Cây cơm cháy là vị thuốc quen thuộc trong dân gian Việt Nam, thường được dùng để nấu nước tắm, xông cảm hoặc đắp vết thương. Gần đây, trào lưu sử dụng các sản phẩm siro, kẹo ngậm chiết xuất từ Elderberry (quả cơm cháy đen châu Âu) nở rộ với lời đồn thổi về công dụng trị cúm thần tốc. Nhiều người thắc mắc liệu loài cây cơm cháy mọc hoang tại nước ta có giống với loại quả nhập ngoại đắt đỏ này hay không.

Thực tế, cơm cháy Việt Nam và Elderberry châu Âu là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau cùng thuộc chi Sambucus. Cơm cháy mọc phổ biến ở Việt Nam và Đông Nam Á có tên khoa học là Sambucus javanica, trong khi Elderberry nổi tiếng ở phương Tây là loài Sambucus nigra. Dù cùng họ, thành phần hoạt chất, ứng dụng và mức độ nghiên cứu khoa học giữa hai loài này có sự chênh lệch rất lớn.

Hai loài thực vật khác nhau từ nguồn gốc

Cây Elderberry châu Âu (Sambucus nigra L.) phân bố tự nhiên ở châu Âu, Bắc Phi và Tây Á [1], [2]. Cây thường mọc thành bụi lớn hoặc cây gỗ nhỏ cao tới 6 mét, lá kép gồm tối đa 7 lá chét [2]. Cụm hoa của loài này có màu trắng kem, phẳng, mùi thơm ngọt đặc trưng [2]. Hoa và quả mọng màu tím đen của Sambucus nigra từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian phương Tây như một phương thuốc gây toát mồ hôi trị cảm lạnh [3], [2].

Trong khi đó, loài cơm cháy phổ biến ở vùng Đông Nam Á và Việt Nam là Sambucus javanica. Cả hai loài này đều thuộc chi Sambucus, họ Ngũ liên tử/Cơm cháy (trước đây xếp vào Caprifoliaceae, nay thuộc Adoxaceae hoặc Viburnaceae tùy hệ thống phân loại) [1], [2]. Tuy nhiên, môi trường sống, đặc điểm hình thái và cấu trúc sinh hóa của chúng không hoàn toàn đồng nhất.

Khác biệt về thành phần hóa học

Hoa của Sambucus nigra chứa lượng lớn flavonoid sinh học (chiếm từ 0,7% đến 3,5%), các axit phenolic như axit 5-caffeoylquinic, axit 1,5-dicaffeoylquinic và rutin đạt hàm lượng khoảng 21,0 mg/g chất khô [3]. Nghiên cứu năm 2019 cũng xác nhận các thành phần nổi bật nhất trong dịch chiết hoa gồm rutin, quercetin, axit protocatechuic, axit 3,5-dicaffeoylquinic và axit neochlorogenic [1]. Hợp chất rutin được chứng minh là thành phần chính đóng vai trò chất điểm chỉ hóa học quan trọng của S. nigra [4].

Đặc biệt, quả chín của Sambucus nigra chứa một lượng rất lớn anthocyanin, nổi bật là cyanidin-3-glucoside và cyanidin-3-sambubioside [2]. Hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) tăng mạnh theo độ chín của quả, đạt mức từ 591,60 mg GAE/100 g ở giống mọc hoang đến 679,25 mg GAE/100 g ở giống trồng Haschberg [5]. Ngoài ra, hạt của loài này chứa dầu giàu axit béo không bão hòa đa (PUFAs) chiếm tới 75,15%, cùng tỷ lệ n-6/n-3 thuận lợi ở mức 0,84 [6].

Đối với Sambucus javanica, các tài liệu nghiên cứu hiện đại ghi nhận chiết xuất từ quả và lá của cây cũng chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, nhưng cấu trúc phân bố chi tiết và tỷ lệ các hoạt chất chống oxy hóa chưa được chuẩn hóa toàn diện như loài anh em từ châu Âu [7].

Cơ chế tác động sinh học: Kháng virus hay điều hòa miễn dịch?

Ở loài Sambucus nigra, hợp chất sambucianin cùng với anthocyanin, glucoside và flavonoid giúp bảo vệ màng tế bào khỏi tổn hại do các gốc tự do gây ra [3]. Các hợp chất này thể hiện đặc tính kháng khuẩn, kháng virus, chống viêm, lợi tiểu và củng cố thành mạch [3]. Chiết xuất hoa của cây cho thấy khả năng ức chế tyrosinase (IC50 là 53,9 microg/mL) và quét gốc tự do ABTS (IC50 là 46,4 microg/mL) [1]. Khi ngâm hãm hoa khô trong nước ở mốc thời gian 30 phút, lượng polyphenol đạt mức cao nhất (86,7 mg GAE/ml) và dịch chiết có khả năng tác động ức chế một phần vi khuẩn Salmonella [8].

Đối với cơm cháy Việt Nam (Sambucus javanica), cơ chế bảo vệ sức khỏe thiên về hướng điều hòa miễn dịch và chống viêm. Chiết xuất từ lá và quả của loài cây này có khả năng can thiệp trực tiếp vào phản ứng viêm của cơ thể, làm giảm sự phá hủy tế bào do các tác nhân độc hại gây ra [7].

Bằng chứng khoa học về điều trị cảm cúm và viêm nhiễm

Sambucus nigra đã được nghiên cứu rất sâu rộng tại châu Âu. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã ban hành các báo cáo đánh giá chuyên môn chính thức đối với cả bộ phận quả (Sambucus nigra fructus) và hoa (Sambucus nigra flos) [2]. Các chế phẩm từ hoa khô được lưu hành hợp pháp trên thị trường dưới dạng thuốc và thực phẩm bổ sung hỗ trợ cảm lạnh [2]. Tinh dầu trong hoa có tác dụng kích thích toát mồ hôi, hạ nhiệt khi bị cảm [3].

Ngược lại, bằng chứng khoa học đối với Sambucus javanica vẫn dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2019, chuột BALB/c được cho uống chất gây ung thư DMBA với liều 2,8 mg/kg thể trọng 10 lần trong 1 tháng để tạo phản ứng viêm và hoại tử mô [7]. Sau đó, chuột được cho dùng dịch chiết từ quả và lá Sambucus javanica trong 2 tuần liên tục [7]. Kết quả kiểm tra bằng phương pháp đo tế bào dòng chảy (flow cytometry) cho thấy biểu hiện của các chất gây viêm như TNF-alpha và IFN-gamma tăng cao do DMBA đã giảm rõ rệt sau khi dùng chiết xuất cây [7]. Tỷ lệ hoại tử mô quan sát qua nhuộm mô học cũng giảm đáng kể [7].

Nghiên cứu trên chuột mở ra triển vọng cho Sambucus javanica về đặc tính chống viêm, nhưng việc suy diễn tác dụng này thành "khả năng trị cúm" hay thay thế hoàn toàn Elderberry phương Tây ở người là thiếu căn cứ xác thực.

Hiểu lầm thường gặp về cây cơm cháy

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cơm cháy nào cũng giống nhau và có thể hái quả cơm cháy dại ở Việt Nam về ngâm siro uống để ngừa virus cúm. Thực tế, dược tính, tỷ lệ các axit hữu cơ và hàm lượng anthocyanin giữa các loài Sambucus chênh lệch nhau rất lớn [5], [6], [2].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là xem các bộ phận của cây cơm cháy là hoàn toàn vô hại khi dùng sống. Cả hoa, quả và các bộ phận ăn được của cây Sambucus nigra đều chứa glycoside sinh cyandie (cyanogenic glycosides) [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, enzyme beta-glucosidase sẽ thủy phân chất này tạo ra độc tố cyanide [2]. Hạt khô của quả còn chứa các độc tố lectin (như SNA-Ivf, SNA-Vf, Sam n 1) [2]. Do đó, quả cơm cháy hoang dã tuyệt đối không được ăn sống bừa bãi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc thu hái từ cây cơm cháy tươi ngoài tự nhiên khi chưa qua chế biến nhiệt thích hợp để loại bỏ nguy cơ ngộ độc glycoside sinh cyanide [2].

Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm từ chiết xuất chi Sambucus. Đặc biệt, các loài thuộc chi này có tác động mạnh mẽ đến hệ miễn dịch (làm giảm biểu hiện của TNF-alpha và IFN-gamma) [7], vì vậy bệnh nhân tự miễn hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch phải hết sức cẩn trọng.

Cách áp dụng thực tế và chế biến an toàn

Để tận dụng các hoạt chất có lợi từ cây cơm cháy mà vẫn bảo đảm an toàn, việc xử lý nhiệt là bắt buộc:

  • Hãm trà hoa: Khi sử dụng hoa khô của cây cơm cháy đen châu Âu (S. nigra), thời gian ngâm hãm tối ưu để thu được lượng hoạt chất sinh học cao nhất là 30 phút đối với nước hãm (infusion) và 45 phút đối với nước sắc (decoction) [8].
  • Chế biến thực phẩm: Bột hoa khô Sambucus nigra có thể dùng để thay thế một phần bột mì nguyên cám (tỷ lệ 5%, 10% đến 15%) trong công thức bánh bông lan, giúp giảm lượng carbohydrate, tăng chất xơ và giữ nguyên hương vị thơm ngon [3].
  • Sử dụng dược liệu trong nước: Đối với cây cơm cháy Việt Nam (S. javanica), tốt nhất chỉ nên áp dụng các bài thuốc ngoài da hoặc nấu nước xông theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ, không tự ý ép nước quả tươi để uống.

Cơm cháy Việt Nam (Sambucus javanica) và Elderberry châu Âu (Sambucus nigra) là hai loài thảo dược khác nhau cả về phân bố địa lý lẫn mức độ nghiên cứu y học. Trong khi Elderberry châu Âu đã có chứng nhận từ cơ quan quản lý dược phẩm về hỗ trợ cảm lạnh, cơm cháy bản địa mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm chống viêm trên động vật. Người tiêu dùng cần hiểu đúng bản chất khoa học, không tự ý thu hái sử dụng bừa bãi và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa khi muốn dùng thảo dược hỗ trợ sức khỏe.