các bác sĩ ghi nhận 1.011 ca POAG mới [5].

So sánh với mức dùng dưới 150 mg/ngày, tỷ số tỷ lệ (RR) mắc POAG ở nhóm dùng 150-299 mg/ngày là 1,05; nhóm 300-449 mg/ngày là 1,19; nhóm 450-559 mg/ngày là 1,13; và nhóm từ 600 mg/ngày trở lên là 1,17 [5]. Uống từ 5 tách cà phê chứa caffeine mỗi ngày làm tăng nguy cơ POAG với RR 1,61 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 1,00-2,59) [5].

Caffeine không liên quan đến tổng thể nguy cơ POAG ở người bình thường. Tuy nhiên, ở người có tiền sử gia đình mắc glaucoma, lượng caffeine cao làm tăng nguy cơ mắc POAG có tăng nhãn áp (P tương tác = 0,04) [5].

Nghiên cứu mắt Blue Mountains (2005)

Khảo sát thực hiện tại Úc trên 3.654 người từ 49 tuổi trở lên bằng nhãn áp kế Goldmann [6]. Kết quả chỉ ra người mắc glaucoma góc mở uống cà phê thường xuyên có nhãn áp trung bình 19,63 mmHg, cao hơn rõ rệt so với mức 16,84 mmHg ở người không uống cà phê (P = 0,03) [6].

Người dùng từ 200 mg caffeine/ngày có mức nhãn áp trung bình 19,47 mmHg, so với 17,11 mmHg ở người dùng dưới 200 mg/ngày (P = 0,06) [6]. Không ghi nhận mối liên hệ nào giữa việc uống cà phê và tăng nhãn áp ở người không mắc glaucoma góc mở [6].

Thử nghiệm so sánh caffeine và nghiệm pháp uống nước (2014)

Nghiên cứu tiến cứu, làm mù người đánh giá, bắt chéo thiết kế trên 14 mắt của 14 bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát [7]. Nhãn áp được đo bằng dụng cụ Goldmann tại thời điểm ban đầu và mỗi 15 phút trong 1 giờ [7].

Nghiệm pháp uống nước làm tăng nhãn áp tối đa lên 19,7 ± 4,1 mmHg, dao động nhãn áp tối đa là 4,3 ± 2,7 mmHg (tương đương 27,7%) [7]. Nghiệm pháp thử caffeine làm nhãn áp đạt 16,7 ± 4,1 mmHg, dao động 1,8 ± 1,9 mmHg (tương đương 11,7%) [7]. Nghiên cứu chỉ ra caffeine gây biến thiên nhãn áp thấp hơn nghiệm pháp tải nước thông thường, mẫu nghiên cứu còn nhỏ [7].

Hiểu lầm thường gặp về cà phê và mắt

Hiểu lầm phổ biến là uống cà phê gây mù lòa hoặc chắc chắn làm hỏng thần kinh mắt. Bằng chứng hiện nay cho thấy tiêu thụ caffeine không làm tăng nhãn áp có ý nghĩa lâm sàng trên người có cấu trúc mắt bình thường và không có nguy cơ di truyền [2]. Uống trà hoặc nước giải khát chứa caffeine cũng không liên quan đến nguy cơ tiến triển POAG [5].

Caffeine không phải chất nguy hại toàn diện cho mắt. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra hoạt chất này không phải yếu tố nguy cơ gây khô mắt và có tiềm năng bảo vệ chống thoái hóa hoàng điểm thể ướt [1]. Caffeine hỗ trợ ngăn chặn quá trình stress oxy hóa và ức chế phosphodiesterase, mang lại tác động có lợi trước tổn thương đục thủy tinh thể [3].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Những nhóm sau cần cân nhắc liều lượng caffeine hàng ngày:

  • Người có tiền sử gia đình mắc bệnh glaucoma: Tiêu thụ lượng caffeine lớn có liên quan đến việc tăng nhãn áp và nguy cơ mắc POAG [1, 3].
  • Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc glaucoma góc mở: Mức tiêu thụ caffeine thường xuyên hoặc liều cao có thể gây tăng áp lực nội nhãn, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ trong phác đồ điều trị [2, 5, 7].
  • Phẫu thuật viên thao tác vi phẫu: Caffeine có thể gây run tay nhẹ, ảnh hưởng trực tiếp đến độ chuẩn xác trong các can thiệp phẫu thuật mắt tinh vi [1].

Người có bệnh nền về mắt hoặc đang sử dụng thuốc điều trị nhãn áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi thay đổi thói quen dinh dưỡng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Người trưởng thành khỏe mạnh không có tiền sử gia đình mắc bệnh mắt có thể duy trì 1-2 tách cà phê mỗi ngày mà không ảnh hưởng tiêu cực đến nhãn áp [1, 3].

Đối với bệnh nhân glaucoma hoặc người có yếu tố di truyền, lượng caffeine nạp vào cơ thể nên giữ dưới 200 mg/ngày, tránh mức tiêu thụ vượt quá 480 mg/ngày [1, 7]. Tránh uống liên tục từ 5 tách cà phê trở lên trong ngày [5].

Hạn chế uống lượng lớn cà phê cùng một lúc để tránh hiện tượng tăng thể tích dịch đột ngột gây dao động nhãn áp [4, 8]. Có thể dùng cà phê khử caffeine (decaf) để thưởng thức hương vị mà không làm nạp quá ngưỡng hoạt chất. Uống đủ nước lọc hàng ngày và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng.

Uống cà phê ở mức độ vừa phải an toàn cho mắt của đa số người trưởng thành. Tuy vậy, người có nguy cơ di truyền hoặc đang điều trị tăng nhãn áp cần điều chỉnh lượng uống hợp lý và kiểm tra mắt định kỳ để bảo vệ thị lực lâu dài.