Nhiều người có thói quen uống viên sủi hoặc viên nén vitamin C liều 1000mg mỗi ngày nhằm tăng cường sức đề kháng. Xu hướng bổ sung vi chất này đặc biệt tăng vọt sau đại dịch, khi mọi người tìm kiếm giải pháp phòng bệnh nhanh chóng [1]. Dù vậy, việc nạp vitamin C liều cao liên tục có thực sự tốt cho cơ thể hay đang tiềm ẩn những mối nguy khó lường?

Câu trả lời ngắn gọn: Lợi bất cập hại. Uống 1000mg vitamin C mỗi ngày vượt xa nhu cầu sinh lý thông thường, khiến lượng dư thừa bị đào thải qua thận, chuyển hóa thành tinh thể oxalate và làm tăng đáng kể nguy cơ hình thành sỏi thận [2], [3].

Cơ chế chuyển hóa vitamin C thành oxalate tại thận

Để hiểu vì sao vitamin C liều cao lại gây hại, cần nhìn vào con đường chuyển hóa nội sinh. Vitamin C sau khi vào cơ thể sẽ được thận lọc và tái hấp thu một phần theo nhu cầu [3]. Khi hàm lượng đưa vào vượt ngưỡng hấp thu của đường ruột và ngưỡng tái hấp thu của thận, lượng axit ascorbic dư thừa bắt đầu chuyển hóa trực tiếp thành oxalate rồi bài tiết qua đường nước tiểu [2]. Hiện tượng này từng được ghi nhận trong y văn từ những năm 1960 [3].

Oxalate là một chất thải chuyển hóa có độ hòa tan rất kém [4]. Khi nồng độ oxalate trong nước tiểu tăng quá cao (tình trạng tăng oxalate niệu), chúng sẽ kết hợp với canxi tự do để tạo thành các tinh thể canxi oxalate [3], [5]. Bình thường, nước tiểu người có chứa glycoprotein nephrocalcin giúp ức chế sự kết tụ, tạo mầm và phát triển của tinh thể canxi oxalate monohydrate (COM) [3]. Tuy nhiên, nếu nồng độ oxalate quá đậm đặc, lượng tinh thể vượt ngưỡng bảo vệ tự nhiên, dẫn đến lắng đọng ở các ống thận [3].

Quá trình tích tụ này kích hoạt chuỗi phản ứng bệnh lý phức tạp. Tế bào biểu mô ống thận thực bào các tinh thể COM, kích hoạt phản ứng tăng sinh và kích thích các gen thúc đẩy xơ hóa mô kẽ như yếu tố tăng trưởng mô liên kết [3]. Dòng dịch ống thận bão hòa tinh thể gây tắc nghẽn lòng ống, thu hút các đại thực bào và làm gia tăng các gốc oxy hóa tự do [3]. Điều này kéo theo hàng loạt cytokine tiền viêm và tiền xơ hóa, gây viêm thận kẽ, hoại tử mô, teo ống thận và suy giảm chức năng thận cấp hoặc mạn tính [3].

Dữ liệu dịch tễ học và nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Mối liên hệ giữa việc bổ sung vitamin C liều cao và bệnh lý sỏi thận đã được khẳng định qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn.

Dữ liệu theo dõi dài hạn từ các nghiên cứu đoàn hệ Nurses' Health Study I, II và Health Professionals Follow-up Study cho thấy: Những người tiêu thụ tổng lượng vitamin C trên 1000 mg/ngày có nguy cơ mắc sỏi thận nguyên phát tăng thêm 41% so với nhóm không dùng liều cao, sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ khác [2]. Khi xem xét theo dạng viên uống bổ sung, mối liên hệ thuận nghịch theo liều lượng cũng được chỉ ra rõ nét: tỷ số nguy cơ (HR) là 1,66 đối với người dùng dưới 7 viên vitamin C mỗi tuần, và vọt lên mức 2,23 đối với nhóm dùng từ 7 viên trở lên mỗi tuần [2]. Thậm chí ở liều dùng từ 250-499 mg/ngày hoặc 1000-1499 mg/ngày, nguy cơ mắc sỏi thận vẫn tăng từ 11% đến 14% [2].

Một điểm đặc biệt trong nghiên cứu dịch tễ năm 2023 là sự khác biệt giữa hai giới: Tác động làm tăng sỏi thận của vitamin C liều cao chỉ biểu hiện rõ rệt ở nam giới mà không thấy ở nữ giới [2]. Ngược lại, việc bổ sung vitamin B6 qua chế độ ăn uống cho thấy tác dụng bảo vệ, giảm hình thành sỏi thận ở phụ nữ (dữ liệu theo dõi 14 năm trên 85.557 phụ nữ ghi nhận 1.078 ca sỏi thận), nhưng lại không thấy hiệu quả bảo vệ này ở nam giới [2]. Lý do là vitamin B6 đóng vai trò coenzyme trong chuyển hóa oxalate [2], [4].

Về mặt lâm sàng can thiệp, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 đã theo dõi một đối tượng nam giới dùng vitamin C liều cao liên tục trong 8 ngày [6]. Kết quả đo nước tiểu 24 giờ cho thấy mức bài tiết oxalate tăng vọt khoảng 350% trước khi xuất hiện triệu chứng tiểu ra máu [6]. Phân tích bằng kính hiển vi điện tử quét phát hiện các khối tinh thể canxi oxalate dihydrate kết tụ lớn trong nước tiểu ngay tại thời điểm xuất hiện hồng cầu niệu [6]. Sự bài tiết canxi cũng gia tăng song hành cùng tình trạng suy giảm bài tiết kali và phosphate [6].

Bên cạnh dạng axit ascorbic thông thường, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo năm 2009 cho thấy chế phẩm vitamin C kết hợp chất chuyển hóa (Ester-C) làm giảm đáng kể nồng độ oxalate trong nước tiểu so với việc dùng axit ascorbic đơn thuần [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây mới là phát hiện bước đầu và cần thêm các nghiên cứu lâm sàng sâu hơn để kiểm chứng an toàn lâu dài [7].

Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người tin rằng nạp liều cực lớn vitamin C sẽ tăng cường miễn dịch, chống oxy hóa vượt trội hoặc phòng ngừa virus. Trên thực tế, một nghiên cứu năm 2025 theo dõi lưu lượng tìm kiếm Google Trends giai đoạn 2018-2022 cho thấy mức độ quan tâm của cộng đồng tới vitamin C tăng gấp 4 lần ngay khi dịch COVID-19 bùng phát [1]. Sau đợt dịch đầu tiên, chỉ số tìm kiếm tương đối (RSV) vẫn duy trì ở mức cao hơn hẳn giai đoạn trước dịch (37,7 so với 25,1) [1]. Đáng ngại là 30% kết quả tìm kiếm trực tuyến phổ biến nhất chứa thông tin thiếu chính xác khi gợi ý vitamin C có thể điều trị COVID-19, đồng thời 100% các kết quả hàng đầu này hoàn toàn bỏ qua cảnh báo về nguy cơ sỏi thận do quá liều oxalate [1].

Mặc dù trong mô hình động vật thí nghiệm, vitamin C có thể thể hiện một số hoạt tính sinh học thú vị, chẳng hạn như nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống bị gây tổn thương thận bằng Hydroxy-L-proline ghi nhận vitamin C (tiêm tĩnh mạch 500 mg/kg vào ngày 1 và ngày 11) phối hợp vitamin E giúp phục hồi nồng độ protein bảo vệ thận Klotho và cải thiện các chỉ số chống oxy hóa [5]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên động vật với phác đồ can thiệp kiểm soát, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc con người tự ý uống 1000mg vitamin C dạng bổ sung mỗi ngày là an toàn cho hệ tiết niệu. Giới hạn lớn nhất của việc dùng liều cao đường uống là hiện tượng bão hòa hấp thu, lượng tồn dư bắt buộc chuyển hóa thành oxalate hòa tan kém, tích tụ tại thận [3], [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin C

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "vitamin C tan trong nước nên cứ uống thừa là cơ thể tự đào thải hết ra ngoài mà không hại gì". Thực tế, chất hòa tan được đào thải qua đường thận, nhưng sản phẩm chuyển hóa hạ nguồn của nó là axit oxalic (oxalate) lại cực kỳ khó hòa tan [4]. Khi nồng độ vượt quá ngưỡng hòa tan trong nước tiểu, sỏi sẽ lắng cặn trực tiếp ngay trong nhu mô và đài bể thận [3].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ những ai từng bị sỏi mới cần lo lắng. Dữ liệu từ các nghiên cứu quy mô lớn cho thấy nguy cơ xuất hiện cơn sỏi thận nguyên phát (lần đầu tiên trong đời) tăng tới 41% ở những người dùng trên 1000 mg/ngày [2]. Không những thế, tình trạng ngộ độc liều cao vitamin C dẫn đến tăng oxalate niệu thứ phát còn có thể đưa đến biến chứng nghiêm trọng như xơ hóa mô kẽ thận, hoại tử ống thận hoặc suy thận giai đoạn cuối [3], [4].

Một hiểu lầm khác liên quan đến tương tác thuốc ít người để ý: Vitamin C dùng liều 1g mỗi ngày liên tục trong 7 ngày đã được ghi nhận gây tăng nồng độ thuốc tránh thai chứa ethinylestradiol trong huyết tương một cách không chủ ý do hai chất cạnh tranh liên hợp sulfat [8]. Sự kết hợp này trên những bệnh nhân có rối loạn hấp thu đường ruột còn có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ lắng đọng oxalate và tổn thương vi mạch thận [8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc bổ sung vitamin C liều cao cần phải được kiểm soát nghiêm ngặt hoặc tránh hoàn toàn ở các nhóm sau:

  • Nam giới trưởng thành: Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tính nhạy cảm tạo sỏi do vitamin C biểu hiện rõ rệt ở nam giới hơn nữ giới [2].
  • Người có tiền sử sỏi thận hoặc gia đình có người mắc sỏi canxi oxalate: Cơ địa tăng bài tiết canxi hoặc tăng hấp thu oxalate niệu sẽ cộng hưởng với vitamin C liều cao, thúc đẩy sỏi tái phát nhanh chóng [2], [5].
  • Bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa oxalate di truyền: Nhóm mắc chứng tăng oxalate niệu nguyên phát tuýp 1 (do thiếu hụt enzym AGT ở gan) hoặc tuýp 2 cần tuyệt đối tránh xa nguồn tạo oxalate ngoại sinh [3].
  • Người mắc hội chứng kém hấp thu đường ruột, tiêu chảy mạn tính hoặc đã phẫu thuật nối tắt dạ dày: Những bệnh nhân này vốn đã có nguy cơ tăng oxalate niệu thứ phát do canxi trong ruột bị xà phòng hóa với chất béo chưa hấp thu, để lại lượng lớn oxalate tự do ngấm vào máu [4], [8]. Nếu uống thêm vitamin C liều cao, nguy cơ tổn thương thận sẽ nhân lên gấp bội [8].
  • Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống chứa ethinylestradiol: Tránh tự ý nạp vitamin C liều 1000mg do nguy cơ tương tác làm tăng tích lũy nồng độ hormone sinh dục trong máu [8].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tối ưu hóa lợi ích của vitamin C cho hệ miễn dịch và làn da mà không làm tổn thương thận, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Ưu tiên nguồn tự nhiên: Nhu cầu vitamin C hàng ngày của người trưởng thành chỉ dao động trong khoảng 75-90mg. Lượng này hoàn toàn có thể đáp ứng đầy đủ qua 1-2 quả cam, ổi, kiwi, dâu tây hoặc ớt chuông trong bữa ăn hàng ngày. Vitamin C từ thực phẩm tự nhiên đi kèm nước, chất xơ và khoáng chất, không gây tăng vọt oxalate trong nước tiểu.
  • Không lạm dụng liều 1000mg kéo dài: Không uống các viên sủi, viên nén 1000mg liên tục ngày này qua ngày khác như một thói quen phòng bệnh. Nếu cần bổ sung theo chỉ định điều trị ngắn hạn, cần uống vào ban ngày, tránh uống vào buổi tối trước khi đi ngủ vì thời điểm nước tiểu cô đặc sẽ làm tinh thể oxalate dễ kết tủa.
  • Uống đủ nước để pha loãng nước tiểu: Đây là biện pháp cốt lõi để phòng ngừa sỏi thận [4]. Cần duy trì lượng nước tiểu bài tiết đều đặn để làm giảm độ siêu bão hòa của tinh thể canxi oxalate [4], [6].
  • Cân bằng canxi và bổ sung chất ức chế: Giảm tiêu thụ oxalate quá mức từ thực phẩm chế biến và đảm bảo lượng canxi vừa đủ trong bữa ăn để canxi liên kết với oxalate ngay trong lòng ruột, tránh hấp thu vào máu [4]. Đồng thời, các chất ức chế sỏi tự nhiên như citrate có thể hỗ trợ ngăn ngừa kết tinh [4]. Ở phụ nữ, việc cung cấp đủ vitamin B6 qua khẩu phần ăn giúp tăng cường khả năng bảo vệ đường tiết niệu [2], [4].

Vitamin C là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu, nhưng quan niệm "càng nhiều càng tốt" là một sai lầm y khoa nguy hiểm. Việc nạp 1000mg vitamin C mỗi ngày không giúp bạn khỏe mạnh hơn mà còn âm thầm tích lũy tinh thể oxalate trong thận, mở đường cho sỏi thận và suy giảm chức năng bài tiết [2], [3]. Hãy lắng nghe cơ thể, ưu tiên dinh dưỡng đa dạng từ rau quả tươi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng liều cao nào.