Nhiều người đi chợ hay mua hoa sấy khô thường gọi chung các bông hoa màu vàng cam rực rỡ là "hoa cúc vạn thọ". Tên gọi dân dã này dễ khiến người tiêu dùng nhầm lẫn giữa cúc tâm tư (tên khoa học Calendula officinalis) và các loài cúc vạn thọ thuộc chi Tagetes [1]. Sự nhầm lẫn trong tên gọi có thể dẫn tới việc sử dụng sai mục đích trong ẩm thực gia đình.

Thực chất, cúc tâm tư (Calendula officinalis) và cúc vạn thọ (Tagetes) là hai chi thực vật hoàn toàn khác biệt nhau dù cùng thuộc họ Cúc (Asteraceae) [2, 3]. Cúc tâm tư là loài thảo mộc ăn được, hoa và cánh hoa được dùng làm trà, gia vị hoặc trang trí món ăn [1]. Ngược lại, các loài cúc vạn thọ cảnh chi Tagetes không được khuyến khích sử dụng tự do trong bữa ăn gia đình vì chứa hàm lượng tinh dầu đậm đặc với các hợp chất dễ gây kích ứng, ngộ độc nếu hấp thụ trực tiếp qua đường tiêu hóa mà không qua tinh chế chuyên biệt.

Vì sao có sự nhầm lẫn giữa hai loài cây?

Tại nhiều nước nói tiếng Anh, cúc tâm tư được gọi là "pot marigold", còn các loài hoa cúc vạn thọ cảnh mang tên "marigold" (như French marigold hay African marigold thuộc chi Tagetes) [1]. Khi dịch sang tiếng Việt, từ "marigold" thường bị dịch chung chung thành "cúc vạn thọ". Điều này khiến nhiều người lầm tưởng cúc vạn thọ trồng kiểng ngày Tết hay cúc vạn thọ chi Tagetes đều có thể hái cánh hoa cho vào nồi súp hoặc pha trà uống như cúc tâm tư.

Cúc tâm tư (Calendula officinalis) là loài thảo thảo mộc hàng năm có nguồn gốc từ vùng Địa Trung Hải, Macaronesia và Tây Nam Á [3, 7]. Cây cho hoa màu vàng hoặc vàng cam, cánh hoa mềm mại và có mùi thơm dịu nhẹ [1]. Trong khi đó, các loài thuộc chi Tagetes lại sở hữu mùi hăng nồng rất đặc trưng từ các tuyến tinh dầu nằm rải rác trên lá và cánh hoa. Mùi nồng này đóng vai trò xua đuổi côn trùng trong tự nhiên nhưng cũng là cảnh báo về thành phần tinh dầu mạnh, không phù hợp cho chế độ ăn uống thông thường.

Thành phần dinh dưỡng và dược chất trong cúc tâm tư

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng cúc tâm tư có thành phần hóa học phong phú và an toàn khi sử dụng đúng liều lượng [1]. Hoa, lá và thân của loài cây này chứa flavonoid, xanthophyll, carotenoid, tinh dầu, coumarin (scopoletin) và các polysaccharide tan trong nước [1]. Phần nguyên liệu thô còn chứa 2-10% saponin triterpenoid (glycoside của axit oleanolic), các hợp chất cồn triterpene (như faradiol, taraxasterol, arnidiol) và steroid tự nhiên [1]. Đặc biệt, hạt của cây rất giàu axit béo với tỷ lệ khoảng 20%, bao gồm axit calendic [1].

Bên cạnh đó, giống cúc tâm tư hoa màu cam được ghi nhận chứa hàm lượng chất chống oxy hóa lutein dồi dào [2]. Lutein đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ mắt trước tác động của các gốc tự do liên quan đến tia cực tím chiếu vào võng mạc [2]. Trong một phân tích định lượng, cánh hoa tươi của giống hoa cam không qua lên men chứa khoảng 1,1% lutein, và cánh hoa khô chứa khoảng 0,4% lutein, cao hơn đáng kể so với mức 0,2% của lutein thương mại thông thường [2]. Khi được lên men bằng các chủng vi khuẩn lactic (Lactobacillus) trong 10 ngày ở điều kiện thí nghiệm, lượng lutein đo được bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) có thể tăng lên đến 40,66 mg/g cánh hoa tươi (đạt 4,0% với chủng Lactobacillus plantarum) và 9,92 mg/g cánh hoa khô (đạt 0,99% với chủng Lactobacillus rhamnosus) [2].

Bằng chứng khoa học về tác động sinh học của cúc tâm tư

Cúc tâm tư từ lâu đã được quan tâm nghiên cứu về đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ chữa lành tổn thương da [3]. Nhiều nghiên cứu hiện đại đã đi sâu làm rõ cơ chế tác động của chiết xuất từ loài thực vật này ở cấp độ tế bào và mô động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất ethanol và methanol cúc tâm tư lên nguyên bào sợi phôi chuột (MEFs) [4]. Các nhà nghiên cứu chuẩn bị tế bào, ủ trong 15 phút rồi tiến hành đo khả năng sống của tế bào bằng thử nghiệm MTT, đồng thời đánh giá biểu hiện gen bằng kỹ thuật real-time PCR và biểu hiện protein qua phương pháp ELISA [4]. Kết quả cho thấy nồng độ chiết xuất 5 mcg/ml và 10 mcg/ml phù hợp nhất để kích thích nguyên bào sợi tăng sinh [4]. Nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng biểu hiện gen và protein của yếu tố tăng trưởng biến đổi beta 1 (TGF-beta 1) và yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản (bFGF) [4]. Cụ thể, biểu hiện protein bFGF trong tế bào tăng rõ rệt ở các nồng độ chiết xuất tại thời điểm 12 giờ (P < 0,05) và 24 giờ (P < 0,01) sau điều trị [4]. Yếu tố tăng trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích nguyên bào sợi di chuyển và tăng sinh tới vị trí tổn thương để sản xuất chất nền ngoại bào [4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 đã ứng dụng thiết bị PANsys 3000 để nuôi cấy và trực quan hóa tế bào nguyên bào sợi nướu người trong điều kiện gần giống cơ thể sống [5]. Tế bào được phân lập từ mô nướu và theo dõi liên tục trong 72 giờ sau khi tiếp xúc với nước hãm 100% từ hoa cúc tâm tư, cũng như các chiết xuất ethanol 7% và 20% [5]. Kết quả quan sát cho thấy nước hãm 100% không làm biến đổi hình thái hay cản trở quá trình nguyên phân, nhân đôi của nguyên bào sợi [5]. Ngay cả nồng độ cồn 7% và 20% trong chiết xuất cũng không ức chế tăng sinh tế bào, chứng minh chiết xuất hoa cúc tâm tư còn có khả năng làm giảm độc tính tế bào do rượu gây ra trên nguyên bào sợi nướu người [5]. Thành phần hợp chất bay hơi và tinh dầu trong nước sắc hoa khi phân tích bằng phương pháp chiết vi pha rắn (SPME) kết hợp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS/MS) cho thấy sự hiện diện của các terpenoid, flavonoid đóng góp vào tính chất hương thơm của cây [5].

Tác động phục hồi cũng được ghi nhận trên mô gân thông qua nghiên cứu năm 2015 trên chuột Wistar [3]. Động vật thí nghiệm bị cắt ngang gân gót (gân Achilles) được chia thành ba nhóm: nhóm bôi kem cúc tâm tư (Cal) và trợ tử sau 7 ngày phẫu thuật; nhóm đối chứng (C) chỉ bôi chất mang giả dược; và nhóm bình thường (N) không cắt gân [3]. Đánh giá mô học cho thấy nhóm dùng kem cúc tâm tư có nồng độ hydroxyproline (chỉ số phản ánh tổng lượng collagen) và các protein phi collagen cao hơn so với nhóm đối chứng [3]. Kính hiển vi phân cực ghi nhận độ khúc xạ kép ở nhóm dùng thảo dược cao hơn nhẹ, đồng thời nhuộm toluidine blue cho thấy phản ứng dị màu rõ rệt, chứng minh việc bôi cúc tâm tư giúp tăng cường mật độ và tổ chức sợi collagen ngay trong giai đoạn phục hồi ban đầu [3]. Ngoài ra, trong một nghiên cứu in-vitro năm 2022 nhằm kiểm tra đặc tính cầm máu, khi kết hợp dầu cúc tâm tư vào miếng xốp gelatin tự tiêu, thời gian hình thành cục máu đông đo theo phương pháp Lee-White là 340,95 ± 3,16 giây (khoảng 5 phút 40 giây), so với 338 ± 2,91 giây khi dùng xốp gelatin đơn thuần, khẳng định cúc tâm tư thuộc nhóm thảo mộc họ Cúc có khả năng hỗ trợ rút ngắn thời gian đông máu và chảy máu [6].

Nguy cơ tiềm ẩn và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù cúc tâm tư đem lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và chăm sóc cơ thể, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các dữ liệu hiện có. Phần lớn các thử nghiệm nêu trên được thực hiện in-vitro trên mô nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 8] hoặc trên động vật gặm nhấm [3]. Do đó, hiệu quả sinh học ghi nhận trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc cúc tâm tư có thể thay thế thuốc điều trị hay tự ý chữa lành vết thương hở sâu trên người nếu không có chỉ định y tế.

Đặc biệt, sự nhầm lẫn giữa cúc tâm tư và cúc vạn thọ chi Tagetes là nguy cơ sức khỏe lớn nhất trong thực hành nấu nướng. Tinh dầu của các loài Tagetes chứa các hợp chất ketone, thiophene và các dẫn xuất dễ gây viêm da tiếp xúc quang hóa khi tiếp xúc với ánh sáng, đồng thời có thể gây buồn nôn, kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột nếu ăn nhầm với lượng lớn. Ngay cả với cúc tâm tư, một nghiên cứu năm 2016 về khả năng phục hồi đất ô nhiễm cho thấy cây con cúc tâm tư phản ứng mạnh với các kim loại nặng như chì (Pb) và cadimi (Cd) [7]. Rễ cây hấp thụ và phản ứng chống chịu khiến chóp rễ bị uốn cong, héo úa và lông hút giảm đi rõ rệt [7]. Điều này cho thấy nếu cúc tâm tư được trồng trên đất ô nhiễm kim loại nặng, thân và hoa có thể tích tụ độc tố, gây hại cho người tiêu dùng nếu thu hái sử dụng bừa bãi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cúc tâm tư tương đối lành tính trong ẩm thực, các đối tượng sau cần hết sức lưu ý:

  • Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae): Phấn hoa và các protein tự nhiên trong cánh hoa cúc tâm tư có thể kích hoạt phản ứng ngứa, nổi mề đay, sưng mí mắt hoặc co thắt đường thở ở người có cơ địa nhạy cảm.
  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc dân gian đậm đặc từ cúc tâm tư hoặc tinh dầu của các loài hoa cúc họ hàng mà không có sự đồng ý của bác sĩ.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Do cúc tâm tư có hoạt tính sinh học ảnh hưởng nhất định đến quá trình đông máu và tiểu cầu [6], việc dùng dịch chiết liều cao qua đường uống có thể tương tác với các phác đồ điều trị nội khoa.
  • Bệnh nhân có vết thương hở nhiễm trùng: Không tự ý đắp cánh hoa tươi hoặc bột cúc tâm tư tự chế lên vết thương hở để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn chéo từ bề mặt thực vật.

Cách phân biệt và áp dụng thực tế an toàn

Để đảm bảo an toàn cho bữa ăn và thức uống hàng ngày, người tiêu dùng nên tuân thủ các quy tắc nhận diện và chế biến:

  • Nhận biết hình thái hoa: Cúc tâm tư (Calendula officinalis) có phiến cánh hoa mịn màng, đầu cánh tròn hoặc có khía răng cưa rất nhỏ, tâm hoa dẹt [1]. Hoa cúc vạn thọ cảnh (Tagetes) thường có cánh hoa lượn sóng, viền cánh xoăn gợn sóng rõ nét, xếp tầng dày đặc và có mùi hăng hắc đặc trưng.
  • Đọc kỹ nhãn mác: Khi mua trà hoa khô hoặc thảo mộc trang trí bánh, hãy kiểm tra danh mục thành phần xem có đúng tên khoa học là Calendula officinalis hay không. Tránh mua các loại hoa khô trôi nổi chỉ ghi nhãn chung chung "cúc vạn thọ".
  • Liều lượng và cách dùng: Với cúc tâm tư đạt chuẩn, bạn có thể dùng 1-2 thìa cà phê cánh hoa khô hãm với 200 ml nước nóng trong 5-10 phút để làm trà thanh nhiệt. Cánh hoa tươi sạch có thể rắc lên các món salad mùa hè hoặc dùng để tạo màu vàng tự nhiên cho cơm, súp.
  • Nguồn gốc thảo mộc: Chỉ dùng hoa có nguồn gốc hữu cơ hoặc được chứng nhận an toàn thực phẩm để tránh nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và kim loại chì, cadimi [7].

Cúc tâm tư là một thảo mộc ẩm thực bổ dưỡng giàu chất chống oxy hóa [3, 6], hoàn toàn khác biệt với các loại cúc vạn thọ cảnh vốn chỉ dùng để làm cảnh. Người tiêu dùng hãy luôn là người nội trợ thông thái, nắm vững tên khoa học và nguồn gốc thực vật trước khi đưa bất kỳ loài hoa nào vào thực đơn gia đình, và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bệnh lý nền.