Nhiều người rụng tóc thường tìm đến các loại viên sủi, viên uống vitamin C liều cao vì tin rằng chất chống oxy hóa này sẽ củng cố chân tóc và kích thích tóc mọc nhanh. Mong muốn sở hữu mái tóc dày mượt khiến việc tự ý bổ sung vi chất trở thành trào lưu phổ biến.
Thực tế, vitamin C không thể giải quyết triệt để tình trạng rụng tóc nếu dùng liều vượt ngưỡng. Dù đóng vai trò hỗ trợ hấp thu sắt và nuôi dưỡng tế bào, vitamin C dư thừa không mang lại hiệu quả nhân đôi cho nang tóc và bị đào thải nhanh chóng.
Vai trò của vi chất đối với chu kỳ nang tóc
Nang tóc là một trong những cấu trúc có tốc độ phân chia tế bào nhanh trong cơ thể người. Các tế bào mầm tóc tại bầu tóc liên tục trải qua chu kỳ sinh trưởng, thoái hóa và nghỉ ngơi để tạo ra sợi tóc mới [1]. Do tốc độ phân bào cao, nang tóc rất nhạy cảm với sự thiếu hụt dinh dưỡng và mất cân bằng chuyển hóa [1].
Vi chất dinh dưỡng nói chung, bao gồm các loại vitamin và khoáng chất, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chu kỳ nang tóc bình thường và hỗ trợ chức năng miễn dịch bảo vệ da đầu [1]. Tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng có thể trở thành một yếu tố nguy cơ dẫn đến rụng tóc không sẹo [1].
Tuy nhiên, việc bổ sung dưỡng chất chỉ mang lại hiệu quả khi cơ thể đang thực sự thiếu hụt [1]. Khi các tế bào đã nhận đủ lượng nguyên liệu cần thiết, việc nạp thêm vi chất không giúp nang tóc hoạt động mạnh hơn mà chỉ tạo thêm gánh nặng chuyển hóa [1].
Cơ chế sinh học: Vitamin C hỗ trợ nang tóc thế nào?
Vitamin C là một chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia vào quá trình hấp thu, gắn kết, vận chuyển và kích hoạt sắt để tạo máu [2]. Nang tóc đóng vai trò như một kho dự trữ chất ferritin, và nguồn dự trữ này sẽ được huy động khi cơ thể bắt đầu thiếu hụt sắt [2]. Nếu thiếu sắt, cơ thể sẽ ưu tiên ngừng tăng trưởng tóc để chuyển lượng ferritin dự trữ vào máu nhằm duy trì nồng độ huyết thanh ổn định [2].
Ngoài vitamin C, các dưỡng chất như vitamin A, beta-caroten, axit amin, kẽm và đồng cũng tham gia vào chu trình chuyển hóa sắt này [2]. Bên cạnh đó, các yếu tố dinh dưỡng khác như vitamin D3 tác động trực tiếp lên tế bào nhú bì để điều hòa chu kỳ tóc, trong khi kẽm ức chế giai đoạn thoái hóa của nang tóc [2].
Về mặt lý thuyết, vitamin C hỗ trợ hấp thu sắt không chứa heme từ thực vật qua đường ruột [4, 5]. Sắt được hấp thu dưới dạng muối sắt hai trong môi trường axit nhẹ [3]. Vitamin C cùng với mô động vật là những yếu tố trong chế độ ăn được ghi nhận có khả năng thúc đẩy quá trình hấp thu nguồn sắt này ở người [3].
Bằng chứng khoa học về vitamin C và hấp thu sắt
Nhiều người tin rằng uống vitamin C liều càng cao thì lượng sắt vào cơ thể càng nhiều, giúp nang tóc càng chắc khỏe. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra giới hạn rõ ràng của cơ chế này khi áp dụng vào thực tế bữa ăn hàng ngày.
Một nghiên cứu công bố năm 2001 thực hiện trên 12 người đã so sánh sự hấp thu sắt từ khẩu phần ăn hoàn chỉnh qua 3 giai đoạn ăn uống riêng biệt [4]. Các tình nguyện viên dùng bánh mì cuộn đánh dấu trong mỗi bữa ăn kéo dài 5 ngày với lượng vitamin C dao động từ 51 đến 247 mg/ngày [4]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức hấp thu sắt trung bình giữa 3 giai đoạn ăn uống này [4]. Tác động thúc đẩy của vitamin C đối với hấp thu sắt trong một chế độ ăn hoàn chỉnh thấp hơn rất nhiều so với khi thử nghiệm trên từng bữa ăn đơn lẻ [4].
Đến năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá hiệu quả phối hợp vitamin C và sắt ở người trưởng thành bị thiếu máu thiếu sắt [3]. Nghiên cứu theo dõi các chỉ số huyết học tại các tuần 2, 4, 6 và 8 [3]. Kết quả ghi nhận nồng độ hemoglobin thay đổi tương đương giữa nhóm chỉ uống sắt đơn thuần và nhóm uống sắt kết hợp vitamin C [3]. Mức chênh lệch thay đổi hemoglobin trung bình giữa hai nhóm nằm trong biên độ tương đương ±1 g/dL [3].
Các chỉ số chuyển hóa sắt quan trọng gồm ferritin huyết thanh, sắt huyết thanh, độ bão hòa sắt và tổng khả năng gắn sắt (TIBC) tại thời điểm 8 tuần cũng tương đương giữa hai nhóm [3]. Liều lượng tuyệt đối của vitamin C không liên quan đến mức tăng hấp thu sắt trong một chế độ ăn đầy đủ, và tỷ lệ biến cố bất lợi giữa hai nhóm cũng không khác biệt [3].
Giới hạn cơ thể và nguy cơ khi dùng liều cao
Cơ thể con người sở hữu hệ thống điều hòa sinh học chặt chẽ đối với cả vitamin C và sắt. Khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa, sự tái hấp thu ở ống thận và khả năng dự trữ vitamin C của các mô đều bị giới hạn nghiêm ngặt khi nạp liều cao [5]. Do đó, lượng vitamin C dư thừa sẽ nhanh chóng bị đào thải qua nước tiểu mà không làm tăng vô hạn nồng độ trong huyết tương [5].
Hệ thống điều hòa cũng kiểm soát chặt chẽ việc hấp thu và dự trữ sắt để ngăn ngừa độc tính [5]. Ngay cả khi bổ sung vitamin C liều cao, người khỏe mạnh bình thường cũng không bị mất cân bằng sắt [5]. Việc cố tình uống vitamin C liều cao với kỳ vọng nhân đôi hiệu quả nuôi dưỡng nang tóc là phản khoa học vì cơ thể sẽ tự ngắt quá trình tích lũy khi đã bão hòa [5].
Hơn nữa, một số nghiên cứu từ năm 1976 cho thấy các nguồn dưỡng chất tự nhiên tương tác rất phức tạp [6]. Trong khi vitamin C tinh khiết làm tăng nhẹ khả năng hấp thu sắt thì caroten lại cản trở quá trình này [6]. Ba loại nước ép thực vật giàu cả hai chất gồm cam, mùi tây và ớt chuông đã làm cản trở hấp thu sắt ở ruột ở các mức độ khác nhau [6]. Điều này chứng minh rằng việc bổ sung dưỡng chất tự do không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả như lý thuyết phòng thí nghiệm.
Hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc tóc gãy rụng
Hiểu lầm lớn nhất của người bị rụng tóc là xem vitamin C liều cao như một loại "thuốc kích thích mọc tóc" cấp tốc. Nang tóc cần sự phối hợp cân bằng của nhiều loại vi chất như vitamin nhóm B, kẽm, sắt, đồng thay vì chỉ phụ thuộc vào một loại vitamin duy nhất [3, 7].
Một quan niệm sai lầm khác là tự ý uống dồn dập các loại vitamin tan trong dầu kèm theo vitamin C. Khác với vitamin C tan trong nước dễ đào thải, việc thừa các vitamin tan trong dầu có thể gây hại nghiêm trọng cho tóc [7]. Dư thừa vitamin A do lạm dụng viên uống bổ sung có liên quan mật thiết đến tình trạng gãy rụng tóc kèm biến đổi da, thị lực và xương [7].
Tương tự, việc dùng vitamin E liều cao 600 IU mỗi ngày (gấp khoảng 30 lần nhu cầu khuyến nghị) trong 28 ngày đã được ghi nhận gây giảm nồng độ hormone tuyến giáp và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của sợi tóc [7]. Vì vậy, việc tự ý dùng bất kỳ loại vitamin liều cao nào mà không có chỉ định đều tiềm ẩn nguy cơ tổn hại nang tóc [7].
Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng
Người mắc các rối loạn chuyển hóa sắt cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng chế phẩm chứa vitamin C liều cao. Bệnh nhân mắc bệnh ứ sắt di truyền (hemochromatosis) thể đồng hợp tử cần hạn chế hấp thu sắt và phải tránh mọi yếu tố làm tăng cường hấp thu sắt qua đường tiêu hóa [5]. Nhóm người này phải tuân thủ điều trị chuyên biệt như trích máu định kỳ hoặc dùng thuốc thải sắt [5].
Người mắc bệnh tan máu bẩm sinh thể nặng (beta-thalassemia major) hoặc bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm bị quá tải sắt do truyền máu thường xuyên hoặc do hồng cầu vỡ hàng loạt cũng cần kiểm soát chặt chẽ lượng sắt nạp vào [5]. Huyết thanh của bệnh nhân quá tải sắt có thể chứa sắt tự do không gắn transferrin, gây ra hiện tượng peroxy hóa lipid và làm tiêu hao các chất chống oxy hóa nội sinh [5].
Những người đang gặp bệnh lý nền hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung vi chất nào để tránh các tương tác bất lợi.
Hướng dẫn chăm sóc và bổ sung dinh dưỡng đúng cách
Thay vì tìm kiếm các viên uống vitamin C liều cao, việc cung cấp vi chất qua chế độ ăn tự nhiên là giải pháp bền vững cho nang tóc. Nhu cầu vitamin C hàng ngày có thể đáp ứng dễ dàng thông qua các loại rau xanh tươi, ổi, cam, bưởi hoặc ớt chuông trong bữa ăn thường nhật.
Để hỗ trợ nang tóc phát triển khỏe mạnh, chế độ ăn cần đa dạng các nhóm chất:
- Cung cấp folate từ cải xoăn, cải brussels, đậu hà lan, đậu trắng, măng tây, củ dền để hỗ trợ tế bào máu vận chuyển oxy nuôi nang tóc [8].
- Bổ sung vitamin B5 từ nấm, súp lơ, gan, đậu nành, trứng và ngũ cốc nguyên hạt nhằm hỗ trợ quá trình phân chia tế bào nang tóc [8].
- Đảm bảo đủ lượng biotin từ dinh dưỡng hàng ngày để hỗ trợ chuyển hóa protein và chất béo cho cấu trúc da và tóc [8].
- Duy trì lượng sắt hợp lý từ thực phẩm để bảo tồn lượng ferritin tại chân tóc, tránh tình trạng nang tóc phải ngưng tăng trưởng sớm [2].
Người bị rụng tóc nhiều nên đi khám chuyên khoa da liễu để xác định đúng nguyên nhân thay vì tự ý dùng thực phẩm chức năng liều cao. Các xét nghiệm chuyên sâu sẽ giúp tìm ra sự thiếu hụt vi chất thực sự nếu có.
Vitamin C đóng vai trò sinh học hỗ trợ chuyển hóa sắt và tổng hợp cấu trúc, nhưng cơ thể luôn có cơ chế giới hạn hấp thu chặt chẽ [4, 6]. Liều cao không giúp tóc mọc dày hơn mà chỉ bị đào thải qua thận [5]. Nuôi dưỡng mái tóc đòi hỏi một chế độ ăn cân bằng toàn diện cùng lối sống lành mạnh, kết hợp tư vấn y khoa khi có dấu hiệu bất thường.
