Thói quen uống vitamin C khi cảm lạnh: Có thực sự hiệu quả?
Khi thời tiết giao mùa, sổ mũi, hắt hơi hay mệt mỏi ập đến, phản xạ tự nhiên của nhiều người là pha ngay một viên sủi vitamin C liều cao [1]. Suốt hơn 60 năm qua, việc bổ sung vi chất này để phòng và trị cảm lạnh đã trở thành thói quen phổ biến nhưng cũng gây ra không ít tranh luận trong giới y khoa [4, 8].
Liệu uống vitamin C ngay khi cơ thể phát bệnh có giúp bệnh lui nhanh hơn? Bằng chứng khoa học cho thấy vitamin C liều cao hàng ngày không ngăn ngừa được việc bạn bị nhiễm lạnh [2]. Tuy nhiên, nếu dùng đúng cách và phối hợp liều lượng hợp lý ngay từ khi triệu chứng đầu tiên xuất hiện, dưỡng chất này có thể rút ngắn thời gian chịu đựng bệnh và xoa dịu một số triệu chứng khó chịu [1, 2].
Cơ chế chống oxy hóa và ngưỡng hấp thu của cơ thể
Vitamin C (axit ascorbic) là một chất dinh dưỡng thiết yếu và được biết đến là chất chống oxy hóa tan trong nước hiệu quả nhất có trong huyết tương người [3]. Khi bị virus tấn công gây cảm lạnh, hệ miễn dịch phản ứng mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng stress oxy hóa và viêm nhiễm đường hô hấp [2, 7]. Bổ sung chất chống oxy hóa giúp dọn dẹp các gốc tự do phát sinh từ phản ứng viêm [3].
Tuy nhiên, đường tiêu hóa của con người có ngưỡng hấp thu hữu hạn. Việc dung nạp một lượng khổng lồ dưỡng chất trong một lần uống không đồng nghĩa với việc huyết tương sẽ bão hòa tương ứng [1, 3]. Dù vậy, một số phân tích ghi nhận rằng khi bắt đầu có triệu chứng ốm, việc bổ sung liều lượng cao hơn bình thường cho thấy xu hướng đem lại hiệu quả lâm sàng rõ hơn so với các liều thấp duy trì [1, 6].
Bằng chứng khoa học: Uống khi ốm rút ngắn bệnh bao lâu?
Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã được tiến hành để xác định chính xác giá trị trị liệu của dưỡng chất này:
Một tổng quan gồm 30 thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2000 cho thấy, uống vitamin C liều cao tới 1 g/ngày trong nhiều tháng mùa đông không làm giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh [2]. Dù vậy, tác dụng điều trị giúp rút ngắn thời gian mang bệnh từ -0,07% đến 39% [2]. Mức giảm trung bình được ghi nhận là gần nửa ngày mắc bệnh (tương đương 8% đến 9% số ngày có triệu chứng) [2]. Đáng chú ý, các thử nghiệm can thiệp dùng vitamin C ngay sau khi xuất hiện triệu chứng ghi nhận rằng liều lớn đem lại lợi ích cao hơn liều thấp [2].
Một phân tích gộp năm 2018 trên 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã so sánh hiệu quả giữa các phác đồ [3]. Kết quả chỉ ra rằng, việc dùng thêm liều bổ sung vitamin C ngay khi chớm cảm lạnh giúp giảm thời gian mắc bệnh khoảng nửa ngày (chính xác là 0,56 ngày) [3]. Đồng thời, người bệnh rút ngắn thời gian phải ở trong nhà khoảng 10 giờ [3]. Phác đồ này cũng cải thiện đáng kể các triệu chứng thực thể như đau ngực, hạ sốt và giảm cảm giác ớn lạnh [3]. Tuy nhiên, việc chỉ dùng đơn độc liều điều trị từ 0,2 g/ngày trở lên mà không có nền tảng bổ sung trước đó lại không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược [3].
Một đánh giá năm 1999 phân tích 23 nghiên cứu sử dụng vitamin C thường quy từ 1 g/ngày trở lên chỉ ra rằng trẻ em nhận được nhiều lợi ích hơn người lớn [4]. Cụ thể, ở 5 nghiên cứu trên người lớn dùng liều 1 g/ngày, thời gian ốm chỉ giảm 6% [4]. Trong khi đó, ở 2 nghiên cứu trên trẻ em dùng 2 g/ngày, mức thuyên giảm lên tới 26% [4]. Tác giả cũng chỉ ra liều lượng từ 2 g/ngày trở lên nhìn chung đem lại lợi ích vượt trội hơn liều 1 g/ngày [4].
Một phân tích lại năm 1996 về thử nghiệm nổi tiếng của Karlowski tại Viện Y tế Quốc gia Mỹ cho thấy việc giảm 17% thời gian cảm lạnh ở nhóm dùng 6 g/ngày không phải do hiệu ứng giả dược [5]. Nghiên cứu này khẳng định tác dụng của vitamin C phụ thuộc tuyến tính vào liều lượng lên tới mức 6 g/ngày [5].
Dữ liệu cập nhật từ Cochrane năm 2004 trên 29 thử nghiệm với 11.077 người tham gia cho thấy nguy cơ mắc bệnh không đổi ở cộng đồng nói chung [6]. Cập nhật năm 2005 và 2007 (trên 30 thử nghiệm với 11.350 người) tái khẳng định tỷ lệ bảo vệ chung không đáng kể [5, 8]. Tuy nhiên, ở nhóm 6 thử nghiệm gồm 642 vận động viên marathon, người trượt tuyết và binh sĩ tập trận vùng cận Bắc Cực, nguy cơ mắc cảm lạnh giảm tới 50% [5, 8]. Khi dùng phòng ngừa thường quy, thời gian ốm giảm 8% ở người lớn và 13,6% đến 14% ở trẻ nhỏ [5, 8]. Riêng với điều trị can thiệp sau khi phát bệnh, 7 thử nghiệm với 3.294 đợt viêm đường hô hấp không cho thấy sự khác biệt rõ rệt về thời gian nếu dùng liều thông thường, dù có một thử nghiệm lớn ghi nhận hiệu quả khi dùng liều duy nhất 8 g ngay ngày đầu khởi phát [5, 8].
Lợi ích có thật nhưng bằng chứng còn giới hạn
Lợi ích của vitamin C đối với bệnh cảm lạnh là có thật nhưng ở mức độ vừa phải [1, 2]. Vi chất này không phải là "thần dược" ngăn chặn lập tức mầm bệnh, mà hỗ trợ giảm bớt gánh nặng triệu chứng như sốt, ớn lạnh và cảm giác tức ngực [3].
Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu về độ tuổi, giới tính và phác đồ liều dùng [3]. Nghiên cứu của Elwood và Tyrrell ghi nhận liều điều trị có hiệu quả rõ rệt hơn ở nam giới so với nữ giới, giúp nam giới giảm thời gian ốm, giảm nghẹt mũi, chảy nước mũi và giảm đau nhức chân tay cơ bắp [3]. Thêm vào đó, số lượng nghiên cứu thuần túy can thiệp liều cao sau khi ốm còn ít và kết quả dao động mạnh [3, 5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin C
Nhiều người lầm tưởng rằng uống vitamin C liều cao liên tục cả mùa đông sẽ giúp bản thân "miễn nhiễm" với cảm cúm, nhưng các số liệu cộng đồng cho thấy nguy cơ mắc bệnh hầu như không giảm [1, 4, 8]. Lợi ích phòng ngừa chỉ thực sự rõ rệt ở những người chịu áp lực thể lực nặng nhọc hoặc điều kiện thời tiết khắc nghiệt [5, 8].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ cần uống liều thật nhỏ (vài chục miligam) là đủ chữa bệnh [2, 3]. Các nghiên cứu lâm sàng đều yêu cầu ngưỡng liều tối thiểu từ 200 mg (0,2 g) đến vài gam mỗi ngày mới ghi nhận được thay đổi trên triệu chứng lâm sàng [2, 4, 8].
Ai nên thận trọng khi uống liều cao?
Dù vitamin C tan trong nước và đào thải qua thận, việc nạp lượng lớn từ 2 g đến 8 g mỗi ngày trong thời gian ngắn vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng [3, 8]. Người có tiền sử sỏi thận, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh lý đường tiêu hóa không nên tự ý dùng liều kích ứng cao.
Phụ nữ mang thai, người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ bổ sung liều cao nào.
Áp dụng thực tế: Uống bao nhiêu và dùng thế nào?
Thời điểm vàng để can thiệp là ngay khi vừa cảm thấy gai người, ớn lạnh hoặc hắt hơi [1, 2]. Các dữ liệu thực nghiệm cho thấy dùng liều bổ sung thêm kết hợp với liều duy trì sẽ phát huy tác dụng tốt hơn [3].
Để cơ thể hấp thu ổn định mà không gây quá tải cho hệ tiêu hóa, không nên uống dồn toàn bộ lượng lớn trong một lần. Hãy chia nhỏ liều từ 1 g đến 2 g thành nhiều lần trong ngày và uống cùng nhiều nước lọc [4]. Song song với viên bổ sung, người bệnh nên ưu tiên dung nạp dưỡng chất tự nhiên từ rau củ quả tươi [3].
Vitamin C không thay thế được thuốc điều trị theo chỉ định y khoa. Khi cơ thể phát tín hiệu ốm, việc nghỉ ngơi đầy đủ, giữ ấm và uống đủ nước vẫn là nền tảng cốt lõi giúp hồi phục nhanh nhất.
