Nỗi lo teo cơ khi bước sang tuổi xế chiều
Bước qua tuổi trung niên, nhiều người nhận thấy cơ thể nhanh mỏi mệt hơn sau những việc nặng nhọc thường ngày. Lực bóp bàn tay yếu đi, bước chân bước chậm lại, hay những quãng leo cầu thang bỗng trở nên dài vô tận. Tình trạng suy giảm khối lượng và chức năng cơ xương là tiến trình tự nhiên của quá trình lão hóa [1]. Khi khả năng vận động suy yếu, chất lượng cuộc sống của người cao tuổi bị ảnh hưởng trực tiếp [2].
Trước thực tế đó, các phương pháp dinh dưỡng hỗ trợ làm chậm lão hóa cơ bắp nhận được nhiều sự quan tâm. Quả lựu từ lâu được biết đến là loại trái cây giàu chất chống oxy hóa. Nhiều người thắc mắc liệu ăn quả lựu hoặc uống nước lựu có thực sự giúp tăng cơ, làm chậm suy giảm cơ bắp hay không.
Urolithin A – một hoạt chất bắt nguồn từ tiền chất trong quả lựu sau khi được hệ vi sinh đường ruột chuyển hóa – đã được các nhà khoa học phát hiện có tiềm năng lớn đối với sức khỏe cơ bắp [3]. Nghiên cứu chỉ ra chất này có thể cải thiện hoạt động của ty thể, gia tăng sức bền và sức mạnh cơ ở người lớn tuổi [6, 7].
Tuy nhiên, cơ chế tác động của hoạt chất này diễn ra như thế nào, và liệu chỉ ăn quả lựu thông thường có mang lại hiệu quả như các chế phẩm thử nghiệm lâm sàng hay không? Việc xem xét các bằng chứng khoa học sẽ giúp người đọc có cái nhìn chuẩn xác nhất.
Hành trình biến đổi từ quả lựu đến hoạt chất Urolithin A
Urolithin A không tồn tại sẵn ở dạng tự do bên trong quả lựu. Trong quả lựu, quả mọng và các loại hạt hạch có chứa nhóm polyphenol phức tạp là ellagitannin và axit ellagic [1, 3]. Đây là những tiền chất sinh học tự nhiên [1, 3].
Khi con người ăn lựu, các hợp chất ellagitannin này đi xuống đường tiêu hóa. Tại đây, vi khuẩn ruột đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa chúng thành hoạt chất urolithin A [3]. Do đó, urolithin A được các nhà khoa học định danh là một chất chuyển hóa tự nhiên từ hệ vi sinh đường ruột (postbiotic) [6, 7].
Hoạt chất urolithin A thực chất đã được tìm ra từ khoảng 40 năm trước [3]. Mặc dù con người tiếp xúc rộng rãi với tiền chất ellagitannin thông qua chế độ ăn uống, tác động sinh học của các hợp chất urolithin chỉ mới được tập trung nghiên cứu sâu rộng trong những năm gần đây [1, 3].
Điểm đáng chú ý là sự tạo thành urolithin A hoàn toàn phụ thuộc vào thành phần hệ vi khuẩn đường ruột của từng cá thể [3]. Không phải ai ăn lựu cũng có khả năng sản sinh ra cùng một lượng hoạt chất như nhau.
Cơ chế "dọn dẹp" ty thể hư hại để phục hồi cơ bắp
Cơ xương là mô có nhu cầu trao đổi chất rất cao, đòi hỏi một mạng lưới ty thể phong phú để cung cấp năng lượng liên tục [2]. Ty thể vốn được ví như nhà máy sản xuất năng lượng cho toàn bộ tế bào. Tuy nhiên, theo tiến trình lão hóa tự nhiên, các con đường kiểm soát chất lượng ty thể bị suy giảm [4]. Điều này dẫn đến sự tích tụ của các ty thể bị khiếm khuyết, làm giảm khả năng tạo năng lượng sinh học và gây suy giảm chức năng tế bào [4, 5].
Nhiều bệnh lý liên quan đến tuổi tác, bao gồm viêm nhiễm và các bệnh cơ xương, có đặc trưng chung là sự tích tụ ty thể hư hỏng [5]. Quá trình thoái hóa và suy giảm cơ bắp có mối liên hệ nhân quả với sự suy giảm chức năng của bào quan này [2].
Cơ chế cốt lõi của Urolithin A là kích hoạt quá trình chọn lọc để loại bỏ các ty thể khiếm khuyết, được gọi là quá trình thực bào ty thể (mitophagy) [1, 4]. Bằng cách loại bỏ những "nhà máy năng lượng" bị hỏng, urolithin A giúp tái tạo môi trường tế bào lành mạnh và duy trì hoạt động hô hấp của ty thể [1, 6].
Bên cạnh việc thúc đẩy thanh lọc ty thể, urolithin A còn hỗ trợ giảm phản ứng viêm có hại trong cơ thể [3]. Bản thân chiết xuất từ quả lựu cũng chứa nhiều hợp chất phenolic, đã được quan sát thấy có liên quan đến việc ức chế stress oxy hóa, ức chế tín hiệu viêm NF-kappaB, can thiệp vào hệ thống ubiquitin-proteasome và kích hoạt tín hiệu Akt/mTOR để ngăn ngừa mất khối cơ trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [6].
Bằng chứng ban đầu trên sinh vật mô hình và động vật
Trước khi bước vào các thử nghiệm ở người, urolithin A đã trải qua nhiều bước nghiên cứu trên các mô hình sinh vật đơn giản và động vật gặm nhấm [7].
Trong nghiên cứu công bố năm 2016, việc sử dụng urolithin A bằng đường uống đã kích thích quá trình dọn dẹp ty thể cả trên tế bào lẫn cơ thể sinh vật [7]. Trên loài giun tròn Caenorhabditis elegans (C. elegans), urolithin A ngăn chặn sự tích tụ của các ty thể rối loạn chức năng theo tuổi tác, duy trì công suất hô hấp ty thể, giúp kéo dài tuổi thọ và duy trì các hoạt động bình thường như vận động hay bơm hầu [7]. Tác dụng kéo dài tuổi thọ và cải thiện sức khỏe cơ trên mô hình giun tròn C. elegans cũng được các tài liệu tổng quan ghi nhận [2, 4].
Nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận hiệu quả trên động vật gặm nhấm: urolithin A cải thiện khả năng vận động ở hai mô hình chuột bị suy giảm chức năng cơ do tuổi tác, đồng thời cải thiện chức năng này ở cả chuột cống trẻ tuổi [7].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên tế bào nguyên bào cơ C2C12, tế bào ruột Mode-K và chuột C57BL/6J già hoặc chuột ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy urolithin A thúc đẩy thực bào ty thể, cải thiện lực bóp cầm nắm và tăng quãng đường chạy qua đêm [6]. Ngoài ra, urolithin B – một hợp chất tự nhiên khác có nguồn gốc từ quả lựu – cũng được ghi nhận giúp tăng tổng hợp protein ở tế bào cơ C2C12 qua tín hiệu mTORC1 và ức chế các gene liên quan đến teo cơ như FoxO1, FoxO3a, MAFbx và MuRF1 trên chuột bị cắt dây thần kinh [6].
Tuy vậy, giới hạn rõ ràng của các dữ liệu này là mới chỉ phản ánh phản ứng sinh học trên giun và động vật gặm nhấm, chưa thể thay thế cho các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người.
Các thử nghiệm lâm sàng: Urolithin A thể hiện thế nào ở người lớn tuổi?
Những năm gần đây, urolithin A đã bước vào các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người nhằm đánh giá độ an toàn và hiệu quả đối với cơ bắp [3, 4, 6, 7].
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện từ tháng 3 năm 2018 đến tháng 7 năm 2020 tại Seattle, Washington, công bố năm 2022, 66 người lớn tuổi từ 65 đến 90 tuổi đã tham gia [8]. Những người tham gia được bổ sung 1000 mg urolithin A mỗi ngày hoặc dùng giả dược [8]. Kết quả kiểm tra tại các mốc 2 tháng và 4 tháng cho thấy nhóm dùng 1000 mg urolithin A có sự cải thiện đáng kể về sức bền cơ (tính bằng số lần co cơ cho đến khi mỏi) ở cả cơ tay và cơ chân so với nhóm giả dược [8]. Các dấu ấn sinh học của sức khỏe ty thể như acylcarnitine, ceramide huyết tương, cùng chỉ số viêm protein phản ứng C (CRP) đều giảm rõ rệt [8].
Cũng trong năm 2022, một thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng giả dược khác (mã số NCT03464500) được tiến hành trên nhóm người trưởng thành trung niên trong thời gian 4 tháng với hai mức liều dùng dạng hợp chất postbiotic urolithin A (Mitopure) [1]. Kết quả cho thấy sức mạnh cơ bắp tăng đáng kể khoảng 12% [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa lâm sàng về độ bền hiếu khí (thông qua lượng oxy tiêu thụ đỉnh - VO2 peak) và hiệu suất thể chất trong bài kiểm tra đi bộ 6 phút, dù không thấy cải thiện đáng kể ở chỉ số công suất đỉnh (mục tiêu chính) [1]. Nồng độ acylcarnitine và protein phản ứng C trong huyết tương giảm rõ rệt, kèm theo sự gia tăng biểu hiện của các protein liên quan đến thực bào ty thể và chuyển hóa ty thể trong mô cơ xương [1].
Trước đó, các thử nghiệm lâm sàng ban đầu trên những người cao tuổi ít vận động khỏe mạnh cũng xác nhận urolithin A có hồ sơ an toàn thuận lợi và kích thích các dấu ấn phân tử giúp tăng cường biểu hiện gene ty thể ở cơ xương [4, 7].
Dù kết quả rất hứa hẹn, các bằng chứng này chủ yếu đến từ các dạng viên bổ sung urolithin A tinh khiết với liều lượng chuẩn hóa, cỡ mẫu nghiên cứu còn ở mức vừa phải (như 66 người) và thời gian can thiệp mới kéo dài trong vài tháng [6, 7].
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn quả lựu để chống teo cơ
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thật nhiều nước ép lựu đóng chai hay ăn nhiều quả lựu mỗi ngày là có thể lập tức giúp cơ bắp săn chắc, ngăn ngừa teo cơ. Đây là một cách hiểu chưa đúng bản chất sinh học.
Thứ nhất, cơ thể không hấp thu trực tiếp urolithin A từ quả lựu, mà hấp thu tiền chất ellagitannin rồi nhờ hệ vi khuẩn đường ruột chuyển đổi [3]. Nếu hệ vi sinh đường ruột của một người thiếu các chủng vi khuẩn thích hợp, hiệu suất tạo ra urolithin A trong cơ thể sẽ rất thấp hoặc không có.
Thứ hai, hàm lượng tiền chất trong thực phẩm tự nhiên dao động lớn tùy thuộc vào giống lựu, độ chín và cách chế biến. Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận cải thiện sức bền cơ bắp sử dụng liều chuẩn hóa lên tới 1000 mg urolithin A mỗi ngày [8], một lượng rất khó để tính toán quy đổi chính xác nếu chỉ dựa vào ăn uống thông thường.
Thứ ba, urolithin A không phải là thuốc chữa bệnh teo cơ. Hoạt chất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ dọn dẹp tế bào và tăng cường chức năng ty thể [1, 3, 7]. Không có bất kỳ chất bổ sung nào có thể thay thế hoàn toàn vai trò của việc tập luyện kháng lực và chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất đạm trong việc duy trì khối cơ ở người cao tuổi.
Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng?
Mặc dù các thử nghiệm bước đầu cho thấy urolithin A an toàn và được dung nạp tốt ở người lớn tuổi và người trung niên [6, 7], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng.
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc bổ sung urolithin A trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em; các dữ liệu hiện có mới chỉ tập trung trên người trưởng thành trung niên, người cao tuổi và các mô hình động vật [1, 6, 7]. Do đó, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các sản phẩm bổ sung cô đặc.
Những người có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, rối loạn hấp thu hoặc loạn khuẩn đường ruột có thể không chuyển hóa hiệu quả tiền chất từ lựu [3].
Đối với những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa, bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong chế độ ăn uống hoặc việc sử dụng thêm các thực phẩm bổ sung liều cao đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để tránh các tương tác bất lợi.
Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế từ quả lựu
Việc đưa quả lựu vào thực đơn ăn uống hằng ngày vẫn là một thói quen tốt cho sức khỏe tổng thể nhờ nguồn polyphenol dồi dào [2, 3]. Để ứng dụng an toàn và hiệu quả, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:
- Ăn lượng vừa phải: Tiêu thụ quả lựu tươi hoặc nước ép lựu nguyên chất ở mức độ vừa phải trong khẩu phần ăn cân bằng, tránh lạm dụng quá nhiều nước ép có bổ sung đường nhân tạo.
- Đa dạng nguồn tiền chất: Bên cạnh lựu, tiền chất ellagitannin còn có trong các loại quả mọng (dâu tây, mâm xôi) và các loại hạt hạch (hạt óc chó) [1, 3]. Việc ăn phong phú các nhóm thực phẩm này giúp bổ sung nguồn polyphenol đa dạng cho cơ thể.
- Chăm sóc hệ vi sinh đường ruột: Vì quá trình tạo urolithin A phụ thuộc hoàn toàn vào vi khuẩn ruột [3], việc duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh thông qua chế độ ăn nhiều chất xơ, uống đủ nước và lối sống lành mạnh là điều kiện tiên quyết.
- Kết hợp rèn luyện thể chất: Để cải thiện sức bền và sức mạnh cơ bắp, việc bổ sung dinh dưỡng cần đi đôi với các bài tập vận động thể chất phù hợp với thể trạng từng lứa tuổi.
Urolithin A là một hướng đi mới đầy triển vọng trong nghiên cứu chống lão hóa cơ bắp nhờ cơ chế thúc đẩy làm sạch ty thể khiếm khuyết [1, 6, 7]. Tuy nhiên, người tiêu dùng nên duy trì cái nhìn tỉnh táo, coi lựu là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì thần thánh hóa như một phương thuốc đảo ngược lão hóa tức thì. Khi có các dấu hiệu suy giảm cơ bắp nghiêm trọng, việc thăm khám y khoa luôn là ưu tiên hàng đầu.
