Uống trà sói rừng khi dùng thuốc tây: Nguy cơ tương tác cần lưu ý

Nhiều người có thói quen hãm trà các loại thảo mộc uống hàng ngày để bồi bổ sức khỏe hoặc giải nhiệt. Trong đó, trà sói rừng (tên khoa học là Sarcandra glabra) được sử dụng khá phổ biến trong dân gian ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này trong thời gian điều trị bằng thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ bất lợi.

Khi đang dùng thuốc điều trị bệnh, đặc biệt là các bệnh mạn tính, người bệnh không nên tùy tiện uống trà sói rừng nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hoạt chất thực vật có thể gây tương tác phức tạp, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu và gây hại cho sức khỏe.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng chung thảo dược và thuốc tây

Một quan niệm sai lầm rất thường gặp là các sản phẩm tự nhiên, thảo dược cổ truyền luôn lành tính và không có tác dụng phụ ^[2]. Người bệnh thường nghĩ rằng uống một vài ly trà thảo mộc sẽ không gây ảnh hưởng gì tới các viên thuốc tây đang dùng mỗi ngày.

Thực tế hoàn toàn ngược lại. Quá trình chuyển hóa của một loại thuốc có thể bị thay đổi đáng kể bởi một loại thuốc khác hoặc bởi các hóa chất ngoại lai từ thực phẩm và thảo dược ^[2]. Các loại thảo mộc chứa rất nhiều thành phần hoạt chất khác nhau, làm cho việc kiểm soát phản ứng tương tác trở nên phức tạp ^[2]. Khi dùng chung, thảo dược có thể làm tăng độc tính hoặc làm mất tác dụng chữa bệnh của thuốc kê đơn.

Cơ chế chuyển hóa qua enzyme gan CYP450

Để hiểu rõ nguồn gốc của các tương tác nguy hiểm, cần xem xét hệ thống enzyme cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) nằm chủ yếu ở gan ^[2]. Đây là một siêu họ enzyme chịu trách nhiệm chuyển hóa vô số chất ngoại lai cũng như phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay ^[2].

Khi người bệnh đưa các thảo dược, thực phẩm hay thực phẩm bổ sung vào cơ thể, các hoạt chất tự nhiên có thể gây hiện tượng cảm ứng (tăng hoạt lực) hoặc ức chế các enzyme CYP này ^[3], ^[2]. Nếu enzyme bị ức chế, thuốc không được chuyển hóa kịp thời, tích tụ lại trong máu dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc. Ngược lại, nếu enzyme bị kích thích hoạt động quá mạnh, thuốc sẽ bị đào thải nhanh chóng khiến nồng độ điều trị sụt giảm, dẫn đến thất bại trong phác đồ điều trị.

Hệ thống enzyme này bao gồm nhiều phân nhóm quan trọng như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[4]. Trong đó, CYP3A4 là con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại thuốc quan trọng trên lâm sàng ^[3], ^[4]. Bất kỳ sự xáo trộn nào trên hệ enzyme này đều có thể dẫn tới những biến cố sức khỏe nghiêm trọng.

Các nghiên cứu khoa học cảnh báo về tương tác thuốc - thảo mộc

Nguy cơ tương tác giữa thảo mộc và thuốc đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa quốc tế. Một bài tổng quan y khoa cho thấy việc dùng đồng thời thảo mộc tự nhiên với thuốc kê đơn có thể gây ra những tương tác lâm sàng nghiêm trọng ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận các loại thảo dược tự nhiên lưu hành tự do như tỏi, nhân sâm, bạch quả hay piperine đều có thể gây biến cố khi phối hợp với thuốc ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của các hợp chất từ 189 loại thảo mộc, sản phẩm thực phẩm và 72 loại thực phẩm bổ sung lên hoạt động của các enzyme CYP ^[4]. Dữ liệu được trích xuất từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu trong ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh ^[4]. Kết quả phân tích cho thấy có 18 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm với 8 loại thuốc điều trị ung thư ^[4]. Đáng chú ý, có 21 loại thảo mộc và thực phẩm được phát hiện là tương tác với enzyme CYP3A4 ^[4].

Một đánh giá khác công bố năm 2002 nhấn mạnh rằng cỏ thánh John (Saint John's wort) là thảo dược cảm ứng mạnh CYP3A3/4, làm tăng đào thải nhiều loại thuốc quan trọng ^[3]. Dù các dữ liệu tương tác thảo mộc - thuốc trên điều trị ung thư lâm sàng vẫn còn là các mối lo ngại về mặt lý thuyết dựa trên cơ chế chuyển hóa, việc tư vấn cho bệnh nhân ung thư ngừng dùng thảo dược trong lúc truyền hóa chất là điều hết sức cần thiết ^[3]. Tương tự, một bài tổng quan năm 2017 cũng cảnh báo các bác sĩ tâm thần cần hết sức lưu tâm tới đặc tính ức chế enzyme monoamine oxidase và P450 của nhiều loại thảo mộc, bởi chúng có thể làm sai lệch tác dụng của thuốc hướng thần và ảnh hưởng đến phán đoán lâm sàng ^[5].

Rủi ro khi phối hợp: Thuốc chống đông và thuốc ức chế miễn dịch

Các loại thuốc có phạm vi điều trị hẹp đòi hỏi nồng độ ổn định tuyệt đối trong máu, tiêu biểu là thuốc điều trị chống đông máu hay thuốc ức chế miễn dịch. Bất kỳ sự thay đổi nào trong hoạt động chuyển hóa qua gan đều có thể dẫn tới hậu quả nặng nề.

Đối với cây sói rừng (Sarcandra glabra), đây là loại thảo dược đã được sử dụng trong y học cổ truyền ^[6]. Một nghiên cứu công bố năm 2009 trên chuột bị stress cố định cho thấy chiết xuất sói rừng đường uống ở liều 125 và 500 mg/kg/ngày trong 5 ngày liên tiếp giúp cải thiện tình trạng suy giảm số lượng tế bào lympho, cân bằng tỷ lệ CD4+/CD8+ và điều hòa hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) ở lách ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất giúp giảm mức độ peroxy hóa lipid và tăng khả năng hấp thụ gốc oxy hóa trong tế bào lách ^[1].

Do sói rừng có hoạt tính sinh học tác động lên phản ứng miễn dịch và các tế bào lympho trên động vật ^[1], việc tự ý sử dụng thảo mộc này chung với các thuốc ức chế miễn dịch (dùng sau ghép tạng hoặc điều trị bệnh tự miễn) là một rủi ro rất lớn. Hoạt tính kích thích hoặc điều hòa miễn dịch của dược liệu có thể đi ngược lại mục tiêu điều trị của thuốc, làm mất kiểm soát bệnh hoặc tăng nguy cơ thải ghép.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chế phẩm thảo mộc chưa được chuẩn hóa có thể dẫn đến rủi ro quá liều hoạt chất hoặc tương tác với hệ thống enzyme CYP gan, làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc chống đông ^[2]. Nếu nồng độ thuốc chống đông tăng cao, nguy cơ xuất huyết khó cầm sẽ xảy ra; ngược lại nếu thuốc bị đào thải quá nhanh, nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch, đột quỵ sẽ tăng vọt.

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2016 về việc nhận dạng phân tử cho thấy trên thị trường dược liệu, các loài thuộc chi Chloranthus thường xuyên bị dùng để pha trộn hoặc giả mạo cây sói rừng (Sarcandra glabra) ^[7]. Các loài Chloranthus này được biết đến là có độc tính trên gan ^[7]. Việc sử dụng phải dược liệu giả mạo hoặc lẫn tạp chất không chỉ gây hại trực tiếp cho tế bào gan mà còn làm rối loạn nghiêm trọng khả năng chuyển hóa các loại thuốc tây đang dùng ^[7].

Một nghiên cứu dược lý mạng lưới năm 2021 cũng chỉ ra sói rừng chứa 6 thành phần dược chất và tác động tới 29 gen mục tiêu liên quan tới ung thư dạ dày, làm giàu các con đường tín hiệu như IL-17 và NF-kappa B ^[8]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị tổn thương phổi cấp do LPS cũng cho thấy sói rừng kết hợp lycopene làm giảm các chỉ số TNF-alpha, IL-6 và ức chế các con đường truyền tín hiệu MAPK, NF-kappaB ^[6]. Dù mở ra tiềm năng điều trị, những dữ liệu này chỉ mới dừng lại ở mô hình phân tích mạng lưới và nghiên cứu trên động vật ^[6], ^[8]. Cần nhấn mạnh rằng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định độ an toàn khi dùng trà sói rừng chung với các thuốc chống đông hay thuốc ức chế miễn dịch trên người bệnh thực tế.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các cơ chế và dữ liệu khoa học về tương tác thuốc qua enzyme gan ^[2], các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng trà sói rừng:

• Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu: Bất kỳ sự xáo trộn nồng độ thuốc do tác động lên enzyme CYP gan đều có thể gây xuất huyết nguy hiểm ^[2].
• Bệnh nhân sau ghép tạng hoặc mắc bệnh tự miễn: Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cần tránh dùng sói rừng vì các nghiên cứu động vật cho thấy dược chất này có hoạt tính điều hòa và phục hồi phản ứng miễn dịch ^[1].
• Bệnh nhân ung thư đang điều trị: Người đang dùng các thuốc hóa trị, thuốc chống ung thư chuyển hóa qua enzyme CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi dùng bất kỳ thảo mộc nào ^[3], ^[4].
• Người đang dùng thuốc hướng thần: Các thuốc điều trị thần kinh, tâm thần rất nhạy cảm với các chất ức chế hoặc cảm ứng enzyme P450 ^[5].
• Người có bệnh lý về gan: Việc sử dụng thảo dược trôi nổi có nguy cơ mua phải sói rừng lẫn tạp chất từ các loài Chloranthus gây độc tế bào gan ^[7].
• Phụ nữ có thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh tính an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, các dữ liệu có sẵn hiện nay chủ yếu tập trung trên động vật hoặc phân tích trong phòng thí nghiệm ^[1], ^[6], ^[8].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn là người có thói quen dùng thảo mộc hoặc có nhu cầu thưởng thức trà sói rừng, cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo vệ sức khỏe:

• Luôn công khai với bác sĩ: Hãy thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ lâm sàng về tất cả các loại trà thảo mộc, thực phẩm chức năng bạn đang hoặc dự định dùng kèm với đơn thuốc tây ^[3], ^[5].
• Sử dụng lượng vừa phải: Nếu cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh và không phải dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, hãm trà loãng và không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Do các trích đoạn nghiên cứu hiện tại không đưa ra liều lượng an toàn trên người, bạn nên tham khảo ý kiến thầy thuốc chuyên khoa trước khi dùng.
• Chọn nguồn gốc rõ ràng: Do tình trạng pha trộn và làm giả sói rừng bằng các loài thuộc chi Chloranthus chứa độc tính gan diễn ra phức tạp ^[7], tuyệt đối không mua dược liệu không rõ nguồn gốc, trôi nổi trên thị trường. Chỉ sử dụng dược liệu đã được kiểm nghiệm, có chứng nhận chất lượng rõ ràng.
• Tạm ngừng ngay khi có phác đồ thuốc mới: Khi được chỉ định các loại thuốc điều trị mạn tính, đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch hay thuốc ung thư, cần chủ động dừng uống các loại trà thảo dược để tránh nguy cơ tương tác dược động học bất lợi ^[3], ^[4].

Trà sói rừng hay bất kỳ thảo mộc dân gian nào đều chứa các hoạt chất sinh học có thể gây ra những thay đổi sinh hóa phức tạp trong cơ thể. Thuốc tây cứu mạng người bệnh nhờ liều lượng chính xác, và sự can thiệp của thảo mộc có thể làm đảo lộn hoàn toàn hiệu quả điều trị này. Hãy luôn chủ động lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo dược một cách tỉnh táo và luôn đặt ý kiến của bác sĩ điều trị lên hàng đầu.