Nhiều người bệnh tăng huyết áp thường truyền tai nhau các loại rau vườn nhà có tác dụng "mát máu, hạ áp". Trong số đó, cây bầu đất (danh pháp khoa học: Gynura procumbens) là loại rau quen thuộc thường thấy trong bữa cơm gia đình hoặc được nấu canh, hãm trà uống hằng ngày. Không ít người tin rằng vừa uống thuốc tây theo đơn, vừa ăn thật nhiều loại rau này sẽ giúp bệnh mau khỏi hơn.

Tuy nhiên, việc kết hợp đồng thời một lượng lớn rau bầu đất với các thuốc điều trị hạ áp tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi. Các nghiên cứu dược lý cho thấy các hoạt chất sinh học trong bầu đất có khả năng giãn mạch mạnh và trực tiếp hạ huyết áp. Khi dùng chung với thuốc tân dược, hiệu ứng cộng hưởng hay hiệp đồng có thể khiến huyết áp tụt xuống mức quá thấp, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng.

Rau bầu đất và những dược tính đã được ghi nhận

Bầu đất, thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loại cây thân thảo phát triển nhanh, phân bố phổ biến ở các nước nhiệt đới châu Á như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Trung Quốc [1]. Theo y học cổ truyền ở nhiều quốc gia, loại cây này từ lâu đã được người dân sử dụng nhằm hỗ trợ cải thiện các vấn đề sức khỏe như bệnh thận, thấp khớp, đái tháo đường, táo bón và tăng huyết áp [2], [1]. Lá tươi của cây thường được dùng ăn sống hoặc chế biến món ăn và được đánh giá là an toàn trong chế độ ăn thông thường [1].

Các phân tích hóa thực vật cho thấy lá bầu đất rất giàu hợp chất flavonoid tự nhiên [2]. Trong đó, các chất nổi bật bao gồm astragalin, kaempferol, quercetin, myricetin và rutin [2]. Những hoạt chất sinh học này là nền tảng mang lại nhiều đặc tính quý như chống oxy hóa, kháng viêm, hạ đường huyết, kháng khuẩn và đặc biệt là hạ huyết áp [2], [1].

Cơ chế tác động: Vì sao bầu đất có thể làm giãn mạch và hạ áp?

Các công trình nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng các hoạt chất trong bầu đất tác động lên mạch máu thông qua nhiều cơ chế sinh học tương tự như một số nhóm thuốc điều trị tim mạch:

Đầu tiên, chiết xuất từ bầu đất có khả năng kích thích giải phóng oxit nitric (NO) - một chất giãn mạch tự nhiên do tế bào nội mô mạch máu tiết ra [3], [4]. Khi lượng NO tăng lên, các cơ trơn quanh thành mạch được thư giãn, lòng mạch mở rộng giúp áp lực máu lưu thông giảm đi [3]. Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận bầu đất thúc đẩy hoạt động của prostacyclin và tăng cường tác dụng hạ áp của bradykinin [4], [5].

Thứ hai, các hợp chất trong phân đoạn chiết xuất từ bầu đất thể hiện khả năng ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn mạch máu qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế hoặc kênh thụ thể [6], [5]. Cơ chế này khiến các mạch máu bị co thắt bởi phenylephrine hay kali clorid được thư giãn một cách phụ thuộc vào nồng độ [6], [5].

Thứ ba, dịch chiết bầu đất can thiệp vào hệ thống renin-angiotensin - hệ thống giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát huyết áp cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất này làm giảm rõ rệt sự co mạch gây ra bởi angiotensin I và angiotensin II, đồng thời ức chế hoạt tính của men chuyển angiotensin (ACE) [6], [4], [5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Hiệu quả làm hạ áp của bầu đất đã được làm rõ qua nhiều mô hình thí nghiệm trên động vật và mô cô lập:

Năm 2006, một nghiên cứu đánh giá tác dụng hạ áp đường uống của dịch chiết nước Gynura procumbens trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) [3]. Thử nghiệm tiến hành trong 4 tuần, cho chuột uống liều 500 mg/kg mỗi ngày [3]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng dịch chiết có huyết áp giảm đáng kể so với nhóm không dùng (p < 0,05) [3]. Đồng thời, nồng độ NO tăng lên, đi kèm mức giảm có ý nghĩa của enzym lactate dehydrogenase và creatine phosphate kinase trong huyết thanh (p < 0,05) [3]. Giới hạn của nghiên cứu là mới thực hiện trên mô hình động vật tăng huyết áp di truyền ngắn hạn, chưa phản ánh đầy đủ đáp ứng trên cơ thể người [3].

Năm 2011, một nghiên cứu khác khảo sát phân đoạn butanol của bầu đất trên huyết áp và nhịp tim của chuột cống gây mê (tiêm tĩnh mạch liều 2,5 - 20 mg/kg) cùng mô vòng động mạch chủ cô lập [6]. Tiêm tĩnh mạch phân đoạn này tạo ra mức giảm huyết áp động mạch trung bình phụ thuộc vào liều (p < 0,001) [6]. Ở liều cao (10 và 20 mg/kg), nhịp tim của chuột cũng giảm rõ rệt (p < 0,05) [6]. Trên mô vòng động mạch chủ cô lập, nồng độ dịch chiết từ 1x10^-6 đến 1x10^-1 g/ml gây giãn mạch phụ thuộc liều lượng và đối kháng trực tiếp các cơn co mạch do canxi gây ra ở môi trường không có canxi kèm nồng độ kali cao [6]. Dù vậy, phương pháp tiêm tĩnh mạch cấp tính này chỉ mang tính thăm dò dược lý, khác biệt hoàn toàn với con đường ăn uống tự nhiên [6].

Đến năm 2013, nghiên cứu sâu hơn về phân đoạn nước tinh khiết (FA-I) của bầu đất trên vòng động mạch chủ chuột tiếp tục xác nhận dịch chiết làm giảm đáng kể lực co thắt do angiotensin I và angiotensin II tạo ra (p < 0,05) [4]. Tác động này bị suy giảm khi có mặt các chất ức chế tổng hợp prostaglandin hoặc oxit nitric, khẳng định cơ chế phụ thuộc nội mô của dược liệu [4].

Năm 2021, một thử nghiệm can thiệp kéo dài 6 tháng trên 48 chuột cống giống Sprague-Dawley cái (bao gồm nhóm chuột mãn kinh cắt buồng trứng ăn dầu cọ đun nóng 5 lần) được bổ sung chiết xuất ethanol bầu đất liều 250 và 500 mg/kg/ngày hoặc thuốc atorvastatin 10 mg/kg [7]. Ở các nhóm dùng bầu đất liều 250 và 500 mg/kg, huyết áp tâm thu giảm sâu xuống mức 103 ± 2,7 và 86 ± 2,4 mmHg so với mức 156 ± 7,83 mmHg ở nhóm bệnh lý không điều trị (p < 0,05) [7]. Bề dày lớp nội - trung mạc mạch máu giảm, độ giãn mạch tăng lên (78,4% so với 47,3%), đi kèm sự sụt giảm mạnh các chỉ số viêm như TNF-alpha (0,39 so với 1,02 pg/mL), IL-6 (0,43 so với 0,77 pg/mL) và CRP (0,29 so với 0,69 ng/mL) [7].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và nguy cơ tương tác thuốc

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác thực tiềm năng bảo vệ mạch máu và chống tăng huyết áp tự nhiên của bầu đất [3], [7], [2]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện có đều đến từ các thử nghiệm in vitro trên mô cô lập hoặc in vivo trên loài gặm nhấm [3], [6], [4], [7]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng chuẩn xác và độ an toàn tương tác thuốc vẫn còn thiếu hụt.

Chính vì bầu đất sở hữu cơ chế hạ áp đa chiều - gồm giãn mạch qua oxit nitric, chẹn kênh canxi và ức chế men chuyển - nên việc tiêu thụ một lượng lớn dược liệu này đồng thời với thuốc hạ áp là mối nguy cần cảnh giác [3], [6], [4]. Trong điều trị học, khi phối hợp các chất giãn mạch với những nhóm thuốc khác, huyết áp có thể hạ rất mạnh do tác động cộng dồn [8]. Nếu người bệnh đang uống các nhóm thuốc như ức chế men chuyển, thuốc chẹn kênh canxi hay thuốc chẹn beta mà nạp thêm lượng đậm đặc chiết xuất bầu đất, cơ thể có thể rơi vào trạng thái tụt huyết áp quá mức ngoài tầm kiểm soát [3], [6], [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau hạ áp

Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng các loại thảo dược quanh nhà lành tính, uống càng nhiều nước sắc lá cây thì huyết áp càng ổn định và có thể bỏ bớt thuốc tây. Đây là nhận thức rất nguy hiểm. Cây cỏ có hoạt tính sinh học trị bệnh cũng đồng nghĩa có khả năng tương tác với tân dược.

Một hiểu lầm khác là xem việc ăn một vài bát canh rau bầu đất cũng có tác dụng tương đương việc dùng viên thuốc hạ áp hàng ngày. Các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả khi sử dụng dịch chiết với hàm lượng hoạt chất cô đặc trong nhiều tuần liên tục [3], [7]. Việc ăn uống thông thường khó kiểm soát liều lượng chính xác, người bệnh không thể tùy tiện bỏ thuốc bác sĩ kê để thay bằng bất kỳ loại rau nào.

Ai nên thận trọng với rau bầu đất?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng bầu đất trong thực đơn hoặc dưới dạng thảo dược:

  • Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc: Cần thận trọng cao độ, không nên dùng bầu đất dạng chiết xuất cô đặc, nước hãm đặc hoặc ăn liên tục số lượng lớn nhiều ngày để tránh tương tác hiệp đồng gây hạ áp quá đà [3], [6], [8].
  • Người có tiền sử huyết áp thấp: Việc dung nạp các chất kích hoạt giải phóng oxit nitric và ức chế co mạch trong bầu đất có thể gây chóng mặt, ngất xỉu [3], [6].
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Nguy cơ tụt huyết áp và dao động tim mạch bất ngờ trong quá trình gây mê cần được loại trừ bằng cách ngừng các loại nước lá thảo dược từ sớm [6].

Cách áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng và đặc tính chống oxy hóa của bầu đất mà không gặp rủi ro sức khỏe, người dân nên thực hiện theo các hướng dẫn sau [2], [1]:

  • Liều lượng và tần suất: Chỉ nên coi bầu đất là một loại rau xanh thông thường trong bữa ăn gia đình [1]. Mỗi tuần chỉ nên ăn 1 - 2 bữa, khẩu phần vừa phải như các loại rau ăn lá khác, không lạm dụng ăn thay rau chính hàng ngày.
  • Cách chế biến: Có thể nấu canh cùng thịt nạc, tôm hoặc luộc chín vừa tới, đổi bữa thanh đạm [1]. Tránh tự ý phơi khô sắc uống đặc thay nước lọc, không dùng dạng cao chiết viên nang không rõ nguồn gốc.
  • Thời điểm dùng: Nếu ăn bữa cơm có rau bầu đất, người đang uống thuốc huyết áp nên theo dõi phản ứng của cơ thể, tránh ăn dồn dập vào cùng thời điểm vừa uống thuốc điều trị.

Rau bầu đất là thực phẩm dân dã bổ dưỡng, chứa nhiều hợp chất sinh học có tác dụng hỗ trợ hạ áp và bảo vệ thành mạch [7], [2]. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc định kỳ, ăn uống đa dạng điều độ và chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi có ý định bổ sung bất kỳ loại thảo dược hạ áp nào vào chế độ sinh hoạt.