Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại cây cỏ, thảo dược vào rượu trắng với hy vọng tăng cường sức khỏe, bồi bổ xương khớp hoặc chữa bệnh gan mật. Trong số đó, na rừng nổi lên như một loại dược liệu quý nơi rừng sâu, thường được mua với giá đắt đỏ để ngâm rượu uống hàng ngày. Tuy nhiên, hành động uống rượu ngâm thảo dược để phòng ngừa hoặc điều trị bệnh là một quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho cơ thể.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc "Uống rượu na rừng trị bệnh đúng hay sai?": Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và phản khoa học. Dù các chiết xuất từ cây na rừng bước đầu ghi nhận một số tác động sinh học trong phòng thí nghiệm, việc đưa hoạt chất vào cơ thể qua dung môi rượu cồn sẽ phản tác dụng. Độc tính từ cồn ethanol sẽ trực tiếp phá hủy tế bào gan, lấn át bất kỳ lợi ích tiềm năng nào của dược liệu.
Vì sao rượu cồn triệt tiêu lợi ích của thảo dược?
Rượu bia từ lâu đã được xác định là nguyên nhân hàng đầu gây tổn hại tế bào gan trên phạm vi toàn cầu [1]. Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa ethanol, do đó đây cũng là nơi gánh chịu tổn thương nặng nề nhất khi cơ thể dung nạp đồ uống chứa cồn [1]. Quá trình tiêu thụ lượng lớn rượu sẽ kích hoạt hàng loạt chuỗi phản ứng viêm nhiễm và stress oxy hóa, dẫn đến các bệnh lý nguy hiểm như gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan và suy tế bào gan [1].
Khi người bệnh uống rượu ngâm, cồn ethylic đi vào cơ thể sẽ kích hoạt tình trạng viêm cấp hoặc mạn tính tại gan [2]. Trong các thí nghiệm y khoa mô phỏng tổn thương do rượu, men gan của đối tượng bị viêm gan do cồn tăng vọt [2]. Cụ thể, nồng độ bilirubin tăng 65,88%, men AST tăng 108,53%, men ALT tăng 33,05% và enzyme ALP tăng 34,04% [2]. Kèm theo đó, chỉ số oxy hóa MDA tăng tới 42,97%, đồng thời các chất chống oxy hóa tự nhiên bảo vệ cơ thể như GSH và TAC suy giảm nghiêm trọng [2].
Bên cạnh tổn thương cấu trúc tế bào, hiện nay vẫn chưa có loại thuốc nào được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt để đặc trị dứt điểm bệnh gan do rượu ngoại trừ biện pháp duy nhất là kiêng tuyệt đối rượu bia [1]. Khi bạn ngâm na rừng vào rượu, nồng độ cồn cao vừa làm biến tính một số hoạt chất sinh học, vừa trực tiếp biến ly "rượu thuốc" thành nguồn chất độc tấn công gan. Tác hại phá hủy của cồn diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ hơn rất nhiều so với khả năng hấp thu của bất kỳ hoạt chất thực vật nào.
Khoa học thực sự nghiên cứu gì về chiết xuất na rừng?
Chi na rừng (Kadsura, thuộc họ Ngũ vị tử Schisandraceae) gồm khoảng 29 loài phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á [3]. Thành phần hóa học chính trong các loài thuộc chi này là nhóm lignan và triterpen [3]. Các báo cáo tổng hợp y học ghi nhận những chiết xuất từ chi Kadsura thể hiện các hoạt tính sinh học như hỗ trợ chống viêm khớp dạng thấp, bảo vệ gan, chống oxy hóa và kháng viêm [3]. Tuy nhiên, các phát hiện này đều được thực hiện từ dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không phải là rượu ngâm thủ công.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát cơ chế bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ rễ cây na rừng đỏ (Kadsura coccinea, hay còn gọi là Hắc lão hổ trong y học cổ truyền Thổ Gia) [4]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột đực dòng C57BL/6J bị tổn thương gan cấp tính do dùng quá liều thuốc giảm đau paracetamol (APAP) [4]. Chuột được cho uống chiết xuất rễ na rừng trong vòng 5 ngày [4]. Kết quả phân tích dược lý mạng và chuyển hóa học ghi nhận chiết xuất giúp điều hòa các con đường chuyển hóa tại gan, giảm tổn thương mô thông qua việc điều hòa hàng trăm chất chuyển hóa bị xáo trộn do độc chất [4].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2021 cũng đánh giá hiệu quả của chiết xuất ethanol từ thân cây huyết đằng lông thuộc chi na (Kadsura heteroclita) trên mô hình chuột bị gây độc gan bằng carbon tetrachloride ($CCl_4$) tiêm màng bụng 2 lần mỗi tuần [5]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 4 tuần liên tục [5]. Nghiên cứu xác định liều dung nạp tối đa của dịch chiết này ở chuột lên đến 26 g/kg [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất phụ thuộc vào liều lượng đã bảo vệ gan và các cơ quan nội tạng, giảm hoạt độ men men gan AST, ALT và ức chế các phản ứng viêm, stress oxy hóa cùng các yếu tố kích hoạt chết tế bào như Bax, Caspase-3 [5].
Ngoài ra, vào năm 1992, thử nghiệm trên chuột dùng chiết xuất thân Kadsura heteroclita hoặc hoạt chất kadsurin liên tục 3 ngày bằng đường uống cũng ghi nhận khả năng làm giảm các sản phẩm peroxy hóa lipid do độc chất $CCl_4$ gây ra trong mô gan [6]. Nghiên cứu chỉ ra dịch chiết giúp phục hồi enzyme chống oxy hóa nội sinh SOD [6]. Dẫu vậy, tất cả dữ liệu tích cực kể trên mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên loài gặm nhấm với các độc chất hóa học chuyên biệt, dùng chiết xuất được tách chiết kiểm soát nghiêm ngặt, hoàn toàn không phải là rượu uống tự do ở người.
Nguy cơ độc tính chưa được kiểm soát từ rễ và thân na rừng
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên từ rừng sâu luôn lành tính, dùng càng nhiều càng tốt. Thực tế y học đối chứng lại đưa ra những cảnh báo rất nghiêm ngặt về nguy cơ gây độc của chính dược liệu này nếu sử dụng tùy tiện.
Một công trình nghiên cứu công bố năm 2020 đã phát hiện chiết xuất từ rễ và thân của cây na rừng (Kadsura coccinea) gây ra độc tính phát triển trên phôi và ấu trùng cá ngựa vằn (zebrafish) [7]. Bằng kỹ thuật phân tích gen qRT-PCR, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết làm suy giảm rõ rệt biểu hiện của các gen chỉ thị cho sự phát triển của gan như gclc, nqo1, gsr và fabp10a [7]. Sự ức chế này chứng minh chiết xuất rễ và thân na rừng có khả năng trực tiếp gây độc cho sự phát triển của gan sinh vật [7].
Không những vậy, nghiên cứu này còn chỉ ra dịch chiết na rừng kích hoạt phản ứng stress oxy hóa độc hại [7]. Quá trình này làm gia tăng mạnh mẽ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), tăng lượng sản phẩm oxy hóa độc hại MDA, đồng thời làm suy giảm hoạt tính của enzyme phòng vệ T-SOD [7]. Hậu quả của stress oxy hóa do chiết xuất na rừng tạo ra đã kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào (apoptosis) [7]. Khi tiếp xúc với nồng độ chiết xuất 15 và 30 microgram/mL, các chỉ số kích hoạt chết tế bào gồm Bax, P53, caspase-3 và caspase-9 trong sinh vật thí nghiệm đều tăng vọt so với nhóm chứng [7].
Điều này khẳng định rằng, trong thân và rễ cây na rừng tự nhiên vốn chứa cả những độc tố có thể gây tổn hại tế bào gan và gây độc tế bào nếu không được chiết tách, loại bỏ tạp chất và định chuẩn liều lượng khoa học. Việc tự ý đào rễ, chặt thân na rừng về ngâm rượu uống vô tình khiến cơ thể phải cùng lúc hứng chịu hai nguồn độc tố: cồn công nghiệp/ethanol và các chất gây độc tiềm ẩn từ dược liệu.
Hiểu lầm thường gặp về rượu thuốc ngâm na rừng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu là chất dẫn thuốc", giúp hoạt chất từ na rừng phát huy công dụng bồi bổ lục phủ ngũ tạng nhanh hơn. Khoa học hiện đại đã chứng minh điều ngược lại: ethanol không chỉ phá hủy tế bào nhu mô gan mà còn làm biến đổi dược tính của các hợp chất tự nhiên [1]. Gan là nơi chuyển hóa các chất ngoại lai, khi phải đồng thời xử lý lượng cồn cao và các chất chuyển hóa phức tạp từ cây rừng, gan sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái quá tải nghiêm trọng [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống rượu ngâm na rừng có thể thải độc rượu bia hoặc phòng ngừa viêm gan. Trên thực tế, để tạo ra mô hình viêm gan trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã sử dụng chính dung dịch cồn nồng độ 40% để gây hoại tử tế bào gan động vật [1]. Rượu trắng dùng để ngâm na rừng ở các gia đình Việt Nam thường có nồng độ từ 35-45 độ cồn, tương đương nồng độ cồn gây viêm gan thực nghiệm [1]. Uống một chất gây viêm gan để mong muốn trị bệnh gan là một nghịch lý nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ ba cho rằng cây cỏ thiên nhiên không có độc liều lượng. Bất kỳ loại thảo dược nào cũng chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy liều dung nạp tối đa của một loài chiết xuất thân na rừng là 26 g/kg [5], các thí nghiệm tế bào và ấu trùng vẫn ghi nhận hiện tượng ngộ độc tế bào và chết tế bào gan khi tiếp xúc trực tiếp [7]. Việc uống rượu ngâm không qua kiểm nghiệm lượng dùng rất dễ dẫn đến quá liều các hợp chất gây hại.
Những ai tuyệt đối cần tránh xa rượu na rừng?
Những người đang mắc bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy gan tuyệt đối không được sử dụng rượu na rừng dưới bất kỳ hình thức nào. Khi tế bào gan đã suy yếu hoặc xơ hóa, việc tiếp nạp cồn sẽ đẩy nhanh tiến trình dẫn đến suy gan giai đoạn cuối và ung thư biểu mô tế bào gan [1].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hay bệnh tim mạch, tăng huyết áp cũng phải tránh xa. Nồng độ cồn cao sẽ phá hủy niêm mạc dạ dày và kích thích hệ thần kinh giao cảm gây hại tuần hoàn.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh chiết xuất rễ và thân cây na rừng gây rối loạn biểu hiện gen và độc tính phát triển nghiêm trọng trên phôi thai [7]. Rượu và các hoạt chất chưa kiểm định này có thể gây quái thai, sảy thai hoặc ngộ độc nặng ở trẻ.
Lời khuyên và cách sử dụng đúng đắn
Người tiêu dùng không nên nghe theo những lời quảng cáo truyền miệng trên mạng xã hội về các bình rượu ngâm na rừng có tác dụng chữa bách bệnh, tráng dương hay giải độc gan. Đối với các loại thảo dược thuộc chi na rừng, khoa học mới chỉ bước đầu nghiên cứu trên tế bào và động vật gặm nhấm, chưa có bất kỳ phác đồ điều trị hay thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa nào trên người được cấp phép chữa bệnh gan [6, 8].
Nếu muốn tăng cường sức khỏe gan và phòng tránh bệnh tật, giải pháp tốt nhất là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập luyện thể dục đều đặn và hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia [1]. Khi có triệu chứng đau tức hạ sườn phải, vàng da, mệt mỏi hoặc men gan tăng cao, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được điều trị bằng các phác đồ y học chuẩn mực, không tự ý dùng rượu rễ cây để tự chữa trị tại nhà.
Uống rượu na rừng để trị bệnh là hành động phi khoa học, mang lại tác hại nhiều hơn lợi ích. Việc tiếp nạp cồn lấn át hoàn toàn những giá trị dược liệu tiềm năng, biến thói quen bồi bổ thành mối nguy hại tàn phá lá gan âm thầm. Hãy lắng nghe khuyến cáo y khoa và bảo vệ cơ thể bằng lối sống tỉnh thức, khoa học.
