Người có gan hoàn toàn khỏe mạnh có nên uống kế sữa mỗi ngày để phòng bệnh?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược bổ gan, giải độc gan uống mỗi ngày dù cơ thể không hề có triệu chứng bệnh. Cây kế sữa (milk thistle) là một trong những sản phẩm bổ trợ gan được săn đón nhiều nhất trên thị trường hiện nay. Tâm lý "uống để phòng ngừa trước", "không bổ ngang cũng bổ dọc" khiến việc dùng thảo dược này trở nên phổ biến ở cả người khỏe mạnh.

Tuy nhiên, người có lá gan hoàn toàn khỏe mạnh không cần thiết và không nên tự ý uống cây kế sữa mỗi ngày để phòng bệnh. Các bằng chứng y khoa hiện tại chỉ tập trung khảo sát hoạt chất này trên người mắc bệnh gan hoặc đối tượng có nguy cơ tổn thương gan do thuốc. Việc lạm dụng thực phẩm chức năng khi cơ quan nội tạng đang hoạt động bình thường còn tiềm ẩn nguy cơ nạp thêm độc tố từ các sản phẩm kém chất lượng.

Cây kế sữa và cơ chế tác động được ghi nhận

Cây kế sữa (tên khoa học: Silybum marianum) là loại thảo dược có lịch sử sử dụng truyền thống gần 2000 năm nhằm bảo vệ gan chống lại độc tố và kiểm soát các bệnh gan mạn tính ^[1]. Chiết xuất hoạt tính của cây kế sữa là silymarin, bản chất là một hỗn hợp gồm các flavonolignan mang đặc tính chống oxy hóa mạnh ^[2]. Ngoài ra, mầm non của cây kế sữa cũng được ghi nhận chứa hàm lượng polyphenol dồi dào với năng lực chống oxy hóa cao ^[2].

Về mặt sinh học, cơ chế tác động của cây kế sữa lên mô gan chưa được hiểu rõ hoàn toàn ^[3]. Một giả thuyết sinh học phổ biến cho rằng silymarin tập trung tại các tế bào gan và cạnh tranh trực tiếp với các chất độc tại vị trí liên kết cũng như ngăn cản sự thâm nhập của độc chất vào tế bào ^[3]. Hoạt chất này cũng được mô tả là có khả năng thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào gan, hạ cholesterol máu, điều hòa tính thấm và làm bền vững màng tế bào ^[2], ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gan nói gì?

Phần lớn các nghiên cứu khoa học từ trước đến nay đều hướng đến đối tượng người bệnh hoặc mô hình nghiên cứu có tổn thương gan rõ rệt, không thực hiện trên người khỏe mạnh bình thường. Năm 2002, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn đã đánh giá hiệu quả của cây kế sữa trong điều trị bệnh gan ^[5]. Nghiên cứu tiến hành rà soát dữ liệu đến tháng 7 năm 1999 từ 13 cơ sở dữ liệu y khoa nhằm tìm kiếm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược ^[5].

Kết quả tổng hợp từ 14 thử nghiệm lâm sàng đáp ứng tiêu chuẩn cho thấy bức tranh không thực sự rõ ràng ^[5]. Trong đó, 4 thử nghiệm báo cáo về tỷ lệ tử vong trên 433 người tham gia cho thấy tỷ số chênh gộp (odds ratio) về tử vong ở nhóm dùng kế sữa so với nhóm dùng giả dược là 0,8 với khoảng tin cậy 95% từ 0,5 đến 1,5 (p = 0,6), tức không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[5].

Khi đánh giá các chỉ số men gan và chức năng gan gồm alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), nồng độ albumin huyết thanh hay thời gian prothrombin, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt nào giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược ^[5]. Khác biệt có ý nghĩa thống kê duy nhất là mức giảm ALT ở người bệnh gan mạn tính dùng kế sữa nhiều hơn nhóm đối chứng (-9 IU/L, khoảng tin cậy 95%: -18 đến -1 IU/L; p = 0,05) ^[5]. Thế nhưng mức giảm này rất nhỏ, không mang ý nghĩa lâm sàng đáng kể và hoàn toàn biến mất khi giới hạn phân tích ở các nghiên cứu có thời gian dài hơn hoặc chất lượng phương pháp cao hơn ^[5].

Đối với sinh thiết mô học gan, 3 thử nghiệm có đánh giá mô bệnh học chỉ ra rằng chất lượng nghiên cứu càng cao thì khả năng ghi nhận lợi ích mô học của kế sữa càng giảm ^[5]. Một đánh giá lâm sàng khác công bố năm 2002 về ứng dụng của kế sữa trên bệnh nhân xơ gan cũng nhận định rằng lợi ích tiềm năng chủ yếu xuất hiện ở nhóm bệnh nhân xơ gan do rượu có thể trạng tốt hơn, nhưng các thiếu sót lớn về phương pháp nghiên cứu khiến giới chuyên môn khó rút ra kết luận vững chắc ^[3].

Nghiên cứu về vai trò phòng ngừa tổn thương gan

Nhu cầu phòng ngừa tổn thương gan bằng kế sữa thực tế đã được y học chú ý, nhưng là trong các bối cảnh lâm sàng đặc thù khi người bệnh bắt buộc phải dùng các loại thuốc có độc tính cao với gan. Điển hình là phác đồ nghiên cứu công bố năm 2020 nhằm đánh giá hệ thống hiệu quả và tính an toàn của cây kế sữa trong điều trị dự phòng tổn thương gan do thuốc chống lao ^[6]. Thuốc điều trị lao là nhóm thuốc dễ gây độc tế bào gan, dẫn đến tiên lượng xấu trong quá trình chữa trị ^[6].

Nghiên cứu này tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Cochrane Library, Embase, Web of Science cùng các cơ sở dữ liệu tiếng Trung từ khi thành lập đến tháng 10 năm 2020 ^[6]. Tiêu chí đánh giá tập trung vào tỷ lệ xuất hiện tổn thương gan, nồng độ bilirubin và nồng độ men gan nhằm xây dựng cơ sở y học chứng cứ cho việc dự phòng tổn thương gan do thuốc ^[6]. Điều này khẳng định vai trò "phòng ngừa" của kế sữa chỉ được nghiên cứu như một giải pháp che chắn tế bào trước tác nhân độc hại cụ thể, chứ không phải giải pháp bồi bổ đại trà cho một người khỏe mạnh bình thường.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu mở rộng trong giai đoạn 5 năm tính đến năm 2007 ghi nhận thử nghiệm lâm sàng của cây kế sữa còn được tiến hành trên bệnh nhân ung thư, viêm gan C, nhiễm HIV, đái tháo đường và tăng cholesterol máu ^[1]. Dù kết quả ban đầu về khả năng bảo vệ ở một số bệnh ung thư có tín hiệu hứa hẹn, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết của các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao đối chứng với giả dược để chứng minh đầy đủ về hiệu quả điều trị bệnh ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ chất lượng viên uống trôi nổi

Người có gan bình thường khi tự ý bổ sung các viên uống kế sữa mỗi ngày không chỉ lãng phí tiền bạc mà còn đối mặt trực tiếp với rủi ro từ sự thiếu kiểm soát chất lượng của các sản phẩm bổ trợ. Năm 2019, một nghiên cứu chuyên sâu đã kiểm tra thành phần hóa học và độ an toàn sinh học của 26 sản phẩm thực phẩm bổ sung từ cây kế sữa mua trên thị trường Mỹ và Cộng hòa Séc trong giai đoạn 2016 - 2017 ^[7]. Nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật phân tích hiện đại U-HPLC-HRMS để định lượng hoạt chất chính và tầm soát các chất ngoại lai nguy hại ^[7].

Kết quả kiểm nghiệm cho thấy sự chênh lệch rất lớn về hàm lượng silymarin thực tế giữa các sản phẩm, thậm chí trái ngược hoàn toàn với thông tin nhà sản xuất công bố trên nhãn ^[7]. Giữa các lô sản xuất khác nhau của cùng một thương hiệu cũng có sự biến thiên lớn về hàm lượng chất hoạt tính ^[7]. Đáng lo ngại hơn, trong toàn bộ các chế phẩm kế sữa được xét nghiệm, các nhà khoa học đều phát hiện số lượng lớn và nồng độ cao của độc tố vi nấm (mycotoxin), nhiều dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, cùng với tình trạng nhiễm vi sinh vật đáng kể ^[7].

Các tạp chất độc hại sinh học này không chỉ làm sai lệch các quan sát lâm sàng mà còn trực tiếp gây ra nguy cơ tổn thương gan do chính thực phẩm bổ sung từ thảo dược mang lại ^[7]. Khi một người có lá gan khỏe mạnh uống đều đặn các sản phẩm không được chuẩn hóa này, gan vô tình phải gánh thêm áp lực chuyển hóa và đào thải độc tố vi nấm cùng hóa chất nông nghiệp tích tụ.

Những hiểu lầm thường gặp về việc "bổ gan"

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống phòng trước sẽ giúp gan khỏe gấp bội". Bản thân gan người khỏe mạnh đã là một cỗ máy thải độc tự nhiên vô cùng hoàn chỉnh và bền bỉ. Gan không cần sự can thiệp từ hoạt chất bổ sung từ bên ngoài để duy trì hoạt động bình thường nếu cơ thể không tiếp xúc với độc chất liều cao hay đang mắc bệnh lý mạn tính.

Hiểu lầm thứ hai là xem cây kế sữa như một "lá chắn tuyệt đối" cho phép bản thân tự do duy trì lối sống kém lành mạnh như uống nhiều rượu bia hay ăn uống thiếu chất. Một số dữ liệu thực nghiệm đã cảnh báo giới hạn của thảo dược này. Chẳng hạn, một thử nghiệm năm 2009 trên chim bồ câu trắng Carneaux bị gây độc gan cấp tính bằng độc tố vi nấm aflatoxin B1 liều 3 mg/kg thể trọng trong 2 ngày liên tiếp cho thấy: chiết xuất silymarin liều 100 mg/kg thể trọng không hề mang lại hiệu quả bảo vệ gan trước tổn thương viêm, hoại tử hay tăng sinh đường mật ^[4]. Kế sữa hoàn toàn không thể triệt tiêu tổn hại nếu cơ thể liên tục tiếp nạp chất độc.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Chiết xuất cây kế sữa nhìn chung được đánh giá là an toàn, dung nạp tốt trên lâm sàng với tỷ lệ gặp tác dụng phụ thấp, không có sự khác biệt rõ rệt so với giả dược ^[1], ^[5], ^[3]. Thảo dược này cũng từng được ghi nhận an toàn khi sử dụng dài ngày trên người bệnh ^[3].

Dù vậy, tính an toàn nói trên chỉ đúng với các chế phẩm được chuẩn hóa nghiêm ngặt về dược học. Những người khỏe mạnh bình thường tuyệt đối không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm các sản phẩm trôi nổi hàng ngày. Những người đang điều trị các bệnh lý mạn tính khác bằng thuốc tây cần đặc biệt thận trọng vì thảo dược có thể gây tương tác thuốc, làm thay đổi sinh khả dụng và chuyển hóa của các thuốc điều trị qua gan ^[1]. Bất kỳ ai có ý định sử dụng cây kế sữa đều cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ thay vì tự ý dùng theo quảng cáo truyền miệng.

Cách chăm sóc và bảo vệ gan đúng khoa học

Để duy trì một lá gan khỏe mạnh lâu dài, giải pháp tối ưu và rẻ tiền nhất không nằm ở viên uống bổ trợ mà bắt nguồn từ chính lối sống hàng ngày:

• Hạn chế tối đa rượu bia và các loại đồ uống có cồn, bởi đây là nguyên nhân trực tiếp tàn phá tế bào gan và gây xơ hóa gan.
• Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, nhiều rau xanh, trái cây tươi nhằm cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên an toàn cho cơ thể.
• Vận động thể lực thường xuyên và kiểm soát cân nặng để ngăn ngừa tình trạng gan nhiễm mỡ không do rượu.
• Tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin viêm gan A, viêm gan B để chủ động phòng bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho gan.
• Tránh lạm dụng thuốc không kê đơn; chỉ dùng thuốc, kể cả các thuốc giảm đau hay thực phẩm bổ sung, đúng liều lượng và khi thực sự có chỉ định từ nhân viên y tế.

Người có lá gan hoàn toàn khỏe mạnh không cần thiết phải uống cây kế sữa mỗi ngày để phòng ngừa bệnh tật. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm bổ gan kéo dài không đem lại lợi ích phòng bệnh rõ ràng, trái lại còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc tố vi nấm và hóa chất từ các sản phẩm trôi nổi kém chất lượng. Hãy giữ cho lá gan khỏe mạnh bằng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, lối sống khoa học và tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào.