Mỗi khi thời tiết thay đổi, nhiều gia đình Việt thường hái hoặc mua một nắm lá hương nhu trắng cùng vài loại lá thơm đun sôi để xông hơi giải cảm. Cảm giác mồ hôi toát ra cùng luồng hơi nóng cay nồng mang lại sự dễ chịu gần như ngay tức khắc cho người đang ốm. Từ trải nghiệm thực tế này, phần lớn mọi người tin rằng nồi nước xông lá hương nhu có khả năng đánh bay mầm bệnh và trị dứt điểm cảm cúm.
Tuy nhiên, nhìn nhận dưới góc độ y học thực chứng, quan niệm xông lá hương nhu trắng giúp chữa khỏi bệnh cảm là hoàn toàn sai lầm. Nhiệt độ ấm và các phân tử tinh dầu khuếch tán trong hơi nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ làm loãng chất nhầy, tạo sự thông thoáng tạm thời cho hốc mũi và đường thở. Phương pháp này hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt các loại virus gây bệnh đường hô hấp đang cư trú bên trong tế bào niêm mạc.
Cơ chế tác động của hơi nước và tinh dầu lên đường hô hấp
Khi bị cảm lạnh hoặc cảm cúm, cơ thể phản ứng lại sự xâm nhập của virus bằng hiện tượng viêm niêm mạc đường hô hấp trên. Tình trạng sung huyết khiến các mô cuốn mũi sưng nề, đồng thời tuyến tiết nhầy tăng cường sản xuất các chất dịch đặc quánh gây tắc nghẽn, khó thở và ho có đờm.
Khi thực hiện động tác xông, hơi nước ấm bốc lên mang theo độ ẩm cao xâm nhập vào khoang mũi và họng. Lượng nước dạng hơi này nhanh chóng làm ẩm lớp dịch nhầy đóng đặc trên bề mặt niêm mạc, giúp dịch lỏng dần ra và dễ dàng đào thải ra ngoài qua phản xạ xì mũi hoặc khạc đờm.
Bên cạnh đó, các hợp chất tinh dầu bay hơi có trong dược liệu kích thích nhẹ lên thụ thể cảm giác tại niêm mạc mũi. Tác động này tạo ra cảm giác the mát, thông thoáng và đánh lừa hệ thần kinh rằng luồng không khí đi qua đường thở đang lưu thông rộng rãi hơn.
Dù vậy, cảm giác dễ thở này chỉ là hiện tượng cơ học và cảm giác bề mặt nhất thời. Tác nhân chính gây bệnh cảm là các chủng virus đường hô hấp không bị tiêu diệt bởi hơi nước ấm hay tinh dầu phân tán trong không khí. Khi hơi nước bốc hơi hết và tác động giãn mạch cục bộ suy giảm, tình trạng nghẹt mũi và phù nề niêm mạc vẫn có thể tái diễn nếu cơ thể chưa tự kiểm soát được quá trình nhiễm trùng.
Chiết xuất từ thực vật chi Hương nhu: Nghiên cứu cho thấy điều gì?
Nhiều người thường dẫn chứng các bài thuốc cổ truyền hoặc các công bố khoa học về dược liệu để khẳng định hương nhu trắng có thể điều trị viêm nhiễm hô hấp. Về mặt phân loại học thực vật, các loài thuộc chi Hương nhu (Ocimum) trong họ Hoa môi (Lamiaceae) từ lâu đã được y học dân gian sử dụng nhằm hỗ trợ điều trị nhiễm trùng đường hô hấp trên, viêm phế quản, ho, đau họng và làm lành vết thương [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng điều hòa miễn dịch và chống viêm của chiết xuất cồn - nước từ lá của một loài cùng chi là Ocimum basilicum trên mô hình chuột cống Wistar bị hen suyễn do mẫn cảm với ovalbumin [1]. Thử nghiệm được thiết kế gồm 6 nhóm chuột: nhóm không mẫn cảm, nhóm mẫn cảm với ovalbumin không điều trị, nhóm mẫn cảm được điều trị bằng thuốc đối chứng dexamethasone với liều 1,25 microgam/mL, cùng 3 nhóm mẫn cảm được cho uống chiết xuất lá Ocimum basilicum pha trong nước uống liên tục suốt 21 ngày với các nồng độ lần lượt là 0,75 mg/mL, 1,50 mg/mL và 3,00 mg/mL [1].
Các nhà nghiên cứu tiến hành thu thập dịch rửa phế quản phế nang để đo lường các chỉ số viêm và miễn dịch gồm interleukin 4 (IL-4), interferon gamma (IFN-gamma), tỷ lệ IFN-gamma/IL-4, kháng thể IgE, enzym phospholipase A2 (PLA2), tổng lượng protein, đồng thời quan sát các biến đổi bệnh lý trên mô phổi [1]. Kết quả cho thấy ở nhóm chuột bệnh lý không điều trị, các chỉ số IL-4, IgE, PLA2, tổng lượng protein và tổn thương mô phổi tăng lên rõ rệt, trong khi tỷ lệ IFN-gamma/IL-4 sụt giảm nghiêm trọng so với nhóm chuột đối chứng khỏe mạnh [1].
Khi được can thiệp bằng chiết xuất thảo dược đường uống, các chỉ số gây viêm gồm IL-4, IgE, PLA2 và tổng lượng protein trong dịch phế quản giảm xuống đáng kể, đồng thời tỷ lệ IFN-gamma/IL-4 tăng lên so với nhóm chuột bệnh không điều trị [1]. Chiết xuất này cũng giúp cải thiện rõ rệt những tổn thương giải phẫu bệnh tại mô phổi của chuột [1]. Đáng chú ý, ở những nồng độ cao hơn, hiệu quả cải thiện một số chỉ số của chiết xuất thảo dược thậm chí còn vượt trội hơn nhóm đối chứng dùng dexamethasone [1].
Từ những kết quả này, các tác giả kết luận rằng chiết xuất thảo dược thuộc chi Ocimum có tiềm năng trị liệu đối với bệnh lý hen suyễn nhờ khả năng điều hòa miễn dịch và ức chế phản ứng viêm [1].
Giới hạn của bằng chứng khoa học và khoảng cách với thực tế
Mặc dù kết quả thử nghiệm trên mô hình thực nghiệm rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận cẩn trọng về giới hạn của dữ liệu khoa học này. Đầu tiên, nghiên cứu năm 2019 hoàn toàn được thực hiện trên chuột cống trắng, chưa có thử nghiệm lâm sàng tương đương được kiểm chứng trên người [1].
Thứ hai, mô hình nghiên cứu tập trung vào bệnh lý hen suyễn mạn tính do dị ứng kháng nguyên ovalbumin, hoàn toàn khác biệt với cơ chế viêm cấp tính do virus cảm cúm gây ra ở người [1]. Cảm thông thường phần lớn do các chủng virus như Rhinovirus, Coronavirus hoặc virus cúm gây nên, đòi hỏi cơ chế miễn dịch kháng virus chuyên biệt chứ không chỉ đơn thuần là phản ứng dị ứng qua trung gian dị nguyên [1].
Thứ ba, dạng dùng trong nghiên cứu là dịch chiết cồn - nước tinh chế cho chuột uống hàng ngày trong 3 tuần, không phải là phương pháp xông hít hơi nước nóng từ lá cây tươi [1]. Do đó, việc suy diễn rằng việc nấu một nồi lá hương nhu trắng để trùm chăn xông hơi có thể chữa khỏi bệnh cảm là không có cơ sở khoa học xác thực.
Nguy cơ tổn thương đường thở từ hơi nóng và khí dung
Nhiều người lầm tưởng rằng phương pháp xông hơi bằng lá cây hoàn toàn lành tính và xông càng nóng, hít càng sâu thì càng nhanh khỏi bệnh. Tuy nhiên, việc hít các luồng khí dung, hơi nóng và hợp chất bay hơi không được kiểm soát có thể gây ra nhiều tác động bất lợi cho hệ thống hô hấp.
Bản chất và mức độ tổn thương cấp tính do các chất hít gây độc phụ thuộc vào độ hòa tan trong nước, độ pH, hoạt tính hóa học của chất hít, kích thước khí động học của các hạt phân tử (khi chất hít ở dạng khí dung) và mức độ tiếp xúc của đường thở [2]. Những dấu hiệu và triệu chứng ban đầu thường phản ánh tình trạng kích ứng đường hô hấp trên và phế quản [2].
Đặc biệt, tình trạng phù nề thanh quản hoặc co thắt phế quản mức độ nghiêm trọng có thể diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng [2]. Sau khi ngừng tiếp xúc với nguồn hơi hít, người bệnh thường ghi nhận triệu chứng cải thiện tạm thời; tuy nhiên, hiện tượng phù phổi muộn vẫn có thể xuất hiện trong vòng 48 giờ sau đó [2].
Trong những ngày tiếp theo, tình trạng bội nhiễm vi khuẩn là một biến chứng thường gặp tại các vùng niêm mạc đã bị tổn thương [2]. Các di chứng lâu dài có thể xảy ra bao gồm hội chứng rối loạn chức năng đường thở phản ứng và viêm tiểu phế quản tắc nghẽn [2]. Hơi nước ở nhiệt độ quá cao kết hợp với việc trùm chăn kín có thể làm bỏng rát biểu mô thanh quản, làm trợt lớp niêm mạc bảo vệ tự nhiên, từ đó mở đường cho các tác nhân vi khuẩn xâm nhập sâu hơn vào đường thở [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá hương nhu xông cảm
Hiểu lầm lớn nhất của người dân là quan niệm xông mồ hôi giúp "thải độc" và tống khứ virus ra khỏi cơ thể. Hiện tượng vã mồ hôi đầm đìa khi ngồi trước nồi nước xông thực chất chỉ là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm hạ nhiệt trước môi trường nhiệt độ quá cao xung quanh.
Mồ hôi bài tiết qua da chủ yếu bao gồm nước và một lượng nhỏ các chất điện giải như natri, clorua, hoàn toàn không chứa virus gây bệnh. Khi cố xông thật lâu để toát nhiều mồ hôi, cơ thể sẽ bị mất nước và mất muối cấp tính. Sự thiếu hụt thể dịch này khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, choáng váng và làm suy yếu khả năng tự đề kháng của cơ thể trước đợt nhiễm trùng.
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ tinh dầu hương nhu trong nồi xông có thể khử khuẩn toàn bộ khoang mũi họng. Dù một số tinh dầu có đặc tính kháng khuẩn nhẹ trên bề mặt đĩa thạch trong phòng thí nghiệm, nồng độ tinh dầu khuếch tán trong hơi nước khi xông là rất thấp và không đủ thời gian tiếp xúc để tiêu diệt mầm bệnh. Ngược lại, nồng độ tinh dầu quá đậm đặc trong không gian kín lại có thể gây kích ứng phế quản dữ dội [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng ai bị cảm cũng có thể xông lá. Thực tế, việc lạm dụng xông hơi cho những trường hợp sốt quá cao có thể gây rối loạn điều nhiệt toàn thân, đẩy thân nhiệt lên mức nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần thận trọng hoặc không nên xông hơi
Phương pháp xông hơi nước nóng nói chung và xông lá hương nhu nói riêng không phù hợp với tất cả mọi người. Một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp biến chứng khi tiếp xúc với hơi nóng và các hạt khí dung kích ứng [2].
Trẻ nhỏ là đối tượng tuyệt đối không nên áp dụng phương pháp trùm chăn xông hơi truyền thống. Cấu trúc đường thở của trẻ nhỏ rất hẹp, lớp niêm mạc mỏng manh dễ bị tổn thương nhiệt, nguy cơ co thắt thanh khí quản dẫn đến khó thở cấp tính [2]. Ngoài ra, nguy cơ bỏng nước sôi do trẻ cử động quẫy đạp trong lúc xông là rất lớn.
Người có tiền sử mắc các bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần hết sức thận trọng. Các hạt tinh dầu bay hơi và luồng khí nóng có thể đóng vai trò như dị nguyên hoặc chất kích thích, dễ dàng kích hoạt cơn co thắt phế quản cấp tính nguy hiểm [2].
Người cao tuổi, người có bệnh lý tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc tăng huyết áp không nên xông hơi toàn thân. Nhiệt độ môi trường tăng đột ngột khiến các mạch máu ngoại vi giãn nở nhanh, tim phải đập nhanh hơn để duy trì huyết áp, dẫn tới nguy cơ tụt huyết áp tư thế, thiếu máu cơ tim hoặc ngất xỉu. Phụ nữ mang thai cũng cần tránh xông hơi ở nhiệt độ cao vì hiện tượng tăng thân nhiệt kéo dài có thể gây ảnh hưởng bất lợi tới sự phát triển của thai nhi.
Hướng dẫn chăm sóc và hỗ trợ giảm nghẹt mũi đúng cách
Thay vì trùm chăn xông kín toàn thân với nồi nước sôi tiềm ẩn nhiều nguy cơ bỏng và kích ứng, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ an toàn hơn tại nhà để cải thiện triệu chứng nghẹt mũi, vướng đờm.
Để tận dụng độ ẩm làm loãng chất nhầy một cách an toàn, bạn có thể sử dụng một bát nước ấm nhỏ, hé mở nắp để hơi nước bốc lên tự nhiên ở khoảng cách an toàn từ 20 đến 30 cm, hít thở nhẹ nhàng trong khoảng 5 đến 10 phút. Không nên úp mặt quá sát vào nguồn nước nóng và không dùng các loại tinh dầu hay lá thơm với nồng độ quá đậm đặc để tránh kích ứng niêm mạc [2].
Biện pháp căn bản và hiệu quả hàng đầu để làm sạch khoang mũi là sử dụng dung dịch nước muối sinh lý dạng xịt hoặc rửa mũi chuyên dụng. Nước muối đẳng trương giúp cuốn trôi dịch nhầy đặc, bụi bẩn và các chất trung gian gây viêm một cách nhẹ nhàng mà không gây tổn thương nhiệt.
Bên cạnh đó, người bị cảm cần chú trọng uống nhiều nước ấm, nước canh hoặc nước trái cây để bù dịch cho cơ thể. Giữ độ ẩm phòng ở mức vừa phải bằng máy tạo ẩm hoặc đặt một chậu nước trong phòng ngủ cũng giúp đường thở không bị khô rát. Nghỉ ngơi đầy đủ, duy trì chế độ dinh dưỡng dễ tiêu là chìa khóa quan trọng nhất giúp hệ miễn dịch nhanh chóng hồi phục và tự đào thải virus.
Xông lá hương nhu trắng thực chất chỉ là một liệu pháp hỗ trợ cơ học giúp thông mũi tạm thời nhờ hơi nước ấm, không phải phương thuốc tiêu diệt nguyên nhân gây cảm cúm. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, sử dụng các biện pháp chăm sóc an toàn và đến cơ sở y tế khi xuất hiện các triệu chứng nặng như sốt cao liên tục, khó thở hoặc ho kéo dài.
