Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm kiếm các loại siêu thực phẩm tự nhiên để bổ sung dinh dưỡng cho thai nhi. Tảo xoắn Spirulina được quảng bá rộng rãi nhờ lượng đạm cao và nhiều khoáng chất quý giá. Tuy nhiên, sự an toàn của loại vi tảo này đối với thai kỳ vẫn là vấn đề khiến nhiều mẹ bầu lo ngại.
Liệu bà bầu có nên sử dụng tảo xoắn Spirulina để bổ dưỡng hay không? Câu trả lời là phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng và không nên tùy tiện sử dụng. Dù chứa nguồn dinh dưỡng phong phú, đặc tính sinh học của tảo xoắn khiến chúng rất dễ tích tụ độc tố và kim loại nặng từ môi trường nuôi trồng, tiềm ẩn rủi ro khó lường cho sức khỏe mẹ và bé.
Giá trị dinh dưỡng và sức hút của tảo xoắn
Tảo xoắn Spirulina là một loại vi tảo sợi sinh trưởng trong môi trường nước ngọt [1]. Các sản phẩm từ tảo thu hút sự quan tâm lớn từ người tiêu dùng nhờ hương vị dễ chịu và hàm lượng protein dồi dào [2]. Chúng chứa nhiều axit amin thiết yếu, vitamin cùng các khoáng chất cần thiết cho cơ thể [2]. Đặc biệt, tảo xoắn thường được quảng bá rầm rộ như một nguồn dồi dào vitamin B12 tự nhiên [2].
Chính vì những lời giới thiệu này, nhiều bà bầu xem đây là giải pháp bổ sung dinh dưỡng lý tưởng để ngừa thiếu máu và bù đắp protein khi ốm nghén. Tuy nhiên, việc sử dụng tảo xoắn thường xuyên với lượng tính bằng gam đòi hỏi sự kiểm soát gắt gao hơn đối với các thành phần có hại tiềm ẩn [2]. Sự thật về độ an toàn của sản phẩm này phức tạp hơn nhiều so với các thông tin quảng cáo đơn thuần.
Cơ chế hấp thụ sinh học khiến tảo dễ nhiễm độc
Nguyên nhân chính khiến tảo xoắn tiềm ẩn rủi ro đến từ đặc tính hấp thụ sinh học (biosorption) tự nhiên của tế bào tảo [1, 4]. Thành tế bào và tế bào chất của tảo chứa các nhóm chức năng hóa học mang điện tích âm, bao gồm carboxyl, hydroxyl, amin, sulfonat và phosphoryl [3]. Ngược lại, các ion kim loại nặng lại mang điện tích dương [3].
Sự tương tác trái dấu này tạo nên lực liên kết mạnh, khiến tế bào tảo hoạt động như một miếng bọt biển hút và giữ chặt các ion kim loại nặng như crom (Cr3+), cadmium (Cd2+), đồng (Cu2+) và titan (Ti2+) [3]. Sự liên kết này gây tổn thương màng tế bào của tảo và làm giảm chất lượng sinh khối, đặc biệt làm suy giảm lượng protein và polysaccharide nội tại [3]. Ngoài ra, trong môi trường nước ô nhiễm hạt vi nhựa, các phụ gia kim loại giải phóng từ vi nhựa cũng bị tảo hấp thụ trực tiếp [3]. Khả năng tích tụ tạp chất môi trường cao này đặt ra dấu hỏi lớn về độ tinh khiết của thành phẩm thương mại [4].
Bằng chứng kiểm nghiệm kim loại nặng và dược phẩm tồn dư
Để đánh giá mức độ sạch của tảo xoắn trên thị trường, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành phân tích độc lập:
Một nghiên cứu năm 2013 đã tiến hành kiểm tra nồng độ của 6 kim loại và khoáng chất điển hình gồm niken (Ni), kẽm (Zn), thủy ngân (Hg), bạch kim (Pt), magie (Mg) và mangan (Mn) trên 25 sản phẩm tảo xoắn thương mại lưu hành trên toàn cầu [5]. Bằng phương pháp khối phổ plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS), kết quả đo được hàm lượng tính theo mg/kg trọng lượng khô lần lượt là: Pt từ 0,001 đến 0,012; Hg từ 0,002 đến 0,028; Mg từ 0,002 đến 0,042; Mn từ 0,005 đến 2,248; Ni từ 0,211 đến 4,672; và Zn từ 0,533 đến 6,225 [5]. Các nhà khoa học kết luận nồng độ nguyên tố vô cơ trong 25 mẫu này nằm dưới ngưỡng tiêu chuẩn hàng ngày khuyến nghị (RDI) và tuân thủ giới hạn an toàn [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ giới hạn ở 25 mẫu và chưa đánh giá các hợp chất hữu cơ độc hại khác [5].
Đến năm 2025, một nghiên cứu quy mô hơn đã phân tích 52 sản phẩm tảo Spirulina và Chlorella thương mại (gồm 29 mẫu thông thường và 23 mẫu hữu cơ) bằng hệ thống ICP-MS và sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần [4]. Kết quả cho thấy nhôm, mangan, stronti và kẽm là các nguyên tố vi lượng chiếm ưu thế [4]. Dù tất cả mẫu đều đạt giới hạn của Liên minh Châu Âu (EU) về kim loại độc hại, chỉ số phần trăm lượng ăn vào hàng tuần có thể chấp nhận được (% TWI) của nhôm lại dấy lên mối lo ngại đáng kể [4]. Đáng chú ý, phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy nồng độ vanadi tăng cao rõ rệt ở các mẫu Spirulina nuôi trồng thông thường [4].
Bên cạnh kim loại, nghiên cứu năm 2025 lần đầu tiên phát hiện sự tồn dư lan rộng của các loại dược phẩm trong thực phẩm bổ sung vi tảo, từ thuốc tim mạch, thuốc chống trầm cảm đến kháng sinh và sulfonamide [4]. Trong đó, caffeine xuất hiện thường xuyên nhất, tiếp theo là metronidazole, carbamazepine, benzocaine và tramadol [4]. Thậm chí, không có sự khác biệt đáng kể nào về mức độ tồn dư giữa sản phẩm hữu cơ và thông thường [4].
Nguy cơ nhiễm độc gan và độc tố vi tảo
Bên cạnh kim loại nặng và dư lượng thuốc, tảo xoắn nuôi trồng trong điều kiện thiếu kiểm soát còn đối mặt với nguy cơ nhiễm độc tố vi tảo (cyanotoxins), thuốc trừ sâu hoặc hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) [2]. Nếu nguồn nước nuôi bị lẫn các loài vi khuẩn lam sinh độc tố, sản phẩm thu hoạch có thể chứa microcystin – một nhóm độc tố gan cực kỳ nguy hiểm.
Hiện nay, dữ liệu khoa học toàn diện về mức độ ô nhiễm cyanotoxin hay PAHs trong tảo thương phẩm vẫn còn tương đối hạn chế, dù đã có những báo cáo ghi nhận mức độ chất tạp nhiễm cao ở một số lô hàng [2]. Đối với thai phụ, độc tố gan và các chất độc thần kinh có thể đi qua nhau thai, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bình thường của thai nhi. Việc bổ sung hàng gam tảo mỗi ngày vô tình làm tăng gánh nặng giải độc cho gan và thận của cả mẹ bầu lẫn đứa con chưa chào đời [2].
Hai mặt của đặc tính thải độc: Nghiên cứu trên động vật
Trên phương diện phòng nghiệm, khả năng liên kết kim loại của tảo xoắn lại cho thấy tác dụng giải độc trong các mô hình nhiễm độc chì nhân tạo.
Một thử nghiệm năm 2016 trên chuột cống mang thai được chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng ăn bình thường, nhóm ăn thức ăn bổ sung Spirulina, nhóm uống nước nhiễm chì axetat, và nhóm can thiệp kết hợp Spirulina cùng nước nhiễm chì từ ngày thứ 5 của thai kỳ đến ngày thứ 14 sau sinh [6]. Kết quả cho thấy chì làm giảm trọng lượng gan, hạ thấp DNA, mRNA và protein gan, đồng thời gây stress oxy hóa và biến đổi men gan AST, ALT ở chuột con mới sinh [6]. Ngược lại, việc bổ sung tảo xoắn cho chuột mẹ đã giúp làm giảm các tác động tiêu cực này, thể hiện tiềm năng bảo vệ gan và chống oxy hóa [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột mẹ mang thai và cho con bú bị nhiễm độc chì chỉ ra rằng: chuột con ở nhóm mẹ uống nước nhiễm chì bị gia tăng peroxy hóa lipid thận, tăng urea, creatinine huyết thanh và suy giảm hoạt tính enzyme chống oxy hóa (SOD, catalase) [1]. Chuột mẹ được bổ sung Spirulina đã giúp cải thiện đáng kể các chỉ số sinh hóa và làm thuyên giảm tổn thương cấu trúc mô học ở thận chuột sơ sinh [1].
Ngoài ra, thử nghiệm ống nghiệm năm 2023 trên tế bào u nguyên bào thần kinh SH-SY5Y của người cho thấy chiết xuất Spirulina ở nồng độ 5%, 25% và 50% (% v/v) giúp gia tăng tỷ lệ sống sót của tế bào trước độc tính của cadmium, thủy ngân và chì sau 24 đến 72 giờ [7].
Dù vậy, các bằng chứng này chỉ phản ánh tác dụng trên động vật bị ép nhiễm độc chì liều cao hoặc tế bào cô lập trong đĩa nghiệm [3, 5, 6]. Chúng tuyệt đối không chứng minh rằng phụ nữ mang thai khỏe mạnh nên uống tảo xoắn thương phẩm để dưỡng thai, bởi nguy cơ từ các tạp chất đi kèm viên uống thực tế là rất lớn [1, 2].
Những hiểu lầm phổ biến khi mẹ bầu dùng tảo xoắn
Rất nhiều người cho rằng tảo xoắn gắn mác "hữu cơ" (organic) là an toàn 100% và không chứa chất độc. Nghiên cứu thực tế năm 2025 đã chứng minh không có sự khác biệt đáng kể về hàm lượng kim loại nặng và dư lượng dược phẩm giữa tảo xoắn thông thường và tảo hữu cơ [4]. Quy trình canh tác hữu cơ không ngăn được đặc tính hút tạp chất tự nhiên của tảo từ không khí và nguồn nước [1, 4].
Một hiểu lầm khác là dùng thực phẩm chức năng tự nhiên thì luôn tốt hơn dùng vitamin tổng hợp. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2018 về vitamin tiền sản đã cảnh báo rằng phơi nhiễm trước sinh với các hóa chất độc hại, bao gồm kim loại nặng, là yếu tố đáng kể liên quan đến bệnh mạn tính ở trẻ nhỏ như tự kỷ hay ung thư [8]. Việc phối hợp nhiều nguồn bổ sung không rõ kiểm định có thể dẫn đến việc phơi nhiễm tích lũy vượt quá ngưỡng an toàn của thai nhi [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa, tránh tự ý uống tảo xoắn dạng bột hoặc dạng viên nén [1, 7]. Trẻ sơ sinh và thai nhi có hệ thần kinh non nớt, gan và thận chưa hoàn thiện nên cực kỳ nhạy cảm trước kim loại nặng hay các chất tồn dư [3, 5, 7].
Những mẹ bầu có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng thận, hoặc đang điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc cũng không nên dùng tảo xoắn bừa bãi. Việc dư lượng tân dược (như kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc an thần) vô tình lẫn trong tảo có thể gây tương tác bất lợi [4]. Nếu thai phụ có ý định dùng bất kỳ chế phẩm vi tảo nào, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản là bắt buộc.
Lời khuyên dinh dưỡng thực tế cho thai kỳ
Thay vì phó thác sức khỏe cho các loại vi tảo tiềm ẩn rủi ro ô nhiễm, phụ nữ mang thai nên ưu tiên bổ sung dưỡng chất từ nguồn thực phẩm tươi sống thường ngày. Nhu cầu protein dồi dào có thể dễ dàng đáp ứng thông qua thịt nạc, cá hồi, trứng, sữa và các loại đậu đỗ nấu chín kỹ. Sắt và folate có thể bổ sung từ rau bina, bông cải xanh hoặc thịt đỏ.
Trong trường hợp cần bổ sung vi chất dạng viên uống, thai phụ chỉ nên sử dụng các loại vitamin tiền sản theo đơn chỉ định của bác sĩ chuyên khoa sản [8]. Hãy lựa chọn sản phẩm từ các hãng dược phẩm uy tín, có chứng nhận kiểm nghiệm độc lập về hàm lượng kim loại nặng và chất ô nhiễm [8].
Tảo xoắn Spirulina chứa nhiều protein và khoáng chất quý, nhưng đặc tính hấp thụ tạp chất khiến sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nhôm, vanadi, dư lượng dược phẩm và độc tố vi tảo [1, 2]. Để bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ nhiễm độc lâu dài, bà bầu không nên tự ý dùng sản phẩm này. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, an toàn và thảo luận với bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thực phẩm bổ sung nào vào thai kỳ.
