Xông trầm hương hay cánh kiến trắng (an tức hương) để an thần là thói quen quen thuộc trong dân gian. Mùi khói thơm ngọt ngào thường mang lại cảm giác tĩnh tâm sau ngày làm việc căng thẳng. Nhiều người tự hỏi liệu hiệu ứng êm dịu này là tác động dược lý thực sự lên não bộ hay đơn thuần chỉ là hiệu ứng tâm lý giả dược khi được nghỉ ngơi.

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay: Tinh dầu cánh kiến trắng chứa các hợp chất bay hơi có khả năng tác động sinh học lên hệ thần kinh trung ương và chuyển hóa năng lượng, nhưng bằng chứng giảm stress trực tiếp trên người còn rất hạn chế. Phần lớn cảm giác thư giãn người dùng trải nghiệm hiện nay là sự kết hợp giữa phản ứng khứu giác tiền lâm sàng và yếu tố tâm lý khi tạo lập không gian nghỉ ngơi.

Cơ chế tác động của mùi hương lên hệ thần kinh

Đường hô hấp là con đường nhanh nhất để các hợp chất hương liệu tác động tới cơ thể. Sự khuếch tán qua đường không khí là phương thức nhanh chóng giúp liệu pháp mùi hương phát huy tác dụng, chỉ mất khoảng 4 giây để kích thích phản ứng của hệ thần kinh trung ương [1]. Quá trình này tận dụng việc hít thở: khởi đầu bằng sự hấp thu các phân tử dễ bay hơi qua niêm mạc mũi, đồng thời các phân tử này đi vào phổi qua quá trình trao đổi khí rồi tiến vào hệ tuần hoàn [1].

Tại não bộ, các phân tử mùi được chuyển đổi thành tín hiệu hóa học kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh, từ đó cân bằng hệ thần kinh [1]. Phương thức tác động này có thể ảnh hưởng hiệu quả đến những biến đổi chức năng của não, đặc biệt là các rối loạn tâm thần và tâm trạng [1]. Liệu pháp mùi hương dạng hít qua mũi nhắm đích tới não bộ đang trở thành phương pháp dùng phổ biến và hiệu quả nhất trong các thử nghiệm giảm rối loạn lo âu [2].

Dữ liệu tiền lâm sàng về cánh kiến trắng

An tức hương (tên khoa học: Styrax benzoin) đã được đưa vào các nghiên cứu tiền lâm sàng nhằm đánh giá tác động lên tình trạng kiệt sức và chức năng não bộ. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động của tinh dầu hỗn hợp dạng hít trên chuột bị mệt mỏi trung khu - tình trạng liên quan đến suy giảm nhận thức, cảm xúc tiêu cực và suy nhược thể chất [1].

Kết quả ghi nhận việc hít tinh dầu hỗn hợp có chứa cánh kiến trắng (Styrax benzoin) giúp làm giảm trực tiếp các hành vi tiêu cực sau mệt mỏi trung khu ở chuột [1]. Trong công bố này, cánh kiến trắng cùng các thảo dược như hồng cảnh thiên, trà xanh và thạch xương bồ được chứng minh có khả năng chống mệt mỏi hiệu quả thông qua việc điều hòa quá trình năng lượng, giảm các sản phẩm chuyển hóa và cải thiện chức năng hàng rào máu não [1]. Phân tích sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) cho thấy tinh dầu chứa 5 nhóm chất chính gồm ester, cồn, terpene, alkane và alkene; trong đó nhóm ester và cồn kích thích hệ thần kinh trung ương, còn terpene đem lại hiệu quả chống oxy hóa [1].

Mặc dù cánh kiến trắng cho thấy tiềm năng điều hòa năng lượng thần kinh trên mô hình động vật, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được thiết kế riêng biệt để kiểm chứng tác dụng giảm lo âu đơn lẻ của an tức hương trên người [1].

Bức tranh nghiên cứu về các loại tinh dầu giảm lo âu

Để hiểu rõ hơn về tác động thực tế của liệu pháp hít tinh dầu đối với stress, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người với các loại thảo dược khác:

Năm 2023, một tổng quan hệ thống thu thập các thử nghiệm lâm sàng trong 5 năm về tinh dầu oải hương đường hít để điều trị lo âu [3]. Tổng hợp từ 11 nghiên cứu với 972 người tham gia cho thấy có 10 nghiên cứu ghi nhận mức độ lo âu giảm đáng kể [3]. Đồng thời, các chỉ số sinh hiệu như huyết áp, nhịp tim, nhịp thở, mạch và độ bão hòa oxy đo được trong 3 thử nghiệm cho thấy việc hít tinh dầu oải hương thực sự tạo ra biến đổi sinh lý học [3]. Tinh dầu oải hương làm tăng nồng độ serotonin ở vỏ não trước trán, thể vân và hồi hải mã [4].

Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 100 sản phụ sinh con so tại Iran nhằm đánh giá tinh dầu phong lữ [5]. Kết quả cho thấy hít hương phong lữ giúp giảm điểm lo âu rõ rệt trên thang đo Spielberger và giảm huyết áp tâm thu lẫn tâm trương so với nhóm giả dược [5]. Tinh dầu cam bergamot cũng được chứng minh trên động vật có tác dụng chống lo âu qua các hệ dẫn truyền thần kinh dopamine, serotonin và GABA [4].

Tuy nhiên, liệu pháp hương thơm không phải lúc nào cũng đem lại kết quả như kỳ vọng trong các tình huống căng thẳng nghiêm trọng:

Năm 2019, một thử nghiệm lâm sàng mù đơn trên 66 bệnh nhân chờ phẫu thuật bắc cầu động mạch vành (CABG) đã cho nhóm can thiệp hít 3 giọt tinh dầu hoa hồng 4% trong 10 phút vào đêm trước mổ và 1 giờ trước mổ [6]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về lo âu trạng thái (p = 0.41), lo âu tính khí (p = 0.90) hay tổng điểm lo âu (p = 0.69) giữa nhóm hít tinh dầu và nhóm đối chứng [6]. Nghiên cứu kết luận tinh dầu hoa hồng dạng hít không làm giảm lo âu đáng kể ở nhóm bệnh nhân này [6].

Năm 2007, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 71 bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật chẩn đoán và phân giai đoạn lồng ngực (chia thành nhóm dùng dầu nghiên cứu, dầu trung tính hoặc không can thiệp) cũng không tìm thấy bằng chứng cho thấy việc hít hay hấp thu tinh dầu làm giảm lo âu chu phẫu [7].

Thận trọng với ô nhiễm mùi hương và phản ứng ngược

Mùi hương không phải lúc nào cũng an toàn hay mang lại sự êm dịu cho hệ thần kinh. Một số phân tử mùi hít qua đường hô hấp như linalool, limonene, linalool oxide hay alpha-pinene có tác dụng giải lo âu, nhưng cũng có những phân tử kích thích hoặc làm tăng sự căng thẳng [8].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cho thấy việc hít phân tử mùi beta-citronellol gây gia tăng các hành vi liên quan đến lo âu và sợ hãi [8]. Kích hoạt thụ thể kênh cation TRPA1 (Transient Receptor Potential A1) do các phân tử mùi có thể liên quan đến các phản ứng viêm, đau và độc tính thần kinh [8]. Việc tiếp xúc với các phân tử hương thơm từ chất làm mềm vải, nước hoa hay tinh dầu có thể gây đau đầu, dị ứng, cảm giác khó chịu và làm trầm trọng thêm các rối loạn tâm thần kinh [8].

Khói đốt từ nhựa cánh kiến trắng thô nếu hít phải lượng đậm đặc trong phòng kín có thể gây kích ứng đường thở, ho hoặc khó thở đối với người có cơ địa nhạy cảm.

Ai nên thận trọng khi xông hương?

Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc tiền sử dị ứng đường hô hấp cần cẩn giác trước mọi hình thức xông khói nhựa hoặc khuếch tán tinh dầu đậm đặc để tránh kích thích phế quản [8].

Người đang mắc các rối loạn lo âu nghiêm trọng không nên dùng việc xông an tức hương để thay thế các can thiệp y khoa chuẩn hóa [2]. Tỷ lệ rối loạn lo âu chiếm khoảng 5,3% người trưởng thành tại Nhật Bản và 18,2% tại Mỹ [8]. Các phương pháp điều trị hàng đầu bao gồm điều chỉnh lối sống, liệu pháp hành vi nhận thức và thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) hoặc serotonin-norepinephrine (SNRI) [2]. Nếu tình trạng lo âu kéo dài, người bệnh bắt buộc phải thăm khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần thay vì tự điều trị bằng hương liệu tại nhà [2].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng an tức hương để hỗ trợ thư giãn tinh thần sau giờ làm việc, người dùng có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

Ưu tiên sử dụng dạng khuếch tán tinh dầu hoặc lượng nhựa rất nhỏ trong không gian thông thoáng, không đóng kín cửa phòng để tránh tích tụ nồng độ phân tử quá cao [8]. Hạn chế hít trực tiếp khói đặc từ bếp than đốt an tức hương.

Thời gian xông hương chỉ nên kéo dài từ 10 đến 15 phút vào buổi tối. Việc kết hợp mùi hương dễ chịu cùng các biện pháp giảm căng thẳng đã được chứng minh như tập thở chậm, nghe nhạc êm dịu hoặc tắm nước ấm sẽ tối ưu hóa cảm giác thư thái thông qua phản xạ điều kiện tâm lý.

Lời khuyên cân bằng

Xông cánh kiến trắng mang lại cảm giác bình yên nhờ tác động phối hợp giữa phản ứng khứu giác kích hoạt hệ thần kinh và không gian thư giãn cá nhân [1]. Dù vậy, bằng chứng khoa học tiền lâm sàng chưa đủ để coi an tức hương là một phương pháp điều trị lo âu hay căng thẳng lâm sàng thay thế thuốc [1, 5]. Hãy tận hưởng mùi hương như một liệu pháp hỗ trợ tinh thần lành mạnh, đồng thời luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần kéo dài.