Trào ngược dạ dày có nên ăn rau húng dũi sống?

Thói quen ăn rau sống và nỗi lo trào ngược

Rau húng dũi là loại rau thơm quen thuộc trên mâm cơm người Việt, thường ăn sống kèm các món cuốn, bún, phở. Nhiều người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) băn khoăn liệu ăn loại rau này có làm bùng phát cơn ợ chua, nóng rát hay không.

Câu trả lời là người bệnh trào ngược nên cẩn trọng, hạn chế dùng rau húng dũi sống với lượng lớn. Bản chất thảo dược này chứa các hợp chất bay hơi tương tự bạc hà, tác động trực tiếp lên trương lực cơ thắt thực quản dưới, dễ kích hoạt dòng trào ngược từ dạ dày lên thực quản.

Cơ quan bảo vệ chống trào ngược bình thường dựa vào hàng rào giải phẫu tại vị trí nối giữa dạ dày và thực quản. Khi van này mất đi độ vững chắc tự nhiên, axit và dịch tiêu hóa sẽ dễ dàng thoát ngược lên vùng ngực và họng.

Hàng rào cơ thắt thực quản dưới hoạt động thế nào?

Cơ thắt thực quản dưới (LES) cùng với trụ cơ hoành đóng vai trò là hàng rào chính chống lại sự trào ngược dịch dạ dày vào lòng thực quản ^[1]. Sự suy giảm chức năng của cơ thắt thực quản dưới chính là bất thường bệnh lý nền tảng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[2].

Bình thường, hiện tượng trào ngược dịch dạ dày vào thực quản vẫn có thể xuất hiện ở người khỏe mạnh, chủ yếu xảy ra trong các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR) ^[1]. TLESR được định nghĩa là sự giãn nở của cơ thắt thực quản dưới mà không có động tác nuốt đi kèm ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra tần suất xuất hiện TLESR không có sự khác biệt đáng kể giữa người khỏe mạnh và người bệnh GERD, nhưng các đợt giãn này ở người bệnh GERD lại có khả năng đi kèm với trào ngược axit cao hơn ^[1]. GERD là bệnh mạn tính hay tái phát, liên quan chặt chẽ đến các rối loạn vận động của đường tiêu hóa trên ^[3].

Các yếu tố bệnh sinh bao gồm tình trạng giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới, các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua xảy ra thường xuyên, tăng nhạy cảm thực quản, giảm sức đề kháng của niêm mạc và giảm nhu động làm sạch thực quản ^[3]. Khi cơ vòng suy yếu, axit tiếp xúc lâu hơn với niêm mạc, dẫn đến viêm thực quản trào ngược ^[3].

Tác động của tinh dầu đến trương lực cơ vòng

Húng dũi thuộc họ bạc hà, chứa lượng tinh dầu dễ bay hơi. Trong y văn tiêu hóa, các hoạt chất tinh dầu dạng này có đặc tính làm giãn cơ trơn đường tiêu hóa. Sự giãn cơ này vô tình tác động bất lợi lên người bệnh trào ngược.

Khi ăn sống, lượng tinh dầu giải phóng trực tiếp tại vùng họng và thực quản. Thay vì đóng kín để chặn dịch vị, cơ thắt thực quản dưới bị hạ trương lực nghỉ, tạo điều kiện cho các đợt trào ngược bùng phát dữ dội hơn.

Hạ áp lực cơ thắt thực quản dưới là cơ chế kích hoạt các đợt giãn van không mong muốn ^[3]. Tinh dầu tác động làm giãn các sợi cơ vòng, làm suy giảm cơ chế phản xạ tự nhiên của ngã ba dạ dày - thực quản.

Bằng chứng khoa học về áp lực cơ thắt thực quản

Nghiên cứu áp lực thực quản và nồng độ pH đã chứng minh rõ vai trò của van chống trào ngược ở người bệnh so với người bình thường. Một nghiên cứu tiến hành trên 8 bệnh nhân xác định mắc GERD và 8 người khỏe mạnh đối chứng, sử dụng hệ thống đo áp lực mao dẫn và theo dõi pH thực quản trong 1 giờ lúc đói và 2 giờ sau bữa ăn tiêu chuẩn ^[4].

Kết quả theo dõi pH thực quản ghi nhận tỷ lệ phần trăm thời gian có pH dưới 4 sau bữa ăn ở người khỏe mạnh là 0,45%, trong khi ở người bệnh GERD lên tới 11,2% ^[4]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm đáng kể sau bữa ăn thử nghiệm ở cả nhóm GERD và nhóm khỏe mạnh ^[4].

Nghiên cứu cũng chỉ ra biên độ giãn cơ sau nuốt ở bệnh nhân GERD thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh ở cả trạng thái đói lẫn sau ăn ^[4]. Đồng thời, trương lực trụ cơ hoành lúc nghỉ và biên độ nhu động đoạn xa thực quản ở người bệnh GERD đều thấp hơn rõ rệt so với người bình thường ^[4].

Một nghiên cứu cắt ngang khác thực hiện trên 229 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản và 49 người khỏe mạnh đối chứng nhằm đánh giá mối liên quan giữa áp lực cơ thắt và rối loạn vận động thực quản ^[5]. Các đối tượng được chia thành 4 nhóm: nhóm 1 gồm 45 bệnh nhân có áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ dưới 6 mmHg; nhóm 2 gồm 128 bệnh nhân có áp lực từ 6 đến 12 mmHg; nhóm 3 gồm 56 bệnh nhân có áp lực trên 12 mmHg; nhóm 4 gồm 49 người khỏe mạnh đối chứng ^[5].

Kết quả cho thấy có mối liên quan đáng kể giữa áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ với biên độ sóng nhu động và tần số xuất hiện sóng nhu động cấp ba ^[5]. Nghiên cứu đưa ra kết luận: áp lực cơ thắt thực quản dưới lúc nghỉ tỷ lệ nghịch với sự xuất hiện của các rối loạn vận động thực quản ở bệnh nhân GERD ^[5].

Thêm vào đó, khảo sát trên 171 bệnh nhân liên tiếp có triệu chứng GERD nhưng không tăng nồng độ axit trên theo dõi pH 24 giờ, không có thực quản Barrett hay viêm xước thực quản, được chia thành hai nhóm có và không có viêm niêm mạc tâm vị ^[6]. 82 bệnh nhân có bằng chứng mô học của viêm tâm vị sở hữu cơ thắt suy yếu hơn (xét về chiều dài tổng thể, chiều dài đoạn trong ổ bụng và áp lực lúc nghỉ) cùng mức độ tiếp xúc axit thực quản cao hơn rõ rệt so với 89 bệnh nhân không viêm tâm vị ^[6].

Về can thiệp phục hồi cơ vòng, kỹ thuật tăng cường cơ thắt bằng vòng nam châm (MSA) đặt quanh đoạn xa thực quản qua phẫu thuật nội soi đã được áp dụng nhằm củng cố hàng rào chống trào ngược khi van tự nhiên suy yếu ^[2]. Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp lâm sàng đòi hỏi phải phẫu thuật tháo bỏ thiết bị vòng nam châm này ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về rau thơm và trào ngược

Nhiều người lầm tưởng các loại rau thơm lá xanh như húng dũi đều lành tính, mát và hỗ trợ tiêu hóa tốt cho mọi đối tượng. Quan niệm này chưa chính xác đối với người có cơ thắt thực quản dưới yếu.

Dù húng dũi có thể hỗ trợ giảm đầy hơi ở phần dưới đường ruột nhờ làm giãn cơ trơn, nhưng chính tác động này tại vùng tâm vị lại thúc đẩy axit trào lên thực quản. Người bệnh thường nhầm cảm giác the mát ban đầu với việc bệnh được xoa dịu, nhưng sau đó cơn ợ chua và rát họng lại tăng lên.

Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn mọi loại rau xanh khỏi khẩu phần. Thực tế, người bệnh GERD chỉ cần chú ý hạn chế các loại rau giàu tinh dầu gây giãn cơ thắt, trong khi các loại rau lá mềm, trung tính vẫn rất cần thiết cho hệ tiêu hóa.

Ai nên thận trọng khi dùng rau húng dũi?

Những người được chẩn đoán mắc trào ngược dạ dày thực quản có triệu chứng ợ nóng, ợ trớ thường xuyên cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tiêu thụ tinh dầu bạc hà hay ăn sống các loại rau này có thể khiến bệnh khó kiểm soát hơn.

Người bị viêm trợt thực quản, viêm tâm vị hoặc có áp lực cơ thắt thực quản dưới thấp dưới ngưỡng an toàn nên tránh dùng húng dũi sống số lượng lớn. Dịch vị trào ngược mang tính axit cao sẽ tiếp tục bào mòn niêm mạc đang tổn thương ^[4], ^[6].

Người có tiền sử thoát vị hoành hoặc thường xuyên xuất hiện các cơn trào ngược ban đêm cũng thuộc nhóm đối tượng cần hạn chế tối đa. Bất kỳ tác nhân nào làm lỏng lẻo thêm van tâm vị đều làm gia tăng nguy cơ biến chứng đường hô hấp do trào ngược.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh trào ngược không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối húng dũi nếu rất yêu thích hương vị này, nhưng cần thay đổi cách sử dụng để bảo vệ thực quản:

• Không ăn sống với lượng nhiều trong một bữa: Tránh việc ăn trực tiếp cả nắm rau húng dũi sống kèm các món nhiều dầu mỡ.
• Sử dụng dạng nấu chín hoặc làm gia vị phụ: Nhiệt độ khi nấu chín giúp làm bay hơi phần lớn các hợp chất tinh dầu mạnh, giảm tác động giãn cơ vòng thực quản.
• Quan sát phản ứng cơ thể: Nếu sau khi ăn xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát xương ức hoặc ợ trớ, cần ngưng dùng ngay.
• Chia nhỏ bữa ăn: Không ăn quá no trong một lần nhằm giảm áp lực nội dạ dày đè nặng lên cơ thắt thực quản dưới vốn đã yếu ^[4].
• Đi khám bác sĩ chuyên khoa: Khi triệu chứng trào ngược tái diễn liên tục, cần được thăm khám y khoa để có phác đồ điều trị phù hợp, không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ thảo dược tinh dầu.

Thay đổi lối sống kết hợp kiểm soát thực phẩm nạp vào là chìa khóa duy trì hàng rào chống trào ngược vững chắc. Người bệnh GERD nên lắng nghe cơ thể, sử dụng rau thơm chừng mực và ưu tiên các loại rau củ ít kích ứng cơ vòng.