Nhiều người có thói quen uống viên sủi hoặc thực phẩm bổ sung vitamin C hàm lượng 1000mg trở lên mỗi ngày với mong muốn tăng đề kháng. Hành động này xuất hiện phổ biến vào mùa lạnh hoặc thời điểm dịch bệnh bùng phát, khi các sản phẩm liều cao được quảng bá rộng rãi [1], [2]. Tuy nhiên, việc nạp vitamin C vượt xa nhu cầu tự nhiên đang dấy lên mối lo ngại về nguy cơ tạo sỏi thận trong đường tiết niệu [3].
Thực tế khoa học cho thấy rủi ro này hoàn toàn có thật, đặc biệt với nam giới khi dùng liều từ 1000mg/ngày trở lên [3]. Ngược lại, ở nữ giới, các bằng chứng hiện tại ghi nhận nguy cơ sỏi không tăng rõ rệt theo lượng vitamin C dung nạp [4], [3]. Hiểu đúng cơ chế và số liệu nghiên cứu giúp người dùng tránh việc bổ sung mù quáng gây hại sức khỏe.
Cơ chế chuyển hóa vitamin C thành oxalat
Axit ascorbic (vitamin C) khi vào cơ thể sẽ tham gia nhiều phản ứng sinh hóa, sau đó một phần chuyển hóa trực tiếp thành oxalat và bài tiết qua nước tiểu [4], [3]. Nồng độ oxalat niệu là yếu tố then chốt dẫn đến sự hình thành sỏi canxi oxalat, loại sỏi phổ biến nhất ở hệ tiết niệu [4]. Khi lượng oxalat bài tiết tăng cao, chúng dễ dàng kết tinh với canxi tự do trong nước tiểu tạo thành các tinh thể sỏi [3].
Dù vậy, cơ thể người có cơ chế tự điều hòa sinh học nhất định để kiểm soát quá trình này [5]. Quá trình hấp thu axit ascorbic ở đường tiêu hóa cũng như tái hấp thu tại ống thận đều có điểm bão hòa [5]. Khả năng biến đổi chuyển hóa từ vitamin C sang oxalat bình thường cũng bị giới hạn [5]. Một thử nghiệm truyền tĩnh mạch vitamin C liều cao 0,2 đến 1,5 g/kg thể trọng cho thấy chưa tới 0,5% lượng vitamin C được thu hồi dưới dạng axit oxalic trong nước tiểu ở người có chức năng thận bình thường [6]. Tuy nhiên, việc bổ sung liên tục bằng viên uống liều cao vẫn làm tăng lượng oxalat niệu tổng thể, gây nguy hiểm cho những người có cơ địa dễ tạo sỏi [3].
Dữ liệu từ các nghiên cứu quy mô lớn
Mối liên hệ giữa vitamin C và sỏi thận đã được theo dõi qua nhiều nghiên cứu đoàn hệ lớn trong nhiều thập kỷ với các kết quả khác nhau tùy theo giới tính và phương pháp phân tích [4], [7], [3].
Đầu tiên, nghiên cứu đoàn hệ triển vọng năm 1999 theo dõi 85.557 phụ nữ không có tiền sử sỏi thận trong 14 năm [4]. Các nhà khoa học ghi nhận 1.078 ca mắc sỏi thận mới qua bảng hỏi tần suất thực phẩm bán định lượng [4]. Kết quả chỉ ra nhóm phụ nữ dùng vitamin C cao nhất từ 1500mg/ngày trở lên có nguy cơ tương đối mắc sỏi là 1,06 so với nhóm dùng dưới 250mg/ngày [4]. Nghiên cứu kết luận vitamin C không liên quan đến nguy cơ tạo sỏi ở nữ giới và việc hạn chế vitamin C thường quy để ngừa sỏi ở đối tượng này là chưa cần thiết [4].
Trước đó, một nghiên cứu triển vọng năm 1996 tiến hành trên 45.251 nam giới từ 40 đến 75 tuổi, theo dõi trong 6 năm và ghi nhận 751 ca sỏi thận mới [7]. Ở phân tích điều chỉnh theo tuổi, nhóm nam giới dùng từ 1500mg/ngày trở lên có nguy cơ tương đối là 0,78 so với nhóm dùng dưới 250mg/ngày [7]. Sau khi điều chỉnh thêm các yếu tố nguy cơ khác, số liệu không thay đổi đáng kể, cho thấy liều cao vitamin C chưa gắn liền với rủi ro sỏi trong phạm vi theo dõi 6 năm đó [7].
Đến năm 2023, tổng hợp dữ liệu từ các nghiên cứu dài hạn Nurses' Health Study I, II và Health Professionals Follow-up Study đã làm rõ hơn bức tranh dịch tễ [3]. Kết quả cho thấy tổng lượng vitamin C nạp vào vượt mức 1000mg/ngày làm tăng 41% nguy cơ phát triển sỏi thận lần đầu sau khi điều chỉnh đa biến [3]. Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ phụ thuộc liều lượng cụ thể: tỷ số nguy cơ (HR) là 1,66 khi dùng dưới 7 viên vitamin C mỗi tuần và vọt lên 2,23 khi dùng từ 7 viên trở lên mỗi tuần [3]. Ngoài ra, bổ sung vitamin C ở các mức liều 250-499mg và 1000-1499mg mỗi ngày đều làm tăng 11-14% nguy cơ sỏi thận [3]. Đáng chú ý, hiện tượng tăng nguy cơ này chỉ xảy ra ở nam giới mà không thấy ở nữ giới [3], [6].
Bất đồng giữa các bằng chứng khoa học
Giới khoa học từng tranh luận nhiều về tính chuẩn xác của các xét nghiệm đo lượng oxalat trong nước tiểu [5], [6]. Các phương pháp phân tích cũ thường dẫn đến hiện tượng vitamin C tự chuyển hóa thành oxalat ngay trong ống nghiệm trong quá trình lưu trữ và xử lý mẫu bệnh phẩm, tạo ra kết quả oxalat giả tạo [5], [6].
Một thử nghiệm có đối chứng tại Phòng nghiên cứu Sỏi thận thuộc Đại học Cape Town đã cho 10 người tình nguyện uống 4g vitamin C mỗi ngày trong 5 ngày [6]. Khác với các nghiên cứu trước, họ đưa chất bảo quản vào bình thu thập nước tiểu để ngăn vitamin C chuyển thành axit oxalic trong môi trường ngoài [6]. Kết quả cho thấy các yếu tố nguy cơ hóa lý tạo sỏi không bị biến đổi đáng kể [6]. Các tác giả thử nghiệm này cho rằng việc uống vitamin C liều cao không trực tiếp làm tăng nguy cơ sỏi nếu nước tiểu được bảo quản chuẩn [6]. Dù vậy, dữ liệu dịch tễ học thực tế trên hàng chục nghìn người vẫn khẳng định việc dùng liều trên 1000mg/ngày kéo dài có mối tương quan rõ rệt với số ca sỏi thận tăng thêm ở nam giới [3].
Sự khác biệt thú vị giữa vitamin C và vitamin B6
Trong khi vitamin C có thể chuyển hóa thành oxalat, vitamin B6 lại đóng vai trò là đồng yếu tố (cofactor) trong quá trình chuyển hóa oxalat và thường được dùng hỗ trợ điều trị tăng oxalat niệu nguyên phát loại 1 [3]. Do đó, vitamin B6 thường được nghiên cứu song song nhằm đánh giá tác động đối kháng lên sỏi thận [4], [3].
Nghiên cứu trên 85.557 phụ nữ cho thấy lượng nạp vitamin B6 cao có mối liên hệ nghịch với nguy cơ tạo sỏi [4], [3]. Nhóm phụ nữ dùng liều cao nhất từ 40mg/ngày trở lên giảm 34% nguy cơ tạo sỏi so với nhóm dùng dưới 3mg/ngày [4]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ của vitamin B6 chỉ thể hiện rõ ở nữ giới mà không tìm thấy mối liên hệ tương tự ở nam giới [7], [3]. Nam giới nạp liều vitamin B6 từ 40mg/ngày trở lên không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê về nguy cơ tạo sỏi so với nhóm dùng ít [7], [3].
Thực trạng thị trường và những hiểu lầm phổ biến
Hiện nay, nhiều người tiêu dùng tin rằng vitamin C là chất tan trong nước nên uống thừa bao nhiêu cơ thể cũng tự đào thải hết mà không để lại tác hại nào [3]. Niềm tin sai lầm này càng nhân rộng trong đợt dịch bệnh đường hô hấp [2]. Phân tích dữ liệu Google Trends giai đoạn 2018-2022 cho thấy lượng tìm kiếm trực tuyến về vitamin C tăng gấp 4 lần khi đại dịch COVID-19 bùng phát vào tháng 3/2020 và duy trì ở mức rất cao [2]. Đáng lo ngại, 30% kết quả tìm kiếm phổ biến nhất cung cấp thông tin không chính xác về công dụng điều trị, đồng thời không có kết quả nào cảnh báo nguy cơ tạo sỏi thận khi lạm dụng [2].
Bên cạnh đó, thị trường thực phẩm bổ sung đang cung cấp liều lượng vượt xa mức sinh lý bình thường [1]. Một khảo sát năm 2025 kiểm tra 106 sản phẩm vitamin C tại Đức và Mỹ cho thấy liều dùng trung bình lên tới 613,9mg/ngày [1]. Hơn ba phần tư số sản phẩm vượt quá liều khuyến nghị hàng ngày cho thực phẩm bổ sung, và gần 40% chế phẩm vượt ngưỡng an toàn trên [1]. Ngoài ra, 12-14% sản phẩm tại Đức và 5-20% tại Mỹ thiếu các cảnh báo bắt buộc hoặc khuyến cáo về an toàn [1]. Hơn một phần ba sản phẩm còn phối hợp thêm các hoạt chất khác làm tăng nguy cơ quá liều [1].
Một số tác dụng phụ khác khi dùng vitamin C quá liều cũng cần lưu ý như rối loạn tiêu hóa, phân lỏng hoặc tiêu chảy, thường xảy ra khi dùng từ 3g/ngày trở lên [6]. Khảo sát trên 9.328 bệnh nhân dùng liều truyền tĩnh mạch trung bình 24g mỗi 4 ngày ghi nhận 1% gặp tác dụng phụ nhẹ như mệt mỏi, thay đổi trạng thái tâm thần hoặc viêm tĩnh mạch [6].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Từ các kết quả nghiên cứu khoa học, nguy cơ sỏi thận khi dùng vitamin C không chia đều cho tất cả mọi người mà tập trung vào các nhóm có nguy cơ cao [3], [5].
Nam giới trưởng thành là đối tượng đầu tiên cần cân nhắc kỹ trước khi quyết định uống vitamin C liều cao trên 1000mg/ngày, bởi dữ liệu dịch tễ cho thấy nguy cơ sỏi tăng từ 11% đến 41% ở nhóm này [3].
Người có tiền sử sỏi thận tái phát hoặc bệnh nhân suy thận có khiếm khuyết trong chuyển hóa axit ascorbic hoặc oxalat bắt buộc phải kiểm soát chặt chẽ lượng nạp [5]. Các chuyên gia khuyến cáo nhóm bệnh nhân này chỉ nên giới hạn lượng vitamin C nạp vào ở mức xấp xỉ 100mg mỗi ngày để phòng ngừa biến chứng lắng đọng oxalat [5]. Những người đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [5].
Hướng dẫn sử dụng vitamin C an toàn trong đời sống
Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày về vitamin C cho người trưởng thành thực tế chỉ dao động từ 90 đến 110mg [1]. Mức hấp thu và sinh khả dụng của cơ thể đạt tối đa 100% khi dùng ở liều từ 100 đến 400mg [1]. Do đó, việc uống các viên sủi chứa 1000mg là vượt quá khả năng hấp thu tối ưu của cơ thể trong một thời điểm [3], [1].
Để bổ sung an toàn, ưu tiên hàng đầu luôn là nguồn vitamin C tự nhiên từ rau xanh, ổi, cam, bưởi, ớt chuông và dâu tây. Nếu cần sử dụng viên uống bổ sung do chế độ ăn thiếu hụt, người dùng nên chọn sản phẩm có hàm lượng vừa phải, tốt nhất dưới 500mg/ngày để giảm thiểu nguy cơ tăng oxalat niệu [3], [1]. Tránh thói quen uống dồn liều cao hoặc uống kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có chỉ định y khoa [3]. Uống nhiều nước lọc dàn đều trong ngày là biện pháp tự nhiên tốt nhất giúp làm loãng nước tiểu và giảm nồng độ kết tinh của các khoáng chất gây sỏi.
Vitamin C là vi chất thiết yếu cho miễn dịch và chống oxy hóa, nhưng lạm dụng liều cao trên 1000mg/ngày làm tăng nguy cơ sỏi thận canxi oxalat ở nam giới [3]. Bổ sung dinh dưỡng cần dựa trên nhu cầu sinh lý thực tế thay vì chạy theo các liều lượng cực đoan trên thị trường [1]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có tiền sử bệnh thận trước khi bắt đầu bất kỳ đợt bổ sung vi chất nào [5].
