Nhiều phụ nữ mang thai bắt đầu ngày mới bằng một tách cà phê thơm để giảm bớt cảm giác mệt mỏi hay uể oải. Thói quen này thường đi kèm nỗi lo liệu chất kích thích có vượt qua hàng rào tự nhiên để gây hại cho thai nhi hay không. Câu hỏi phổ biến nhất là thai phụ có cần kiêng tuyệt đối hay được phép uống một lượng caffeine nhất định mỗi ngày.
Dữ liệu y khoa cho thấy caffeine có thể đi qua nhau thai, ảnh hưởng đến nhịp thở và nhịp tim của bào thai [1]. Mức dung nạp thường được thảo luận trong các nghiên cứu xoay quanh ngưỡng 200 mg đến 300 mg caffeine mỗi ngày [2] [3] [4]. Một số bằng chứng chỉ ra việc vượt quá ngưỡng này làm tăng nguy cơ hạn chế phát triển thai nhi, trong khi nhiều nghiên cứu khác lại ghi nhận mức độ an toàn tương đối nếu tiêu thụ vừa phải [2] [5] [4].
Băn khoăn về thói quen uống cà phê khi mang thai
Cà phê, trà và một số loại nước ngọt là nguồn cung cấp caffeine phổ biến trong chế độ ăn hàng ngày. Đối với phụ nữ mang thai, sự thay đổi nội tiết tố và áp lực thể chất khiến nhu cầu tìm kiếm sự tỉnh táo trở nên rất thực tế [6]. Tuy nhiên, nỗi sợ sảy thai, sinh non hay con sinh ra bị nhẹ cân luôn là rào cản tâm lý lớn.
Sự mâu thuẫn giữa thói quen cá nhân và các cảnh báo truyền miệng khiến nhiều bà mẹ bối rối. Họ không biết giới hạn nào là an toàn hoặc liệu một ngụm trà nhỏ có gây ra hậu quả xấu cho quá trình phát triển của em bé hay không.
Caffeine tác động tới nhau thai và thai nhi như thế nào?
Caffeine được xem là một hợp chất ngoại lai được tiêu thụ rộng rãi nhất trong thai kỳ, có khả năng ảnh hưởng bất lợi đến đơn vị thai - nhau thai [2]. Khi thai phụ uống cà phê, caffeine nhanh chóng hấp thu và vượt qua nhau thai để tiếp cận trực tiếp với thai nhi đang phát triển [1]. Thai nhi chưa hoàn thiện chức năng gan nên tốc độ chuyển hóa các hoạt chất này diễn ra rất chậm.
Ở góc độ sinh lý học, caffeine làm tăng nhịp tim và nhịp thở của bào thai [1]. Hợp chất này cũng kích thích các cơn co thắt tử cung, yếu tố có khả năng dẫn đến sảy thai tự nhiên, đồng thời có thể góp phần làm phát triển chứng tiền sản giật vào giai đoạn cuối thai kỳ [1].
Nghiên cứu trên mô hình động vật thực hiện năm 2023 trên chuột Swiss cái cho thấy việc tiêu thụ caffeine mạn tính gây tổn hại đến cấu trúc mạch máu nhau thai [6]. Động vật thí nghiệm uống các liều caffeine 60, 120 hoặc 240 mg/kg/thể trọng mỗi ngày từ 7 ngày trước giao phối đến ngày thai thứ 11,5 hoặc 17,5 [6]. Bào thai tiếp xúc với caffeine biểu hiện tình trạng hạn chế tăng trưởng trong tử cung theo giới tính, trong đó thai giống cái bị ảnh hưởng nặng nề hơn (P < 0,05) [6].
Cũng trong thí nghiệm này, nhau thai của chuột nhận liều 120 mg/kg/ngày bị giảm lượng máu tưới từ chuột mẹ và gia tăng các mạch máu thai nhi kích thước lớn bất thường (P < 0,05) [6]. Mặc dù không ghi nhận biến đổi ở chất chỉ điểm chết tế bào (Caspase-3) hay yếu tố tạo mạch (PlGF-1), nhóm nhận liều 60 mg/kg/ngày lại tăng sinh tế bào nhau thai Ki-67 vào ngày 11,5 [6]. Đặc biệt, nhóm chuột dùng liều cao 240 mg/kg/ngày chỉ ghi nhận một cá thể mang thai thành công ở mỗi mốc thời gian, gợi ý nguy cơ làm suy giảm khả năng thụ thai [6].
Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về rủi ro thai nhi nhẹ cân?
Mối liên hệ giữa caffeine và cân nặng của trẻ sơ sinh đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu đoàn hệ quan sát trên người với các kết quả đa chiều [2] [5] [7] [4].
Nghiên cứu quan sát dọc tiến cứu năm 2008 tại hai đơn vị sản khoa bệnh viện lớn ở Anh đã theo dõi 2.635 phụ nữ mang thai nguy cơ thấp được tuyển chọn từ tuần thứ 8 đến 12 [2]. Lượng caffeine tiêu thụ được định lượng từ 4 tuần trước khi thụ thai và xuyên suốt thai kỳ bằng công cụ đánh giá đã chuẩn hóa, kết hợp đo thời gian bán thải caffeine trong nước bọt và cotinine nước bọt để kiểm soát khói thuốc [2].
Kết quả ghi nhận tiêu thụ caffeine trong thai kỳ liên quan đến việc tăng nguy cơ hạn chế phát triển thai nhi (tỷ số chênh OR lần lượt là 1,2 ở mức 100-199 mg/ngày; 1,5 ở mức 200-299 mg/ngày; và 1,4 ở mức trên 300 mg/ngày so với nhóm dưới 100 mg/ngày; xu hướng P < 0,001) [2]. Lượng tiêu thụ trung bình giảm trong 3 tháng đầu và tăng trở lại trong 3 tháng cuối [2]. Mối liên hệ này rõ rệt hơn ở phụ nữ có tốc độ thanh thải caffeine nhanh (P = 0,06), dẫn đến kết luận thai phụ nên giảm caffeine từ trước khi thụ thai và duy trì suốt thai kỳ [2].
Một công trình khác là Nghiên cứu Thế hệ R (Generation R Study) công bố năm 2010 tại Hà Lan trên 7.346 thai phụ từ đầu thai kỳ giai đoạn 2001-2005 đã đánh giá lượng caffeine qua cà phê và trà [7]. Đo đạc siêu âm lặp lại cho thấy không có liên hệ nhất quán giữa caffeine với chu vi đầu hay cân nặng ước tính của thai nhi ở bất kỳ tam cá nguyệt nào [7]. Tuy nhiên, lượng caffeine cao hơn lại liên quan đến việc giảm chiều dài đầu - mông ở tam cá nguyệt đầu, giảm chiều dài xương đùi ở tam cá nguyệt thứ hai, thứ ba và giảm chiều dài sơ sinh (P xu hướng < 0,05) [7]. Những trẻ có mẹ dùng từ 6 đơn vị caffeine mỗi ngày trở lên có xu hướng tăng nguy cơ bị nhỏ hơn so với tuổi thai khi chào đời [7].
Trái ngược với các phát hiện trên, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2002 tại hạt Uppsala, Thụy Điển trên 873 phụ nữ sinh con đơn thai sống (trong 953 người tuyển chọn ban đầu) lại không tìm thấy mối liên quan nào [5]. Thu thập dữ liệu phỏng vấn tuần thai 6-12 và 32-34 cùng xét nghiệm cotinine huyết tương cho thấy caffeine không làm thay đổi cân nặng sơ sinh, tuổi thai hay tỷ lệ cân nặng chuẩn hóa theo tuổi thai, kể cả khi tính trung bình hay phân tầng theo từng tam cá nguyệt [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2001 trên 2.714 phụ nữ sinh con sống từ năm 1988 đến 1991 ghi nhận lượng caffeine trung bình tháng thứ nhất cao hơn tháng thứ bảy thai kỳ (72,4 mg so với 54,0 mg mỗi ngày) [4]. Việc tiêu thụ trên 300 mg caffeine mỗi ngày không liên quan đến tình trạng thai chậm phát triển trong tử cung, với tỷ số chênh hiệu chỉnh là 0,91 ở tháng đầu và 1,00 ở tháng thứ bảy, đồng thời không bị biến đổi bởi hành vi hút thuốc lá [4].
Nghiên cứu đoàn hệ WHISTLER năm 2017 trên 936 thai kỳ khỏe mạnh tại Hà Lan phân tích việc uống cà phê, trà và caffeine đối với kết cục sinh nở [3]. Sau khi hiệu chỉnh tuổi mẹ và khói thuốc, mức tiêu thụ trên 300 mg caffeine mỗi ngày so với dưới 100 mg làm tăng nhẹ tuổi thai khi sinh (hệ số hồi quy 2,00 ngày, khoảng tin cậy 95% từ 0,12 đến 4,21, P = 0,03) [3]. Các nhà khoa học không tìm thấy mối liên hệ giữa cà phê với cân nặng hoặc chiều dài sơ sinh, dù ghi nhận việc uống nhiều trà làm tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ (OR = 1,13, P = 0,004) [3].
Về mặt can thiệp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT), tổng quan hệ thống Cochrane năm 2013 đã tìm kiếm các dữ liệu tính đến tháng 10 năm 2012 [8]. Trong hai nghiên cứu đạt tiêu chuẩn, chỉ có một nghiên cứu cung cấp dữ liệu kết cục cụ thể so sánh giữa 568 phụ nữ uống cà phê hòa tan chứa caffeine và 629 phụ nữ dùng cà phê đã tách caffeine (decaf) [8]. Kết quả cho thấy việc giảm tiêu thụ caffeine trung bình 182 mg/ngày ở những người có thói quen uống từ 3 tách mỗi ngày trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba không làm thay đổi cân nặng sơ sinh hay thời gian mang thai [8]. Cochrane kết luận chưa đủ bằng chứng để khẳng định hoặc bác bỏ hiệu quả của việc kiêng caffeine đối với cân nặng trẻ sơ sinh [8].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Tổng hợp các tài liệu cho thấy caffeine có tác động kích thích thần kinh và làm tăng nhịp tim, nhịp thở thai nhi nhưng mức độ ảnh hưởng tiêu cực lên cân nặng vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất giữa các quần thể nghiên cứu [5] [3] [1] [4] [8]. Một đánh giá năm 2023 chỉ ra rằng dữ liệu về mối liên hệ giữa caffeine và dị tật bẩm sinh vẫn chưa thể đưa ra kết luận rõ ràng, cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu [1].
Một hiểu lầm rất phổ biến là thai phụ phải cắt bỏ hoàn toàn mọi thức uống chứa caffeine. Thực tế, nhiều nghiên cứu dịch tễ học lớn không ghi nhận tác hại rõ rệt ở mức tiêu thụ thấp đến trung bình [5] [4].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ có cà phê mới chứa hoạt chất này. Rất nhiều người chuyển sang uống trà mà không biết rằng tiêu thụ lượng lớn trà trong thai kỳ cũng mang lại rủi ro, điển hình là việc liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp do thai nghén (OR = 1,13) đã được ghi nhận trong nghiên cứu WHISTLER [3].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi thai phụ đều chuyển hóa caffeine giống nhau. Nghiên cứu tại Anh năm 2008 đã chứng minh tốc độ thanh thải caffeine ở từng cá nhân tạo ra sự khác biệt, trong đó những thai phụ có tốc độ đào thải nhanh lại chịu tác động bất lợi lên sự phát triển của thai nhi rõ rệt hơn [2].
Nhóm phụ nữ mang thai cần thận trọng đặc biệt
Dựa trên các dữ liệu về biến chứng thai kỳ, phụ nữ có tiền sử thai chậm phát triển trong tử cung hoặc có nguy cơ cao sinh con nhẹ cân nên hạn chế tối đa việc sử dụng caffeine [2] [1]. Các phân tích đã chứng minh caffeine liều cao có thể làm tăng nguy cơ trẻ bị nhỏ hơn so với tuổi thai và ảnh hưởng tiêu cực đến chiều dài xương đùi của bé [7].
Phụ nữ có triệu chứng tăng huyết áp thai kỳ hoặc tiền sản giật cũng cần cẩn trọng khi sử dụng các thức uống này [1]. Việc tiêu thụ trà nhiều có liên quan đến việc tăng nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ [3], đồng thời caffeine được ghi nhận có khả năng đóng góp vào sự phát triển của tiền sản giật ở những giai đoạn muộn [1].
Những thai phụ có tiền sử sảy thai tự nhiên, dọa sảy hoặc tử cung nhạy cảm cũng nên kiêng cữ cẩn thận. Bản thân caffeine có hoạt tính làm gia tăng các cơn co thắt tử cung, từ đó tiềm ẩn rủi ro sảy thai ngoài ý muốn [1]. Trường hợp có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị phối hợp cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng đồ uống kích thích.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho bà mẹ mang thai
Để duy trì sự an toàn tối đa cho thai nhi, mức giới hạn tiêu thụ caffeine hợp lý được đa số tài liệu hướng đến là dưới 200 mg/ngày, hạn chế vượt quá ngưỡng 300 mg/ngày [2] [3] [4]. Nếu cần sự tỉnh táo, thai phụ nên lựa chọn các thời điểm sau bữa ăn sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh uống gần giờ ngủ để không làm xáo trộn giấc ngủ sinh học.
Cần lưu ý kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào từ mọi nguồn thực phẩm. Không chỉ cà phê pha phin hay cà phê máy mới có caffeine; các loại trà đen, trà xanh, nước tăng lực, nước ngọt có ga và sô-cô-la đều chứa lượng caffeine nhất định [3] [4]. Việc thay thế bằng cà phê đã khử caffeine (decaf) là một giải pháp hữu ích đã được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng [8].
Ngoài ra, thay vì phụ thuộc vào chất kích thích để chống mệt mỏi, thai phụ nên bổ sung nước đầy đủ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu vi chất và tăng cường các giấc ngủ ngắn trong ngày. Khi chế biến đồ uống, nên pha loãng cà phê với sữa tươi tiệt trùng để vừa giảm nồng độ caffeine, vừa bổ sung thêm nguồn canxi cần thiết cho thai kỳ.
Việc uống cà phê khi mang thai không hoàn toàn bị cấm đoán nhưng đòi hỏi sự điều độ và tự giác kiểm soát lượng dùng hàng ngày. Mức tiêu thụ vừa phải dưới ngưỡng 200-300 mg caffeine thường ít mang lại rủi ro nghiêm trọng, song việc lắng nghe cơ thể và tham vấn bác sĩ sản khoa vẫn là nguyên tắc an toàn hàng đầu.
