Gút: vì sao xảy ra và ăn uống đóng vai trò gì?
Bệnh gút xảy ra khi nồng độ urat trong máu tích tụ lâu ngày tạo thành các tinh thể hình kim tại khớp, gây sưng và đau dữ dội. Chế độ ăn uống đóng vai trò kích hoạt hoặc tăng nguy cơ khi tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu purin từ nguồn động vật, đồ uống có cồn hoặc nước ngọt chứa đường.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Yếu tố ăn uống nào dưới đây dễ kích hoạt cơn đau gút bùng phát?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Tinh thể urat tích tụ lâu ngày tại khớp gây sưng đau dữ dội trong các đợt gút bùng phát.
- Purin từ nguồn động vật, bia rượu và nước ngọt có ga làm tăng urat và kích hoạt cơn gút.
- Gút có thể kiểm soát tốt và phòng ngừa biến chứng nhờ điều trị y tế cùng lối sống phù hợp.
Bệnh gút là gì và dấu hiệu nhận biết ban đầu
Bệnh gút là một dạng viêm khớp do viêm gây đau đớn và sưng tấy ở các khớp. Tình trạng này thường biểu hiện thành từng đợt bùng phát kéo dài trong một hoặc hai tuần rồi tự thuyên giảm. Theo Viện Viêm khớp và Bệnh Cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ (NIAMS), các đợt bùng phát gút thường bắt đầu ở ngón chân cái hoặc chi dưới. Cơn đau thường xuất hiện đột ngột vào ban đêm với mức độ dữ dội khiến người bệnh thức giấc. Khớp bị ảnh hưởng thường có cảm giác sưng, đỏ và ấm nóng. Ngoài khớp, gút còn có thể ảnh hưởng đến túi hoạt dịch, bao gân và thận do acid uric tăng cao dẫn đến sỏi thận. Bệnh thường gặp ở nam giới tuổi trung niên nhiều hơn phụ nữ, phụ nữ hiếm khi mắc trước mãn kinh. [S1]
Cơ chế hình thành tinh thể urat trong cơ thể
Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh gút là sự tích tụ urat trong cơ thể qua thời gian dài, hình thành các tinh thể hình kim bên trong và xung quanh khớp. Urat bắt nguồn từ purin, một hợp chất tự nhiên có trong các mô của cơ thể và trong nhiều loại thực phẩm. Khi purin bị phân hủy, chúng biến đổi thành urat. Thông thường, urat hòa tan trong máu và được bài tiết ra ngoài cơ thể qua nước tiểu. Tuy nhiên, bệnh gút sẽ xuất hiện khi cơ thể sản xuất quá nhiều urat hoặc thận đào thải quá ít chất này. Khi urat tích tụ ở mức cao trong máu, tinh thể lắng đọng và gây phản ứng viêm dữ dội. Dù vậy, theo NIAMS, nhiều người có mức urat huyết thanh cao nhưng không bao giờ phát triển thành bệnh gút. [S1]
Bốn giai đoạn tiến triển của bệnh gút
Bệnh gút phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau tùy theo mức độ tiến triển. Giai đoạn đầu tiên là tăng acid uric máu không triệu chứng, khi nồng độ urat trong máu cao kéo dài và có thể đã có tinh thể ở khớp nhưng chưa gây đau. Giai đoạn thứ hai là các đợt gút bùng phát với triệu chứng sưng đau khớp định kỳ. Giai đoạn thứ ba là khoảng thời gian giữa các đợt bùng phát, người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng khó chịu nào. Giai đoạn muộn là sự hình thành các hạt tophi. Hạt tophi là khối tinh thể cứng tích tụ dưới da, quanh khớp hoặc các cơ quan khác. Ban đầu tophi không đau, nhưng theo thời gian có thể gây đau, làm biến dạng khớp và phá hủy vĩnh viễn xương, mô mềm hoặc tổn thương thận. [S1]
Vai trò của chế độ ăn uống và đồ uống
Dinh dưỡng có liên hệ chặt chẽ với nồng độ urat và nguy cơ bùng phát cơn gút. Chế độ ăn uống không lành mạnh, chứa nhiều thực phẩm giàu purin là yếu tố nguy cơ hàng đầu vì purin phân hủy thành urat. NIAMS lưu ý rằng purin gây nguy cơ bùng phát thường đến từ các nguồn động vật. Bên cạnh thức ăn, thói quen sử dụng đồ uống cũng giữ vai trò then chốt. Uống rượu bia làm tăng khả năng khởi phát cơn đau gút cấp tính. Đồ uống có đường, chẳng hạn như nước ngọt có ga (soda), cũng là yếu tố nguy cơ làm tăng nồng độ urat trong máu. Việc tiêu thụ thường xuyên các loại đồ uống ngọt và bia rượu có thể kích hoạt các đợt viêm khớp tái phát thường xuyên hơn và kéo dài hơn. [S1]
Áp dụng thói quen ăn uống vào bữa cơm hàng ngày
Trong đời sống thường nhật tại Việt Nam, các bữa liên hoan hoặc tiệc tùng gia đình thường có nhiều món thịt động vật và bia rượu. Đây là những tác nhân dễ kích hoạt cơn gút cấp tính ở người có nguy cơ. Khi đi chợ chuẩn bị bữa ăn, người dân nên cân nhắc điều chỉnh tỷ lệ đạm động vật trong thực đơn gia đình, thay vì tập trung quá nhiều món thịt trong một bữa. Thói quen uống nước ngọt có ga trong các buổi gặp mặt hoặc giải khát hàng ngày cũng nên được hạn chế. Thay vào đó, việc duy trì lối sống điều độ, kiểm soát khẩu phần ăn giàu purin từ nguồn gốc động vật và giảm thiểu bia rượu sẽ hỗ trợ kiểm soát tình trạng bệnh, giúp hạn chế tần suất các cơn đau bùng phát. [S1]
Các yếu tố sức khỏe và thuốc làm tăng nguy cơ
Ngoài chế độ ăn, nhiều tình trạng bệnh lý và thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ phát triển bệnh gút. Bệnh thừa cân, béo phì và hội chứng chuyển hóa gồm huyết áp cao, đường huyết cao, mỡ bụng dư thừa là những yếu tố liên quan trực tiếp. Bệnh thận mạn tính khiến thận bị tổn thương và không thể lọc máu hiệu quả cũng gây tích tụ urat. Một số bệnh lý làm tế bào thay đổi nhanh như bệnh vẩy nến hoặc một số bệnh ung thư cũng làm tăng nguy cơ. Bên cạnh đó, một số loại thuốc thông dụng có thể gây tăng urat, bao gồm thuốc lợi tiểu giúp thải dịch thừa, aspirin liều thấp, niacin liều cao và cyclosporine dùng trong ức chế miễn dịch ghép tạng. [S1]
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Khoa học hiện đại vẫn chưa giải mã được trọn vẹn mọi yếu tố gây ra bệnh gút. Theo tài liệu từ NIAMS, các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục nghiên cứu xem gen và các yếu tố môi trường đóng góp như thế nào vào quá trình tích tụ urat trong máu. Mặc dù nồng độ urat cao là nguyên nhân cốt lõi hình thành tinh thể, các nhà khoa học ghi nhận rằng không phải tất cả mọi người có nồng độ urat cao đều phát triển thành bệnh gút. Điều này cho thấy sự tương tác phức tạp giữa cơ địa di truyền, phản ứng viêm của từng cá nhân và các tác nhân từ lối sống, chứng minh rằng nồng độ urat đơn thuần chưa đủ để dự đoán chính xác thời điểm bùng phát bệnh. [S1]
Khả năng kiểm soát bệnh và phòng ngừa biến chứng
Bệnh gút nếu không được điều trị kịp thời sẽ bùng phát thường xuyên hơn, kéo dài hơn và có thể dẫn đến các biến chứng tim mạch hoặc suy thận. Những bệnh đi kèm thường gặp gồm tăng huyết áp, bệnh thận mạn, đái tháo đường, sỏi thận, nhồi máu cơ tim và suy tim sung huyết. Tuy nhiên, theo NIAMS, với việc chẩn đoán sớm, điều trị y tế phù hợp và thay đổi lối sống khoa học, gút là một trong những dạng viêm khớp có thể kiểm soát tốt nhất hiện nay. Nhiều người bệnh có thể tránh được các đợt bùng phát tái diễn, giảm bớt mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng đau đớn, ngăn ngừa sự hình thành hạt tophi và thậm chí hoàn toàn không còn triệu chứng gút. [S1]