Nhiều người Việt có thói quen nhấp vài ngụm rượu mạnh hoặc uống cốc bia lạnh khi cảm thấy gai rét, hắt hơi hay chớm cảm lạnh với niềm tin rằng chất cồn sẽ giúp "làm ấm người" và "toát mồ hôi giải cảm". Đây là quan niệm dân gian hết sức phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe. Khi mầm bệnh bắt đầu xâm nhập vào đường hô hấp, cơ thể rất cần một hệ miễn dịch tỉnh táo và một nguồn năng lượng nguyên vẹn để chống đỡ.

Thực tế y học chứng minh điều hoàn toàn ngược lại: uống rượu bia khi đang ủ bệnh không những không giúp trị bệnh mà còn trực tiếp phá vỡ hàng rào phòng ngự tự nhiên của cơ thể. Chất cồn nhanh chóng gây rối loạn điều hòa thân nhiệt, làm mất nước và kích hoạt tình trạng ức chế miễn dịch cấp tính. Hành động này vô tình tiếp tay cho virus nhân lên nhanh hơn, khiến đợt cảm lạnh thông thường dễ diễn tiến thành bội nhiễm vi khuẩn và viêm phổi nặng nề.

Cảm giác ấm lên chỉ là đánh lừa thị giác và cảm giác

Cảm giác ấm bừng cơ thể ngay sau khi uống một ly rượu thực chất chỉ là phản xạ giãn mạch máu ngoại vi dưới da. Khi cồn đi vào hệ tuần hoàn, các mạch máu nhỏ sát bề mặt da giãn nở tức thì, khiến lưu lượng máu dồn về lớp biểu bì nhiều hơn, tạo ra ảo giác rằng cơ thể đang nóng lên.

Tuy nhiên, chính hiện tượng giãn mạch này lại đẩy nhanh quá trình thất thoát nhiệt từ trung tâm cơ thể ra môi trường bên ngoài. Khi nhiệt độ cốt lõi hạ xuống trong khi người bệnh tưởng mình đang ấm, nguy cơ nhiễm lạnh sâu càng tăng cao. Kèm theo đó, cồn gây ức chế hormone chống bài niệu vasopressin, dẫn đến hiện tượng lợi tiểu và mất nước nghiêm trọng. Niêm mạc mũi họng đang cần đủ độ ẩm để bẫy giữ virus nay lại bị khô rát, tạo điều kiện thuận lợi cho tác nhân gây bệnh bám dính sâu hơn.

Cùng lúc đó, việc sử dụng rượu dù ở mức độ vừa phải hay uống cấp tính đều có thể làm tăng tính nhạy cảm của cơ thể đối với các mầm bệnh vi khuẩn và virus [1]. Thay vì kích hoạt cơ chế tự bảo vệ, cơ thể phải gồng mình đào thải độc chất từ cồn giữa lúc đang bị virus tấn công.

Cồn 'đánh tê liệt' tế bào nhận diện và báo động virus

Để chống lại các đợt xâm nhập của virus gây cảm lạnh hay cúm, cơ thể phụ thuộc rất lớn vào các tế bào trình diện kháng nguyên, tiêu biểu là tế bào đuôi gai (dendritic cells) và bạch cầu đơn nhân (monocytes). Những tế bào này giữ vai trò "trinh sát", có nhiệm vụ phát hiện kháng nguyên virus rồi kích hoạt tế bào lympho T tiêu diệt kẻ xâm nhập [2].

Khi rượu bia xuất hiện, các tế bào "trinh sát" này gần như bị vô hiệu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2004 trên những người tình nguyện khỏe mạnh cho thấy, việc uống rượu cấp tính với lượng vodka 2 ml/kg thể trọng đã làm suy giảm đáng kể chức năng trình diện kháng nguyên của các tế bào đuôi gai có nguồn gốc từ bạch cầu đơn nhân [2]. Tế bào đuôi gai tiếp xúc với cồn bị suy giảm khả năng kích thích miễn dịch dị sinh, đi kèm với việc giảm biểu hiện các phân tử đồng kích thích quan trọng như B7.1 và B7.2 [2].

Không những thế, sự hiện diện của cồn trong các tế bào này còn làm giảm nồng độ chất kích thích miễn dịch interleukin-12 (IL-12) và làm tăng nồng độ chất ức chế miễn dịch interleukin-10 (IL-10) [2]. Việc suy giảm chức năng tế bào trình diện kháng nguyên được xem là mắt xích mấu chốt làm trệch hướng và suy sụp hệ miễn dịch qua trung gian tế bào [1]. Khi cồn làm gián đoạn liên lạc giữa các tế bào phòng ngự, virus cảm lạnh có thể tự do phát triển mà không gặp phải sự kháng cự kịp thời từ vật chủ [2], [1].

Miễn dịch lympho bị tổn hại, virus mặc sức nhân lên

Không dừng lại ở việc làm tê liệt đội ngũ báo động, chất cồn còn trực tiếp làm tổn thương chức năng của các tế bào lympho T và lympho B, vốn là lực lượng nòng cốt của miễn dịch thu được [1]. Việc uống rượu cấp tính đã được chứng minh là làm tăng sự nhân lên của các loại virus trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi và làm suy giảm đáp ứng kích thích của tế bào lympho [3].

Chất cồn còn tạo điều kiện cho virus dễ dàng xâm nhập vào các tế bào biểu mô ở niêm mạc miệng cũng như tế bào đơn nhân máu ngoại vi [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng đáp ứng miễn dịch đặc hiệu với kháng nguyên bị tổn thương nặng nề bởi cả việc dùng rượu cấp tính lẫn mạn tính [1]. Cồn tác động trực tiếp lên chức năng của tế bào lympho T, khiến cơ thể mất khả năng kiểm soát tải lượng virus hiệu quả [3], [1].

Bên cạnh đó, việc uống rượu cấp tính còn làm gián đoạn quá trình sản xuất cytokine - những sứ giả hóa học điều hòa phản ứng viêm của cơ thể [1]. Một nghiên cứu năm 1997 ghi nhận ở những người uống rượu cấp tính có nồng độ cồn máu vượt 0,1%, khả năng sản xuất cytokine thiết yếu TNF-alpha của bạch cầu đơn nhân bị suy giảm rõ rệt trong khoảng từ 0 đến 3 ngày đầu [4]. Chính sự trì trệ trong giai đoạn khởi đầu này khiến cơ thể đánh mất thời điểm vàng để dập tắt đợt tấn công của virus, tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển lan rộng khắp hệ hô hấp [3], [4].

Tủy xương đình trệ: Thiếu hụt bạch cầu chống nhiễm trùng

Khi cơ thể bắt đầu có dấu hiệu sốt và viêm đường hô hấp, tủy xương bình thường sẽ tăng cường sản xuất bạch cầu để bổ sung ra chiến trường. Tuy nhiên, sự xuất hiện của cồn lại can thiệp thô bạo vào quá trình tạo máu quan trọng này [5].

Nghiên cứu công bố năm 2015 chỉ ra rằng việc lạm dụng rượu gây ra những tác động tiêu cực đến quá trình tạo máu, dẫn tới các bệnh lý giảm bạch cầu, giảm bạch cầu hạt và giảm tiểu cầu ở người [5]. Đặc biệt, nồng độ cồn cấp tính có thể ngăn chặn trực tiếp quá trình biệt hóa hoặc trưởng thành của bạch cầu hạt trong các đợt nhiễm trùng [5]. Kiểm tra tủy xương của những người sử dụng rượu cho thấy các tế bào tiền thân tạo hạt xuất hiện nhiều không bào bất thường, khiến lượng bạch cầu hạt trưởng thành sụt giảm nghiêm trọng [5].

Tình trạng nhiễm độc cồn cấp tính còn ức chế phản ứng tăng sinh dòng tủy bằng cách can thiệp vào con đường tín hiệu Stem Cell Antigen-1/ERK khi xảy ra nhiễm trùng [5]. Khi thiếu hụt đội ngũ bạch cầu hạt khỏe mạnh, cơ thể mất đi tuyến phòng thủ đầu tiên chuyên thực bào vi khuẩn và dọn dẹp tế bào chết, đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm nếu xuất hiện bội nhiễm [5].

Nguy cơ biến chứng viêm phổi và tổn thương mô hô hấp

Nhiều người nghĩ cảm lạnh chỉ là bệnh nhẹ thoáng qua, nhưng nếu kết hợp với rượu bia, biến chứng đường hô hấp dưới hoàn toàn có thể xảy ra. Sự kết hợp giữa mầm bệnh đường hô hấp và việc dung nạp cồn tạo ra tác động cộng hưởng vô cùng bất lợi cho phổi [3], [6].

Nghiên cứu từ lâu đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc uống rượu và sự gia tăng tính nhạy cảm với các bệnh nhiễm trùng phổi, từ vi khuẩn Streptococcus pneumoniae, Klebsiella pneumoniae cho đến các vi khuẩn gram âm nguy hiểm khác [7]. Ngay từ năm 1785, các quan sát y khoa đã nhận định người uống rượu dễ mắc viêm phổi và bệnh lao hơn bình thường [7]. Các dữ liệu dịch tễ sau đó khẳng định cả việc dùng rượu cấp tính và mạn tính đều khiến cơ thể dễ nhiễm trùng phổi do làm suy yếu cả miễn dịch bẩm sinh lẫn thích ứng [7].

Chất cồn làm tăng tính thấm của hàng rào phế nang ở phổi, khiến các mô hô hấp dễ tổn thương trước sự tấn công của virus và vi khuẩn [6]. Khi cồn tích tụ, các đại thực bào phế nang bị đẩy vào trạng thái stress oxy hóa, làm giảm nghiêm trọng hiệu quả của phản ứng thực bào [6]. Việc uống rượu say xỉn dồn dập (từ 4 ly trở lên ở nữ và 5 ly trở lên ở nam trong vòng 2 giờ) còn làm cản trở khả năng di chuyển của tế bào miễn dịch tới các vị trí nhiễm trùng [8]. Một khi cơ thể không kiểm soát được tải lượng virus ban đầu, tổn thương phổi sẽ kéo dài và có thể dẫn tới hội chứng suy hô hấp cấp [3], [6].

Những hiểu lầm tai hại khi giải cảm bằng cồn

Quan niệm phổ biến cho rằng "uống một chén rượu tỏi hoặc ngâm thuốc rồi đắp chăn sẽ khỏi cảm" là một hiểu lầm cực kỳ nguy hiểm. Mặc dù một số thảo dược có thể chứa hoạt chất sinh học, nhưng dung môi cồn nồng độ cao lại gây độc trực tiếp cho các tế bào biểu mô và tế bào miễn dịch [3], [1].

Nhiều người lầm tưởng việc ra mồ hôi nhiều sau khi uống rượu là dấu hiệu cơ thể đang thải độc virus. Thực chất, đây là tình trạng rối loạn vận mạch và mất nước cấp tính qua bề mặt da. Người bệnh sau đó thường cảm thấy mệt lả, nhức đầu dữ dội và khô họng do lượng nước mất đi mà không được bù đắp kịp thời.

Hiểu lầm khác là cho rằng uống lượng cồn vừa phải sẽ kích thích đề kháng. Dù một số nghiên cứu quan sát ghi nhận lượng cồn điều độ trong dài hạn có thể cải thiện độ nhạy insulin hay tim mạch, nhưng việc sử dụng cồn cấp tính ngay thời điểm đang phơi nhiễm mầm bệnh lại lập tức ức chế chức năng miễn dịch [2], [8]. Việc đưa cồn vào cơ thể lúc đang sốt hay mệt mỏi chỉ đem lại rủi ro, hoàn toàn không có giá trị phòng bệnh hay điều trị [2], [1].

Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu bia khi có triệu chứng cảm?

Bất kỳ ai khi có dấu hiệu chớm cảm lạnh, sốt nhẹ, ho hoặc nghẹt mũi đều nên ngừng uống rượu bia ngay lập tức. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:

Những người có tiền sử bệnh lý hô hấp mãn tính như hen suyễn, viêm phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Cồn làm tăng tính thấm phế nang và ức chế phản ứng thực bào tại phổi, khiến các cơn co thắt phế quản và viêm nhiễm bùng phát dữ dội hơn [6].

Những người mắc các bệnh mạn tính về chuyển hóa như đái tháo đường, hoặc người có bệnh nền gan, thận. Việc gan phải tập trung chuyển hóa cồn sẽ làm suy giảm khả năng tổng hợp các chất cần thiết cho miễn dịch, đồng thời khiến cơ thể kiệt quệ đường huyết nhanh chóng [6].

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị cảm cúm như paracetamol, thuốc giảm đau kháng viêm NSAIDs hoặc thuốc kháng histamin. Dùng rượu bia chung với paracetamol làm tăng đột biến độc tính trên gan, còn kết hợp với thuốc kháng histamin sẽ làm tăng tác dụng ức chế thần kinh trung ương, gây ngủ sâu li bì và tụt huyết áp nguy hiểm. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi đang sử dụng thuốc.

Chăm sóc cơ thể đúng cách khi chớm cảm lạnh

Thay vì tìm đến bia rượu để "giải cảm", người bệnh cần áp dụng các biện pháp khoa học nhằm hỗ trợ hệ miễn dịch tự nhiên hoạt động tối ưu:

  • Bù nước và điện giải liên tục: Uống nhiều nước ấm, nước chanh pha loãng hoặc các loại nước súp nóng, cháo loãng. Nước ấm giúp làm ẩm lớp niêm mạc hầu họng, làm loãng chất nhầy và tạo điều kiện thuận lợi cho các tế bào miễn dịch di chuyển làm nhiệm vụ.
  • Nghỉ ngơi tuyệt đối: Cơ thể cần tiết kiệm tối đa năng lượng để phục vụ cho các phản ứng phòng vệ miễn dịch. Ngủ đủ giấc và giữ ấm phòng ở là biện pháp phục hồi hiệu quả nhất.
  • Bổ sung dinh dưỡng dễ tiêu: Chia nhỏ các bữa ăn với thức ăn mềm, giàu đạm dễ hấp thu và giàu vi chất từ rau củ quả tươi nhằm hỗ trợ hoạt động của các tế bào miễn dịch.
  • Vệ sinh mũi họng: Súc họng bằng nước muối sinh lý hàng ngày giúp giảm bớt mật độ vi sinh vật bám dính ở niêm mạc họng, làm dịu cảm giác đau rát.

Chén rượu hay cốc bia không thể thay thế cho các biện pháp chăm sóc sức khỏe khoa học. Khi cơ thể phát ra những tín hiệu đầu tiên của đợt cảm lạnh, việc cần làm là nghỉ ngơi, giữ ấm đúng cách, uống đủ nước và tuyệt đối tránh xa đồ uống có cồn để bảo vệ hệ miễn dịch non yếu trước mầm bệnh.