Cảm lạnh là bệnh đường hô hấp thường gặp nhất ở mọi lứa tuổi, thường kéo dài từ một đến hai tuần kèm hàng loạt triệu chứng khó chịu như nghẹt mũi, rát họng, ho và mệt mỏi. Khi xuất hiện dấu hiệu ốm đầu tiên, nhiều người tìm đến các loại viên ngậm kẽm với hy vọng chặn đứng bệnh nhanh chóng. Liệu giải pháp này có thực sự hiệu quả và giúp chúng ta hồi phục sớm hơn bao nhiêu ngày?
Các nghiên cứu khoa học tổng hợp cho thấy viên kẽm ngậm có thể rút ngắn thời gian mắc cảm lạnh từ 33% đến 40%, tương đương giảm gần 3 ngày ốm [1], [2]. Tuy nhiên, kết quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào liều lượng kẽm nguyên tố, dạng muối kẽm và cách bào chế để giải phóng ion kẽm tự do trong khoang miệng [3], [4].
Cơ chế tác động: Vì sao viên ngậm lại khác viên uống?
Sự chú ý dành cho viên kẽm ngậm bắt đầu từ trường hợp một bé gái 3 tuổi mắc bệnh bạch cầu tình cờ khỏi triệu chứng cảm lạnh chỉ sau vài giờ ngậm tan viên kẽm thay vì nuốt chửng theo hướng dẫn [1]. Hiện tượng này gợi mở rằng việc hòa tan chậm trong miệng giải phóng các hoạt chất ngay tại biểu mô hầu họng, nơi virus đường hô hấp đang khu trú và nhân lên [1].
Cơ chế điều trị cảm lạnh của viên kẽm dựa trên khả năng giải phóng ion kẽm mang điện tích dương (Zn2+) ở mức pH sinh lý của khoang miệng [3]. Khi ngậm, nồng độ ion kẽm đạt mức cao nhất tại vùng hầu họng, sau đó khuếch tán và tác động đến cả các mô lân cận ở đường hô hấp trên [5].
Một nghiên cứu phân tích điện hóa cho thấy viên ngậm có tính khả dụng ion kẽm dương giúp rút ngắn đáng kể thời gian ốm, trong khi công thức giải phóng ion kẽm mang điện tích âm lại làm thời gian mắc bệnh kéo dài thêm [3]. Bên cạnh đó, việc bổ sung kẽm qua viên ngậm còn liên quan đến khả năng điều hòa các chất chỉ thị gây viêm trong huyết tương, dù mức độ thay đổi chất trung gian gây viêm vẫn cần thêm bằng chứng xác nhận [6].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận mức độ rút ngắn ngày ốm
Hiệu quả giảm thời gian mắc bệnh của viên ngậm kẽm đã được kiểm chứng qua nhiều phân tích gộp và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng:
Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 7 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 575 người mắc cảm lạnh tự nhiên với liều kẽm trên 75 mg/ngày [1]. Kết quả cho thấy thời gian mắc cảm lạnh trung bình giảm 33% ở nhóm dùng kẽm so với nhóm đối chứng [1]. Trong đó, 3 thử nghiệm dùng kẽm acetate giúp rút ngắn 40% thời gian bệnh, còn 4 thử nghiệm dùng kẽm gluconate giúp giảm 28% thời gian bệnh [1].
Một phân tích gộp dữ liệu từng bệnh nhân năm 2016 trên 199 người từ 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ghi nhận kẽm acetate dạng ngậm giúp giảm thời gian cảm lạnh từ 2,73 đến 2,94 ngày so với thời gian bệnh trung bình 7 ngày của nhóm chứng [2]. Nhóm bệnh nhân chủ yếu là nữ, 80% trong độ tuổi 20-50 và hiệu quả này đồng nhất trên mọi đối tượng [2].
Phân tích dữ liệu từng bệnh nhân năm 2017 tiếp tục đánh giá tốc độ hồi phục trên 199 đối tượng này với liều dùng 80-92 mg kẽm nguyên tố/ngày [7]. Tỷ lệ hồi phục của nhóm dùng kẽm acetate nhanh gấp 3,1 lần so với nhóm giả dược [7]. Đáng chú ý, vào ngày thứ 5 của đợt bệnh, 70% bệnh nhân dùng kẽm đã khỏi hoàn toàn so với chỉ 27% ở nhóm dùng giả dược, tương ứng số người cần điều trị để có 1 người khỏi bệnh vào ngày thứ 5 là 2,3 [7].
Tại một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi năm 2000 tại Detroit (Mỹ) trên 48 người hoàn thành nghiên cứu, người tham gia ngậm 1 viên kẽm acetate (chứa 12,8 mg kẽm) mỗi 2-3 giờ khi còn thức [6]. Kết quả cho thấy tổng thời gian triệu chứng giảm từ 8,1 ngày ở nhóm giả dược xuống còn 4,5 ngày ở nhóm dùng kẽm [6]. Thời gian chảy nước mũi giảm từ 5,8 ngày xuống 4,1 ngày và mức độ nghiêm trọng chung của triệu chứng giảm rõ rệt [6].
Tác động cụ thể lên từng triệu chứng cảm lạnh
Viên kẽm ngậm không chỉ làm giảm tổng số ngày ốm mà còn cải thiện nhiều triệu chứng hô hấp và toàn thân. Một phân tích năm 2015 trên 3 thử nghiệm lâm sàng sử dụng liều kẽm acetate 80-92 mg/ngày đã lượng hóa mức giảm thời gian của từng triệu chứng [5]:
Thời gian ho giảm mạnh nhất tới 46% và khàn tiếng giảm 43% [5]. Nghiên cứu năm 2000 cũng xác nhận thời gian ho giảm từ 6,3 ngày ở nhóm giả dược xuống còn 3,1 ngày ở nhóm dùng kẽm [6].
Các triệu chứng tại mũi cũng được rút ngắn đáng kể: nghẹt mũi giảm 37%, chảy nước mũi giảm 34% và hắt hơi giảm 22% [5]. Cảm giác cộm ngứa họng giảm 33%, trong khi đau rát họng giảm 18% [5]. Ngoài ra, thời gian đau nhức cơ bắp toàn thân giảm tới 54% [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận viên kẽm không tạo ra sự khác biệt nào đối với thời gian sốt và đau đầu [5].
Liều lượng và công thức: Yếu tố quyết định thành bại
Không phải loại viên ngậm kẽm nào trên thị trường cũng đem lại tác dụng như mong đợi. Một tổng quan hệ thống năm 2011 phân tích 13 nghiên cứu đối chứng giả dược cho thấy sự khác biệt phụ thuộc vào liều dùng hàng ngày [4]. Toàn bộ 5 nghiên cứu dùng tổng liều kẽm dưới 75 mg/ngày đều không ghi nhận bất kỳ hiệu quả nào [4]. Ngược lại, các nghiên cứu dùng liều trên 75 mg/ngày ghi nhận mức giảm 42% thời gian bệnh với kẽm acetate và giảm 20% với các muối kẽm khác [4].
Phân tích gộp năm 2017 cũng chỉ ra liều 80-92 mg/ngày giúp giảm 33% thời gian cảm lạnh, và mức liều rất cao 192-207 mg/ngày đạt mức giảm 35% [1]. Sự chênh lệch 2 điểm phần trăm giữa hai mức liều này không có ý nghĩa thống kê, cho thấy liều kẽm vượt quá 100 mg/ngày không mang lại thêm lợi ích rõ rệt [1].
Công thức bào chế và tá dược cũng đóng vai trò then chốt. Năm 2020, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi tại Phần Lan trên 87 người mắc cảm sử dụng viên ngậm kẽm acetate thương mại (13 mg kẽm nguyên tố/viên, ngậm 6 lần/ngày trong 5 ngày, tổng liều 78 mg/ngày) lại không tìm thấy sự khác biệt về tốc độ hồi phục so với giả dược trong 10 ngày theo dõi [8]. Thậm chí trong 2 ngày sau khi ngừng dùng, nhóm kẽm có tốc độ hồi phục chậm hơn nhóm giả dược [8].
Nguyên nhân thất bại của các sản phẩm thương mại thường bắt nguồn từ tá dược liên kết chặt chẽ với kẽm, cản trở giải phóng ion Zn2+ tự do [7]. Nếu viên ngậm giải phóng các phức hợp kẽm mang điện tích âm, chúng thậm chí có thể làm kéo dài thời gian mắc bệnh thêm 4,4 ngày [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm trị cảm
Nhiều người lầm tưởng uống viên nang hoặc viên nén kẽm có tác dụng tương đương viên ngậm. Trên thực tế, kẽm nuốt thẳng vào dạ dày không tạo ra nồng độ ion kẽm cao trực tiếp tại niêm mạc vùng hầu họng, làm mất đi cơ chế ức chế tại chỗ [1], [5].
Quan niệm dùng liều càng cao càng nhanh khỏi cũng không chính xác. Bằng chứng khoa học khẳng định liều trên 100 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày không gia tăng hiệu quả điều trị cảm lạnh so với mức liều khoảng 80-90 mg/ngày [1]. Việc lạm dụng quá liều chỉ làm tăng nguy cơ gặp phản ứng bất lợi.
Bên cạnh đó, kẽm không phải là thuốc hạ sốt hay giảm đau đầu tức thì. Các phân tích cho thấy kẽm ngậm không rút ngắn thời gian sốt hay đau đầu ở người bệnh cảm lạnh [5].
Tác dụng phụ và những ai cần thận trọng
Dù các thử nghiệm liều 80-92 mg/ngày không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng [5], [7], viên ngậm kẽm vẫn gây ra nhiều khó chịu khi sử dụng. Vấn đề thường gặp nhất là mùi vị khó chịu của kim loại đọng lại trong miệng [8]. Trong nghiên cứu năm 2020, chỉ 37% người dùng kẽm hoàn toàn không gặp tác dụng phụ, trong khi con số này ở nhóm giả dược lên đến 69% [8].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày hoặc dễ buồn nôn cần thận trọng vì ngậm kẽm liều cao liên tục có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, người mắc chứng chảy nước mũi mạn tính hoặc ho mạn tính không nên tự ý dùng viên ngậm kẽm liều cao khi chưa có chỉ định y khoa [8]. Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Để viên ngậm kẽm phát huy hiệu quả tốt nhất, người bệnh cần tuân thủ đúng thời điểm và phương pháp sử dụng:
Nên bắt đầu ngậm viên kẽm càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ đầu tiên kể từ khi xuất hiện các triệu chứng cảm lạnh đầu tiên [7], [6].
Tổng liều kẽm nguyên tố nên duy trì trong khoảng 80 đến 92 mg mỗi ngày [1], [5], [7]. Người bệnh nên chia nhỏ thành nhiều lần dùng, ngậm 1 viên (khoảng 12,8-13 mg kẽm nguyên tố) sau mỗi 2 đến 3 giờ khi còn thức [8], [6].
Khi sử dụng, hãy để viên ngậm tan chậm tự nhiên trong khoang miệng, không nhai vỡ vụn và không nuốt chửng nguyên viên để ion kẽm có thời gian tiếp xúc tối đa với vùng hầu họng [1]. Chỉ nên dùng kẽm ngậm trong thời gian ngắn từ 3 đến 5 ngày khi có triệu chứng, tránh kéo dài nhiều tuần [8]. Kết hợp ngậm kẽm với việc nghỉ ngơi đầy đủ, giữ ấm cơ thể và uống nhiều nước ấm để hỗ trợ cơ thể hồi phục nhanh nhất.
Viên ngậm kẽm liều từ 80-92 mg/ngày là một giải pháp hỗ trợ có căn cứ khoa học giúp giảm khoảng 3 ngày ốm và xoa dịu các cơn ho, nghẹt mũi khi cảm lạnh. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ phát huy hiệu quả khi bắt đầu sớm trong 24 giờ đầu và sử dụng sản phẩm giải phóng được ion kẽm tự do. Người bệnh không nên tự ý tăng liều quá mức khuyến cáo và cần hỏi ý kiến nhân viên y tế nếu triệu chứng không thuyên giảm sau nhiều ngày.
