Đau lưng: khi nào tự chăm sóc, khi nào cần đi khám?
Đau lưng cấp tính thường kéo dài từ vài ngày đến vài tuần và có thể theo dõi khi không có dấu hiệu cảnh báo. Người bệnh cần đi khám ngay nếu đau lưng xuất hiện sau tai nạn té ngã, đau kèm sốt, sụt cân ngoài ý muốn, khó tiểu, hoặc tê yếu ở chân. Nếu cơn đau kéo dài sau vài tuần không đỡ hoặc không giảm dù đã dùng thuốc, việc thăm khám y tế là cần thiết.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Dấu hiệu đau lưng nào sau đây bắt buộc người bệnh phải đi khám bác sĩ ngay?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Đau lưng cấp tính thường kéo dài vài ngày đến vài tuần, chủ yếu do căng cơ, bong gân hoặc đĩa đệm.
- Cần đi khám ngay nếu đau sau té ngã, đau kèm sốt, sụt cân ngoài ý muốn, khó tiểu hoặc tê yếu chân.
- Tránh nằm bất động lâu; duy trì vận động nhẹ nhàng và gập gối giữ thẳng lưng khi bê đồ nặng.
Hiểu đúng về đau lưng và cấu trúc cột sống
Theo Viện Viêm khớp và Bệnh Cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ (NIAMS thuộc NIH), đau lưng là một trong các vấn đề sức khỏe phổ biến nhất. Cơn đau có thể diễn tiến từ cảm giác âm ỉ liên tục cho đến cơn đau nhói đột ngột lan xuống chân. Cột sống cơ thể người gồm bốn vùng chính: cột sống cổ, cột sống ngực, cột sống thắt lưng, cùng với vùng xương cùng và xương cụt. Cấu trúc nâng đỡ này bao gồm các đốt sống xếp chồng bảo vệ tủy sống, các đĩa đệm đóng vai trò giảm xóc, các dây chằng giữ khớp, gân nối cơ với xương, cùng hệ thống cơ bắp vận động. Bất kỳ tổn thương hay bất thường nào xảy ra ở một trong các bộ phận phối hợp này đều có thể dẫn tới đau lưng. [S1]
Phân loại đau lưng theo thời gian diễn tiến
Tài liệu của NIAMS thuộc NIH Hoa Kỳ phân chia đau lưng thành ba mốc thời gian rõ ràng. Đau lưng cấp tính xảy ra đột ngột và thường chỉ kéo dài từ vài ngày đến vài tuần. Đau lưng bán cấp có thể xuất hiện đột ngột hoặc tăng dần, kéo dài trong khoảng từ 4 đến 12 tuần. Đau lưng mạn tính có thể khởi phát nhanh hoặc chậm, kéo dài hơn 12 tuần và xảy ra hàng ngày. Việc nhận biết khoảng thời gian đau giúp người bệnh nắm bắt tiến trình hồi phục tự nhiên của cơ thể. Đa số cơn đau cấp tính do căng cơ nhẹ có xu hướng thuyên giảm sau thời gian ngắn nếu sinh hoạt phù hợp, nhưng nếu đau vượt quá các mốc thời gian này thì cần đánh giá y khoa cẩn thận. [S1]
Các nguyên nhân cơ học và tổn thương thường gặp
NIAMS ghi nhận đau lưng thường xuất phát từ các vấn đề cơ học hoặc cấu trúc cột sống. Bong gân là tổn thương dây chằng do xoắn vặn hoặc nâng vác sai tư thế. Căng cơ là chấn thương xảy ra ở cơ hoặc gân nâng đỡ lưng. Thoái hóa đĩa đệm do tuổi tác làm đĩa đệm hao mòn dần, thường liên quan đến viêm khớp hoặc hẹp ống sống. Thoát vị đĩa đệm gây chèn ép và kích thích rễ thần kinh lân cận, hay gặp ở thắt lưng hoặc cổ. Ngoài ra, trượt đốt sống làm xương lệch khỏi vị trí, hẹp ống sống gây áp lực lên tủy, gãy đốt sống hoặc đau cân cơ căng cứng đều là những yếu tố cơ học trực tiếp gây ra các cơn đau nhức khó chịu vùng lưng. [S1]
Bệnh lý viêm nhiễm và các nguyên nhân toàn thân khác
Bên cạnh yếu tố cơ học, NIAMS chỉ ra rằng đau lưng có thể do bệnh lý viêm hoặc bệnh toàn thân. Viêm cột sống dính khớp cùng các dạng viêm khớp cột sống khác gây đau và cứng khớp kéo dài. Tình trạng loãng xương làm tăng nguy cơ gãy đốt sống gây đau nhức dữ dội. Bệnh đau cơ xơ hóa gây đau cơ lan tỏa toàn thân kèm mệt mỏi. Cơn đau lưng cũng có thể là triệu chứng phản ánh sỏi thận, nhiễm trùng thận, hoặc lạc nội mạc tử cung ở phụ nữ. Trong một số trường hợp, nhiễm trùng xương cột sống hay đĩa đệm, tình trạng mang thai, hoặc khối u hiếm gặp phát triển ở lưng cũng là thủ phạm gây đau cần được bác sĩ chẩn đoán phân biệt. [S1]
Các yếu tố nguy cơ từ thói quen và lối sống
Theo NIAMS thuộc NIH Hoa Kỳ, ai cũng có thể bị đau lưng và nguy cơ tăng rõ rệt sau 45 tuổi. Thể lực kém với cơ bụng và cơ lưng yếu không nâng đỡ tốt cho cột sống. Tập thể dục quá sức đột ngột sau chuỗi ngày ít vận động cũng rất dễ gây đau. Chế độ ăn nhiều calo và chất béo kết hợp lối sống thụ động dẫn đến béo phì, làm tăng tải trọng cơ học lên cột sống. Những công việc đòi hỏi khuân vác nặng, đẩy kéo hoặc xoắn vặn thân mình tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ngay cả công việc văn phòng ngồi cả ngày trên ghế không thoải mái, sai tư thế, hoặc căng thẳng tâm lý, mất ngủ mạn tính, lo âu, trầm cảm và yếu tố di truyền đều làm tăng tần suất đau. [S1]
Thực hành bảo vệ lưng trong sinh hoạt hằng ngày tại Việt Nam
Từ các yếu tố nguy cơ do NIAMS nêu ra, người bệnh có thể điều chỉnh các thói quen sinh hoạt quen thuộc tại gia đình. Khi đi chợ xách giỏ nặng hoặc bê chậu cây cảnh, tránh cúi gập lưng đột ngột rồi vặn người; hãy gập gối, giữ thẳng lưng và dùng lực từ chân. Tránh ngồi xổm giặt đồ hay ngồi ghế nhựa quá thấp hàng giờ vì tư thế này gây căng thẳng lớn cho cột sống thắt lưng. Trong bữa cơm gia đình, chú ý giảm bớt đồ ăn chiên rán nhiều chất béo dư thừa calo để tránh tăng cân mất kiểm soát gây gánh nặng cột sống. Thay vì nằm lì trên giường khi mỏi lưng, hãy duy trì vận động nhẹ nhàng vừa sức theo khả năng của bản thân. [S1]
Giới hạn bằng chứng và khả năng không xác định nguyên nhân
Tài liệu của NIAMS nhấn mạnh một thực tế quan trọng: đau lưng thường do nhiều yếu tố kết hợp cùng lúc và tương tác phức tạp với nhau. Đáng chú ý, y học ghi nhận có những trường hợp không thể xác định được nguyên nhân cụ thể gây ra cơn đau lưng ban đầu. Các biểu hiện đau lưng rất đa dạng giữa mỗi người, từ đau khu trú một chỗ đến đau lan tỏa, hoặc đau tăng khi nâng cúi, ngồi, đứng hay lúc nghỉ ngơi. Cảm giác cứng lưng vào buổi sáng có thể giảm bớt sau khi vận động nhẹ. Do tính chất phức tạp này, người bệnh không nên tự ý suy diễn hoặc áp dụng phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. [S1]
Những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám bác sĩ ngay
NIAMS nêu rõ các tình huống người bệnh bắt buộc phải đến cơ sở y tế để được thăm khám. Bạn cần gặp bác sĩ nếu cơn đau lưng không cải thiện sau vài tuần tự chăm sóc. Đặc biệt, hãy đi khám ngay nếu đau lưng xuất hiện sau cú ngã hoặc chấn thương. Cơn đau mức độ nghiêm trọng không đỡ dù đã dùng thuốc cũng cần được kiểm tra y khoa. Các dấu hiệu đi kèm nguy hiểm gồm có: tê bì, châm chích, đau lan xuống mông hoặc đùi, yếu cơ hoặc tê ở chân và bàn chân. Nếu đau lưng đi kèm sốt, sụt cân ngoài ý muốn không rõ lý do, hoặc gặp khó khăn khi đi tiểu, hãy đến bệnh viện khám khẩn cấp. [S1]