Nhiều bà mẹ sau sinh gặp không ít áp lực khi thấy lượng sữa mẹ chưa dồi dào, dẫn đến tâm lý lo âu và vội vã tìm kiếm các giải pháp tự nhiên [1, 7]. Trong số các phương pháp truyền miệng, việc uống trà hạt tiểu hồi cần (anise) hoặc các loại trà thảo mộc hỗn hợp được lưu truyền rộng rãi như bí quyết giúp gọi sữa về nhanh chóng [1].
Dù được ưa chuộng trong dân gian, dữ liệu khoa học hiện đại xác nhận rằng bằng chứng về hiệu lực và độ an toàn của tiểu hồi cần cũng như nhiều loại thảo mộc kích sữa khác vẫn còn rất hạn chế [1, 2, 4]. Việc tự ý sử dụng khi chưa có hướng dẫn chuẩn xác có thể tiềm ẩn những rủi ro không mong muốn, đặc biệt đối với sự an toàn của trẻ sơ sinh qua nguồn sữa mẹ [1, 5].
Nỗi lo thiếu sữa và trào lưu tìm đến thảo dược
Tình trạng thiếu sữa hoặc cảm giác không đủ sữa là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến các bà mẹ quyết định dặm thêm sữa công thức hoặc ngừng cho con bú sớm [2]. Khi gặp khó khăn về nguồn sữa, các sản phụ thường trải qua trạng thái bất an và chịu áp lực từ các định kiến xã hội cũng như kỳ vọng nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [3].
Để giải quyết vấn đề, nhiều người tìm đến các chất kích sữa (galactagogues) gồm thực phẩm, thảo mộc hoặc thuốc được cho là có khả năng hỗ trợ và tăng cường sản lượng sữa [1, 2, 7]. Một khảo sát năm 2021 tại Úc trên 1.876 phụ nữ cho thấy có tới 60% (1.120 người) từng sử dụng ít nhất một chất kích sữa trong quá trình nuôi con [4]. Đáng chú ý, khoảng 1 trong 6 phụ nữ bắt đầu dùng ngay từ tuần đầu tiên sau sinh [4].
Quyết định dùng thảo mộc như tiểu hồi cần thường bắt nguồn từ mong muốn có được giải pháp cấp thiết, dễ tiếp cận và chi phí vừa phải [3]. Nguồn thông tin thúc đẩy các mẹ sử dụng chủ yếu đến từ truyền miệng của người thân, bạn bè hoặc mạng internet thay vì chỉ định từ cán bộ y tế [3, 4, 6].
Tiểu hồi cần là gì và cơ chế tác động ra sao?
Tiểu hồi cần (tên tiếng Anh là anise) là loại thảo mộc có hương thơm đặc trưng, từ lâu đã được xem như một chất lợi sữa tự nhiên trong tập quán của nhiều nền văn hóa [2, 6]. Chất kích sữa nói chung được phân loại thành dạng thuốc dược lý hoặc dạng tự nhiên không dùng thuốc [2]. Chúng được kỳ vọng có thể hỗ trợ các giai đoạn khác nhau của quá trình tạo sữa như khởi phát, duy trì hoặc tăng sản lượng sữa [5].
Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2024 khảo sát việc dùng thảo dược ở phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ ghi nhận: tiểu hồi cần (anise) là một trong những loại thảo mộc được chỉ ra nhiều nhất (chiếm 45%), chỉ đứng sau thì là (fennel chiếm 68%) [1]. Các loại thảo mộc này phần lớn được các mẹ tiêu thụ dưới dạng các gói trà hỗn hợp pha sẵn tiện lợi (73%) mua từ hiệu thuốc hoặc cửa hàng thảo dược [1].
Mặc dù được dùng phổ biến, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cơ chế sinh học chính xác của các hợp chất thảo mộc kích sữa vẫn chưa được làm rõ [6]. Số lượng thử nghiệm lâm sàng quá ít khiến giới chuyên môn chưa thể xác định rành mạch hoạt chất tác động lên cơ thể mẹ như thế nào để kích thích tuyến sữa hoạt động [6].
Khoa học nói gì: Bằng chứng thực tế hay chỉ là hiệu ứng tâm lý?
Nhìn chung, chất lượng y văn về các chất kích sữa hiện nay bị đánh giá là còn yếu kém [5]. Bằng chứng lâm sàng chủ yếu mang tính giai thoại, kinh nghiệm cá nhân hơn là kết quả từ nghiên cứu khoa học nghiêm ngặt [2, 8].
Phần lớn các nghiên cứu đã thực hiện đều tồn tại nhiều hạn chế về mặt thiết kế: tiêu chí lựa chọn đối tượng chưa rõ ràng, tính toán cỡ mẫu chưa chuẩn xác, phương pháp phân nhóm ngẫu nhiên thiếu tin cậy và báo cáo về mức độ tuân thủ điều trị kém [6]. Những yếu điểm này khiến các kết quả nghiên cứu dễ bị sai lệch và rất khó đối chiếu, so sánh [6]. Hiện vẫn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi quy mô lớn để chứng minh hiệu quả thực sự của thảo mộc kích sữa [6].
Trong khi một số thảo mộc khác như cỏ ca ri (fenugreek) có số lượng thử nghiệm lâm sàng được báo cáo nhiều hơn, thì tiểu hồi cần hầu như chưa có các thử nghiệm lâm sàng độc lập, chất lượng cao để khẳng định công dụng [2, 8]. Dữ liệu năm 2020 chỉ ra rằng một loại trà thảo mộc hỗn hợp chứa cây tầm ma (cùng một số loại thảo mộc khác) có thể làm tăng tiết sữa 80% ở 36 bà mẹ sinh non, nhưng kết quả này không thể đại diện cho việc sử dụng tiểu hồi cần đơn lẻ [5].
Do đó, cảm nhận sữa về nhiều hơn ở 82% phụ nữ dùng trà thảo mộc có thể mang tính chủ quan hoặc bắt nguồn từ yếu tố tâm lý [5, 6]. Khi người mẹ tin tưởng vào biện pháp mình đang áp dụng, sự tự tin tăng lên, giảm căng thẳng tinh thần, từ đó hỗ trợ phản xạ tiết sữa diễn ra thuận lợi hơn [1, 5].
Cảnh báo an toàn và nguy cơ quá liều đối với trẻ sơ sinh
Một vấn đề lớn của việc dùng trà tiểu hồi cần và các loại thảo mộc nói chung là tình trạng thiếu hụt hoàn toàn các hướng dẫn lâm sàng chuẩn mực dựa trên bằng chứng [1, 5]. Một nghiên cứu năm 2016 khảo sát các nhân viên y tế cho thấy, khoảng một nửa số người được hỏi chỉ đưa ra lời khuyên dùng "khi cần" mà không hề có định lượng cụ thể về liều dùng hàng ngày hay thời gian duy trì đợt dùng [6].
Việc sử dụng tùy tiện, thiếu kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe của trẻ sơ sinh [3]. Các hoạt chất trong tiểu hồi cần có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể non nớt của trẻ. Hiện nay, y văn vẫn chưa xác lập được mức liều an toàn cũng như các tương tác tiềm ẩn đối với trẻ bú mẹ [1, 5].
Mặc dù tỷ lệ báo cáo tác dụng phụ ở phụ nữ dùng thảo mộc kích sữa trong một khảo sát chỉ khoảng 3% (thấp hơn nhiều so với mức 23% tác dụng phụ do thuốc kích sữa tổng hợp domperidone gây ra), người dùng tuyệt đối không nên xem thảo mộc là vô hại [4]. Thiếu dữ liệu độc tính không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn tuyệt đối, đặc biệt khi dùng kéo dài từ 2 đến 20 tuần như thói quen của một bộ phận sản phụ [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc kích sữa
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống trà tiểu hồi cần thì sữa mẹ tự khắc sẽ phun trào dồi dào. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc tạo sữa tuân theo cơ chế cung - cầu tự nhiên của cơ thể chứ không phụ thuộc đơn thuần vào một loại nước uống [2].
Trước khi nghĩ đến các chất kích sữa, các đánh giá chuyên môn khuyến cáo cần phải xem xét toàn diện tình trạng sức khỏe của mẹ và trẻ, khớp ngậm của bé đã chuẩn chưa, lực mút của trẻ có đủ mạnh không và tần suất cho bú đã hợp lý chưa [2]. Việc bỏ qua các vấn đề cốt lõi như chỉnh khớp ngậm mà chỉ trông chờ vào trà thảo mộc có thể làm chậm trễ việc can thiệp đúng cách, dẫn đến suy giảm nguồn sữa mẹ trầm trọng hơn [2].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên có thể dùng bao nhiêu cũng được. Thực tế, sự thiếu nhất quán về dạng bào chế, nguồn gốc và liều dùng của các sản phẩm kích sữa trên thị trường tiềm ẩn nguy cơ nạp phải các chất không mong muốn cho cả hai mẹ con [5, 8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ sau sinh và đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại trà tiểu hồi cần đậm đặc hoặc tự chế biến thảo mộc thô khi chưa có sự tư vấn của chuyên gia y tế [1, 5].
Mẹ của trẻ sơ sinh non yếu hoặc trẻ sinh non: Cơ thể trẻ sinh non có các cơ quan chuyển hóa chưa hoàn thiện, việc tiếp nhận các hợp chất lạ qua sữa mẹ cần được giám sát y khoa chặt chẽ [5].
Phụ nữ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược kích sữa nào để phòng tránh tương tác thuốc và các rủi ro sức khỏe liên quan [1, 5].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho các bà mẹ
Để kích thích và duy trì nguồn sữa mẹ hiệu quả, các biện pháp nền tảng luôn cần được ưu tiên hàng đầu trước khi cân nhắc dùng chất kích sữa [2]:
- Kiểm tra lại khớp ngậm và tư thế bú của trẻ, đảm bảo trẻ mút hiệu quả để kích thích phản xạ tiết sữa tự nhiên [2].
- Tăng tần suất cho con bú hoặc hút sữa cữ đều đặn để phát tín hiệu kích thích cơ thể sản xuất thêm sữa [2].
- Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc và giải tỏa các áp lực tâm lý xung quanh việc nuôi con bằng sữa mẹ [1, 5].
- Ăn uống cân bằng dinh dưỡng, uống đủ nước mỗi ngày.
- Nếu muốn sử dụng trà tiểu hồi cần hoặc các loại trà thảo mộc đóng gói sẵn, mẹ chỉ nên dùng với lượng vừa phải, lựa chọn sản phẩm có xuất xứ rõ ràng từ các nhà thuốc uy tín và cần trao đổi trước với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng [5, 6].
Kết luận
Uống trà tiểu hồi cần để gọi sữa về phần lớn là kinh nghiệm dân gian và hiệu quả thực tế có thể đến từ yếu tố tâm lý hơn là tác động dược lý được chứng minh [2, 5]. Do bằng chứng khoa học còn hạn chế và thiếu các hướng dẫn an toàn chuẩn mực, các bà mẹ nuôi con nhỏ cần tỉnh táo, tham khảo ý kiến cán bộ y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm kích sữa nào thay vì tin theo những lời đồn thổi lan truyền trên mạng [1, 4].
