Uống trà hoa phượng tím: Có an toàn cho sức khỏe?

Cứ mỗi độ giao mùa, sắc hoa phượng tím nở rộ khắp các cung đường lại thu hút sự chú ý của nhiều người. Cùng với trào lưu thưởng thức các loại trà thảo mộc tự nhiên, không ít người tò mò liệu việc hái cánh hoa phượng tím phơi khô để hãm trà uống có tốt và an toàn cho sức khỏe hay không.

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y khoa là: Hiện tại chưa có đủ dữ liệu an toàn để khuyến khích dùng hoa phượng tím như một loại trà thực phẩm thông thường. Đa số nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro), hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người cũng như báo cáo chuẩn mực về độc tính đường uống.

Nguồn gốc cây cảnh quen thuộc và xu hướng làm trà tự phát

Phượng tím, tên khoa học là Jacaranda mimosifolia, là loài cây thân gỗ rụng lá có hoa màu xanh lam tím, có nguồn gốc tự nhiên từ Nam Mỹ như Brazil, Bolivia và Argentina ^[1]. Sau khi du nhập ra thế giới, loài cây này chủ yếu được nhân giống và trồng rộng rãi với mục đích làm cây cảnh che bóng mát tại các đô thị, công viên ^[1].

Tại nhiều nơi trên thế giới, cây phượng tím còn được khai thác lấy gỗ để phục vụ chạm khắc mỹ nghệ nhờ tính chất gỗ nhẹ, dẻo và dễ gia công ^[2]. Vì vẻ ngoài rực rỡ và mùi hương thoang thoảng, một số người lầm tưởng hoa phượng tím cũng tương tự như hoa cúc, hoa hồng hay hoa của cây chè xanh (Camellia sinensis), từ đó nảy sinh thói quen thu hái cánh hoa phơi khô nấu nước uống giải nhiệt.

Tuy nhiên, thói quen hái hoa cảnh làm thức uống tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn đối với hệ tiêu hóa và chức năng gan thận do người dùng không kiểm soát được nguồn gốc, dư lượng hóa chất cũng như độc tính vốn có của loài thực vật này.

Cơ chế tác động sinh học: Khám phá mới chỉ ở mức tế bào

Trong các phân tích hóa thực vật học, hoa phượng tím cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2024 đã phân lập và xác định được 14 chất chuyển hóa thứ cấp từ chiết xuất methanol của hoa Jacaranda mimosifolia ^[3].

Các hợp chất này bao gồm 8 phân tử flavonoid (gồm flavonol, flavone và isoflavone), 2 glucoiridoid và 4 triterpenoid ^[3]. Trong ống nghiệm, các chất này thể hiện khả năng quét gốc tự do theo nồng độ qua các phép đo ABTS và FRAP ^[3]. Đáng chú ý, hai hoạt chất chloroflavonin A và 4',5,7-trihydroxyflavone đạt tỷ lệ dọn gốc tự do lần lượt là 98,63% và 97,89% ở nồng độ thử nghiệm 300 microgam/mL ^[3].

Bên cạnh đó, mô phỏng trên máy tính cho thấy hợp chất chloroflavonin A có khả năng gắn kết và ức chế kép hai enzym Cyclooxigenase-2 (COX-2) và NADPH-Oxidase-5 (NOX-5) với ái lực gắn kết lần lượt là -9,7 và -8,2 kcal/mol, gợi mở tiềm năng kháng viêm ^[3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là phân tích trong ống nghiệm và mô phỏng điện toán; cơ thể người có cơ chế hấp thu, chuyển hóa và thải trừ hoàn toàn khác biệt.

Nghiên cứu kháng khuẩn: Kết quả từ chiết xuất dung môi phòng thí nghiệm

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2020 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết methanol hoa phượng tím ^[4]. Thử nghiệm được thực hiện trên đĩa nuôi cấy vi khuẩn đối với hai tác nhân gây bệnh phổ biến: Listeria monocytogenes (vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong lên tới 20% ở nhóm nguy cơ cao) và Streptococcus mutans (vi khuẩn liên quan trực tiếp đến cơ chế hình thành sâu răng) ^[4].

Kết quả cho thấy chiết xuất methanol từ hoa Jacaranda mimosifolia ức chế 86,4% sự phát triển của cả vi khuẩn Listeria monocytogenes lẫn Streptococcus mutans ^[4]. Tác dụng kìm khuẩn này được giải thích là nhờ nồng độ cao của các hợp chất phenolic, flavonoid, tannin, alkaloid và sterol làm giảm tính kỵ nước của vi khuẩn và ức chế bám dính ^[4].

Dù vậy, giới hạn nghiên cứu rất rõ ràng: dung môi dùng để chiết xuất là cồn công nghiệp methanol, hoàn toàn khác với việc đun hãm hoa tươi hoặc hoa khô bằng nước sôi thông thường tại nhà. Một chất có tác dụng diệt khuẩn trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó an toàn khi đi qua dạ dày và tuần hoàn máu của con người.

Bên cạnh hoa, nghiên cứu trên bộ phận lá của cây phượng tím cũng cho thấy dịch chiết methanol có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) như hydrogen peroxide, gốc hydroxyl và superoxide phụ thuộc theo nồng độ (50-200 microgam/mL) ^[5]. Giá trị nồng độ hiệu quả 50% (EC50) của phân đoạn chiết methanol đối với gốc DPPH là 48 ± 1,3 microgam/mL, và đối với hydrogen peroxide là 45 ± 2,4 microgam/mL ^[5]. Dữ liệu này tái khẳng định loài cây này có chứa chất chống oxy hóa, nhưng chỉ là các khảo sát phân đoạn hóa học cơ bản.

Thiếu hụt nghiêm trọng dữ liệu về độc tính và an toàn thực phẩm

Điều cốt lõi tạo nên sự khác biệt giữa "cây thuốc tiềm năng" và "thực phẩm uống an toàn" chính là hồ sơ độc tính học. Rất nhiều loài thực vật có hoạt tính sinh học mạnh nhưng đi kèm độc tính tế bào cao, gây hại cho gan, thận hoặc gây đột biến gen.

Đối với cây hoa chè truyền thống (Camellia sinensis), giới khoa học đã tiến hành đầy đủ các bước kiểm tra độc tính nghiêm ngặt từ thử nghiệm Ames về nguy cơ gây đột biến gen trên chuột đến đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn ^[6]. Dữ liệu từ loài hoa chè ăn được này cho thấy mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là 4,0 g/kg thể trọng/ngày trên chuột, cùng liều tiêu thụ hàng ngày chấp nhận được (ADI) là 40 mg/kg thể trọng/ngày ^[6].

Trái lại, với hoa phượng tím (Jacaranda mimosifolia), hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính đường uống quy chuẩn nào trên động vật có vú, cũng như không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người. Không có con số nào về liều lượng an toàn, mức gây ngộ độc cấp tính hay ảnh hưởng lâu dài đến các cơ quan nội tạng khi hấp thụ nước sắc của loài hoa này.

Hiểu lầm thường gặp: "Hoa thiên nhiên thì lành tính"

Một bộ phận người tiêu dùng vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng hễ là thảo mộc, hoa cỏ mọc tự nhiên ngoài vườn thì đều vô hại và có thể đun nước uống thanh lọc cơ thể.

Thực tế, thực vật tự nhiên chứa hàng ngàn hợp chất tự vệ thứ cấp để chống lại sâu bọ và nấm mốc. Một số hợp chất như alkaloid hay glycoside có trong hoa phượng tím ^[4] nếu nạp vào cơ thể qua đường tiêu hóa không đúng cách có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim, kích ứng niêm mạc ruột hoặc ngộ độc cấp.

Hơn nữa, hoa phượng tím trồng ven đường giao thông đô thị thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, kim loại nặng từ khí thải xe cộ và có thể đã bị phun thuốc trừ sâu, thuốc diệt nấm định kỳ để bảo vệ cảnh quan. Việc tùy tiện thu nhặt hoa rơi hay hái cành hoa ven đường về pha trà tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc hóa chất ngoại lai cao hơn rất nhiều so với bất kỳ lợi ích chống oxy hóa nào được kỳ vọng.

Ai nên thận trọng?

Do không có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn trên cơ thể người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên thử nghiệm uống các loại nước tự pha từ hoa phượng tím:

• Phụ nữ đang mang thai và các bà mẹ cho con bú: Độc tính của các hợp chất triterpenoid và isoflavone ^[3] đối với sự phát triển của thai nhi và khả năng bài tiết qua sữa mẹ chưa từng được đánh giá.
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ em chưa hoàn thiện, rất dễ gặp phản ứng ngộ độc hoặc dị ứng nghiêm trọng.
• Người có bệnh nền về gan, thận: Việc dung nạp các chất chiết tự nhiên chưa rõ độc tính có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa và gây suy giảm chức năng cơ quan.
• Người có tiền sử dị ứng thời tiết, phấn hoa hoặc cơ địa mẫn cảm: Protein và phấn hoa phượng tím có thể kích hoạt các đợt sốc dị ứng hoặc viêm da, co thắt đường thở.

Cách tiếp cận khoa học và áp dụng thực tế

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý thu hái, sấy khô hoa phượng tím để hãm trà hoặc chế biến món ăn dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có công bố an toàn thực phẩm từ cơ quan y tế có thẩm quyền.
• Tận hưởng giá trị cảnh quan: Hãy xem phượng tím như một loài cây bóng mát và hoa cảnh làm đẹp không gian đô thị ^[1], hạn chế biến nó thành dược liệu truyền miệng.
• Lựa chọn nguồn chất chống oxy hóa đã được kiểm chứng: Nếu muốn bổ sung flavonoid và polyphenol kháng viêm, người dân nên tìm đến các nguồn trà thảo mộc có lịch sử sử dụng an toàn lâu đời như trà xanh, atiso, hoa cúc có xuất xứ rõ ràng hoặc ăn nhiều rau củ quả tươi sạch.
• Khi có biểu hiện bất thường như buồn nôn, đau bụng, nổi mề đay, chóng mặt sau khi vô tình dùng các loại nước hãm từ hoa dại, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.

Tóm lại, dù các thí nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm cho thấy hoa phượng tím có chứa các hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn đầy tiềm năng [1, 4], việc chuyển hóa thành thực phẩm uống hằng ngày vẫn còn là khoảng cách rất xa. Thưởng thức vẻ đẹp của hoa trên cành thay vì đưa vào ấm trà chính là lựa chọn an toàn và thông thái nhất cho sức khỏe hiện nay.