Nhiều người bệnh viêm đại tràng thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian với hy vọng cải thiện tình trạng đau bụng, đi ngoài thất thường và chảy máu đường tiêu hóa. Trong số các cây thuốc nam quen thuộc, bạch hoa xà thiệt thảo (hay còn gọi là cây lưỡi rắn trắng) thường xuyên được nhắc đến như một vị thuốc giúp thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ các bệnh lý viêm nhiễm đường ruột [1]. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc này có thực sự an toàn và hiệu quả cho người bị viêm đại tràng mạn tính hay không?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: các hoạt chất chiết xuất từ bạch hoa xà thiệt thảo bước đầu ghi nhận khả năng kháng viêm và điều hòa phản ứng miễn dịch rất tích cực trong phòng thí nghiệm [1]. Dù vậy, người bệnh viêm đại tràng không nên tự ý dùng dược liệu thô thay thế cho phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh, bởi bệnh viêm đại tràng là một bệnh lý mạn tính phức tạp cần có sự giám sát chuyên môn chặt chẽ [2].

Bản chất phức tạp của bệnh viêm đại tràng

Viêm loét đại tràng là một bệnh lý viêm ruột mạn tính với đặc trưng tái phát và thuyên giảm từng đợt [2]. Tình trạng viêm thường xảy ra liên tục từ vùng trực tràng lan dần lên các đoạn đại tràng gần hơn [2]. Trong quá trình mắc bệnh, niêm mạc đại tràng bị tổn thương, xuất hiện các vết loét dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu như mót rặn, đau quặn bụng và đi ngoài ra máu [2, 4].

Cơ chế bệnh sinh của viêm đại tràng gắn liền với sự rối loạn của hệ thống miễn dịch tại chỗ [3]. Thông thường, hàng rào biểu mô ruột cùng các tế bào miễn dịch sẽ phối hợp để trung hòa các yếu tố kích thích và vi khuẩn có hại [3]. Nhưng ở người viêm loét đại tràng, phản ứng này diễn ra bất thường, khiến các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tế bào tua liên tục bị kích hoạt, làm suy giảm tính toàn vẹn của niêm mạc ruột [3].

Không chỉ gây tiêu chảy ra máu do viêm loét niêm mạc và tăng nhu động ruột, bệnh còn có thể biến đổi theo thời gian [4]. Tình trạng viêm mạn tính kéo dài có thể gây tổn thương hệ thần kinh ruột và hình thành mô xơ sẹo ở thành ruột [2, 7]. Hậu quả là một số người bệnh có thể gặp phải tình trạng ứ trệ phân kèm táo bón hoặc rối loạn vận động trực tràng, khiến việc chẩn đoán và điều trị gặp nhiều khó khăn [4].

Cơ chế kiểm soát phản ứng viêm của bạch hoa xà thiệt thảo

Để hiểu vì sao bạch hoa xà thiệt thảo thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, cần nhìn vào cách thức cơ thể tạo ra phản ứng viêm tại đường ruột. Khi các thành phần kháng nguyên của vi khuẩn như lipopolysaccharide (LPS) tác động lên thụ thể trên bề mặt đại thực bào, chúng sẽ kích hoạt các dòng thác tín hiệu nội bào nguy hiểm [1, 5]. Trong đó, hai con đường tín hiệu trung tâm dẫn truyền phản ứng viêm là NF-kappaB và MAPK [1].

Khi phức hợp tín hiệu NF-kappaB được kích hoạt, nó thúc đẩy tế bào tổng hợp và giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) [1, 5]. Đồng thời, enzym tạo oxit nitric cảm ứng (iNOS) cũng tăng cường hoạt động, làm sản sinh lượng lớn oxit nitric gây độc cho mô ruột xung quanh [1]. Sự bùng nổ của các chất trung gian này gây loét niêm mạc, làm hỏng hàng rào bảo vệ ruột [3].

Nghiên cứu khoa học cho thấy các hoạt chất flavonoid toàn phần chiết xuất từ cây bạch hoa xà thiệt thảo (TFHDW) có khả năng can thiệp trực tiếp vào các chuỗi phản ứng này [1]. Bằng cách ức chế quá trình phosphoryl hóa chất ức chế kappaB (IkappaB), các hợp chất này ngăn chặn sự hoạt hóa của NF-kappaB [1]. Đồng thời, chúng còn làm giảm quá trình phosphoryl hóa các phân tử truyền tín hiệu thuộc con đường MAPK, bao gồm p38, JNK và ERK 1/2 [1]. Nhờ đó, lượng cytokine gây viêm được tiết ra giảm đi rõ rệt [1].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói lên điều gì?

Một công trình nghiên cứu được công bố vào năm 2016 đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính chống viêm của nhóm hoạt chất flavonoid toàn phần từ bạch hoa xà thiệt thảo (TFHDW) trên mô hình nuôi cấy tế bào đại thực bào RAW 264.7 [1]. Để mô phỏng phản ứng viêm ruột do tác nhân vi khuẩn, các tế bào này được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) từ thành tế bào vi khuẩn [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy TFHDW có khả năng ức chế mạnh mẽ phản ứng viêm phụ thuộc vào nồng độ sử dụng mà hoàn toàn không gây độc hại cho tế bào thử nghiệm [1]. Cụ thể, các hoạt chất này đã làm giảm đáng kể nồng độ oxit nitric, TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta do LPS kích thích sinh ra [1]. Ở cấp độ phân tử, mức độ biểu hiện RNA thông tin (mRNA) của enzym iNOS cùng các cytokine tiền viêm nói trên cũng bị ức chế rõ ràng khi có mặt TFHDW [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận cây bạch hoa xà thiệt thảo vốn là dược liệu truyền thống lâu đời được ứng dụng trong điều trị nhiều chứng bệnh viêm nhiễm, bao gồm cả viêm loét đại tràng và viêm phế quản [1]. Dù vậy, giới hạn rất lớn của nghiên cứu năm 2016 là mới chỉ dừng lại ở quy mô thực nghiệm in vitro trên dòng tế bào đại thực bào [1]. Cho đến nay, vẫn chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người bệnh viêm đại tràng để xác nhận chính xác hiệu quả điều trị và tính dung nạp [2].

Lợi ích tiềm năng và những giới hạn cần nhìn nhận

Từ các dữ liệu thực nghiệm đã công bố, lợi ích tiềm năng lớn nhất của bạch hoa xà thiệt thảo nằm ở khả năng điều hòa miễn dịch tự nhiên thông qua việc phong bế các con đường tín hiệu NF-kappaB và MAPK [1]. Khi hệ thống miễn dịch niêm mạc bớt phản ứng quá mức với kháng nguyên vi khuẩn, quá trình phá hủy mô ruột sẽ có cơ hội được kiềm chế [1, 5].

Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ ràng khoảng cách giữa nghiên cứu tế bào và việc dùng cây thuốc thô ngoài đời thực. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách phân đoạn flavonoid tinh khiết với nồng độ xác định [1]. Ngược lại, dược liệu khô hay tươi bán trên thị trường chứa rất nhiều hợp chất khác nhau, hàm lượng hoạt chất phụ thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hoạch và quy trình bào chế.

Bên cạnh đó, việc điều trị bệnh viêm loét đại tràng hiện nay đòi hỏi các liệu pháp chuẩn y khoa dựa trên bằng chứng vững chắc [2]. Các thuốc điều trị đặc hiệu bao gồm hợp chất 5-aminosalicylic acid (5-ASA), corticosteroid, các loại kháng thể kháng TNF-alpha, kháng integrin, kháng interleukin-12/23 hoặc thuốc ức chế Janus kinase (JAK) [3, 4]. Việc tự ý dùng thảo mộc để thay thế hoàn toàn các thuốc này có thể khiến đợt viêm bùng phát dữ dội, tăng nguy cơ biến chứng thủng ruột hoặc chảy máu ồ ạt [3, 4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm đại tràng

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng nhanh khỏi". Viêm loét đại tràng là bệnh lý gây tổn thương trực tiếp lên bề mặt niêm mạc ruột [3, 4]. Khi niêm mạc đang trầy xước và viêm loét, việc dung nạp một lượng lớn nước sắc dược liệu thô chưa qua kiểm định có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, làm gia tăng tình trạng đau bụng và đi ngoài phân lỏng [2, 4].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược có thể "tiêu diệt sạch vi khuẩn đường ruột" để chữa dứt điểm viêm đại tràng. Thực tế, viêm đại tràng không đơn thuần là nhiễm trùng vi khuẩn thông thường mà là sự mất cân bằng giữa hệ vi sinh đường ruột và hệ miễn dịch niêm mạc [4, 5]. Dù một số yếu tố nguy cơ khởi phát có thể liên quan đến nhiễm khuẩn Salmonella hoặc Campylobacter, mục tiêu điều trị lâu dài là làm dịu phản ứng viêm và bảo tồn chức năng hàng rào biểu mô chứ không phải tiêu diệt toàn bộ vi sinh vật [4, 5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các phương pháp bổ sung từ tự nhiên đã được công nhận thay thế thuốc tây. Theo các tài liệu y khoa cập nhật, các biện pháp bổ trợ như men vi sinh (probiotics) hay curcumin hiện vẫn chỉ có dữ liệu nghiên cứu hỗn hợp và chưa đồng nhất [2]. Do đó, người bệnh không nên đặt trọn niềm tin vào các loại thảo dược truyền miệng mà bỏ qua phác đồ kháng viêm chuẩn mực [2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân viêm loét đại tràng giai đoạn cấp tính, có triệu chứng đi ngoài phân có máu liên tục hoặc sốt cao cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng dược liệu [2, 4]. Đây là tình trạng khẩn cấp cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa can thiệp bằng các thuốc kháng viêm mạnh như corticosteroid hoặc kháng thể sinh học để kiểm soát tổn thương [3, 4].

Người bệnh có tiền sử hẹp lòng ruột hoặc xơ hóa đại tràng mạn tính cũng cần cẩn trọng [5]. Ở những bệnh nhân viêm ruột kéo dài, thành ruột có thể bị dày lên và xơ hóa, gây cản trở vận chuyển phân và dẫn đến táo bón hoặc bán tắc ruột [2, 7]. Việc uống các loại nước thuốc có cặn bã hoặc gây co bóp bất thường có thể làm tăng cảm giác chướng bụng và khó tiêu [4].

Ngoài ra, những người đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch, thuốc sinh học hoặc thuốc chống đông máu không nên tự ý kết hợp bạch hoa xà thiệt thảo khi chưa tham vấn bác sĩ [3, 4]. Các hợp chất flavonoid tự nhiên có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc tại gan hoặc đường ruột, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây ra các tác dụng phụ không mong muốn. Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cũng thuộc nhóm đối tượng cần kiêng cữ.

Gợi ý tiếp cận và hỗ trợ đường ruột đúng cách

Nếu bạn đang bị viêm đại tràng và quan tâm đến bạch hoa xà thiệt thảo, hãy tiếp cận vấn đề một cách an toàn và khoa học. Trước hết, thảo dược này chỉ nên được xem xét như một biện pháp hỗ trợ khi bệnh đã bước vào giai đoạn thuyên giảm ổn định, dưới sự cho phép và hướng dẫn liều lượng từ bác sĩ y học cổ truyền uy tín [2].

Về cách dùng trong y học cổ truyền, bạch hoa xà thiệt thảo thường được phối hợp cùng các vị thuốc khác để cân bằng tính vị, nấu sắc lấy nước trong và không dùng bã thô. Người bệnh nên bắt đầu với lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của đường tiêu hóa, uống sau bữa ăn và không nên uống khi bụng quá đói để tránh kích thích dạ dày. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau quặn bụng tăng lên, tiêu chảy nhiều lần hoặc phân có máu, cần ngừng sử dụng ngay lập tức [2, 3].

Song song với việc dùng thuốc theo đơn của bác sĩ, người bệnh cần thiết lập một lối sống khoa học để bảo vệ niêm mạc đại tràng:

  • Duy trì chế độ ăn uống dễ tiêu, hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ cay nóng và thực phẩm ôi thiu dễ gây nhiễm khuẩn [2].
  • Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ nhu động ruột, giảm nguy cơ táo bón thứ phát do xơ hóa niêm mạc [2, 7].
  • Đi tái khám định kỳ và thực hiện các xét nghiệm đánh giá tình trạng viêm như đo calprotectin trong phân hoặc nội soi đại tràng theo chỉ định [2].

Bạch hoa xà thiệt thảo chứa nhiều hợp chất flavonoid giàu tiềm năng kháng viêm thông qua cơ chế ức chế NF-kappaB và MAPK [1]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể thay thế cho thuốc điều trị viêm đại tràng chính quy [2]. Người bệnh hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào để bảo vệ an toàn cho đường ruột.