Thoái hóa khớp: điều gì giúp giảm đau và giữ vận động?
Thoái hóa khớp là tình trạng các mô trong khớp bị tổn thương dần theo thời gian gây đau và cứng khớp. Để giảm đau và duy trì vận động, người bệnh cần tập luyện các bài tập tác động thấp, kiểm soát cân nặng và dùng dụng cụ trợ lực. Khi cần thiết, việc kết hợp biện pháp chườm, dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc phẫu thuật sẽ hỗ trợ chức năng khớp.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Khi bị đau do thoái hóa khớp, cách ứng phó nào sau đây là phù hợp?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Thoái hóa khớp làm tổn thương mô sụn nhưng tập luyện nhẹ nhàng giúp giảm đau và duy trì độ linh hoạt.
- Kiểm soát cân nặng cùng việc dùng dụng cụ trợ lực giúp giảm bớt tải trọng đè lên các khớp chịu lực.
- Thuốc, tiêm khớp hoặc phẫu thuật chỉ áp dụng theo chỉ định y khoa sau khi bác sĩ thăm khám và đánh giá.
Bản chất của thoái hóa khớp
Theo Viện Viêm khớp và Bệnh Cơ xương và Da Quốc gia Hoa Kỳ (NIAMS), thoái hóa khớp là bệnh lý khớp thoái hóa, trong đó các mô bên trong khớp bị phá vỡ dần theo thời gian. Đây là dạng viêm khớp phổ biến nhất, đặc biệt thường gặp ở người lớn tuổi. Bệnh không xuất phát từ việc hao mòn cơ học đơn thuần mà do các thay đổi cấu trúc trong mô kích hoạt quá trình tổn thương. Tình trạng này tác động đến mỗi người một khác nhau. Có người chỉ bị nhẹ và không ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, nhưng có người bị đau nặng và suy giảm khả năng vận động. Tổn thương thường tiến triển từ từ qua nhiều năm, dù đôi khi có thể diễn tiến nhanh ở một số người. Các khớp dễ bị ảnh hưởng nhất gồm bàn tay, đầu gối, hông, cổ và vùng lưng dưới. [S1]
Tổn thương diễn ra bên trong khớp
Các nhà nghiên cứu chưa biết chính xác yếu tố kích hoạt sự phá vỡ mô khớp ban đầu. Dù vậy, NIAMS cho biết khi bệnh bắt đầu tiến triển, nó có thể gây tổn thương cho toàn bộ các thành phần của khớp. Những vùng chịu ảnh hưởng gồm sụn bọc đầu xương, gân, dây chằng, màng hoạt dịch lót khớp, xương và sụn chêm ở đầu gối. Khi mô mềm tổn thương nặng hơn, khớp sẽ xuất hiện sưng, đau và giảm tầm cử động. Cơn đau khiến người bệnh ít vận động, dẫn đến teo yếu cơ và càng gây thêm áp lực lên khớp. Theo thời gian, khớp có thể biến dạng, mọc gai xương ở rìa khớp hoặc thay đổi hình dạng xương. Các mẩu xương hoặc sụn vỡ ra có thể trôi nổi trong ổ khớp, tiếp tục gây thêm tổn thương. [S1]
Triệu chứng thường gặp và vị trí đau
Triệu chứng thoái hóa khớp thường khởi phát chậm ở một hoặc vài khớp. Dấu hiệu điển hình là đau khi cử động khớp và bớt đau khi nghỉ ngơi. Ở giai đoạn muộn, đau có thể tăng lên vào ban đêm. Người bệnh thường bị cứng khớp vào buổi sáng hoặc sau khi ngồi nghỉ, nhưng cảm giác này thường kéo dài dưới 30 phút. Khớp có thể sưng, lỏng lẻo, giảm khả năng cử động. Ở bàn tay, khớp ngón tay có thể to bè và đổi hình dạng. Ở đầu gối, người bệnh có thể nghe tiếng lạo xạo khi bước đi, thậm chí cơ yếu làm gối khuỵu xuống. Ở khớp hông, cơn đau có thể lan xuống bẹn, đùi trong hoặc đầu gối. Ở cột sống, bệnh gây đau cứng vùng cổ hoặc thắt lưng và có thể dẫn đến hẹp ống sống. [S1]
Ai có nguy cơ mắc thoái hóa khớp?
Bất kỳ ai cũng có thể bị thoái hóa khớp, nhưng nguy cơ tăng cao theo tuổi tác. Theo NIAMS, phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nam giới, đặc biệt là sau 50 tuổi hoặc sau giai đoạn mãn kinh. Người trẻ tuổi cũng có thể mắc bệnh do từng chấn thương khớp, có cấu trúc khớp bất thường bẩm sinh hoặc khiếm khuyết di truyền ở sụn khớp. Một số yếu tố nguy cơ khác gồm thừa cân, béo phì, tiền sử từng phẫu thuật khớp, hoặc gia đình có người mắc bệnh. Thói quen vận động quá mức lặp đi lặp lại một động tác tại khớp cũng thúc đẩy nguy cơ thoái hóa. Khi các triệu chứng nặng lên, những việc đơn giản như bước lên bậc thềm, đứng lên khỏi ghế hay cầm chảo nấu ăn cũng trở nên khó khăn. [S1]
Giữ vận động bằng tập luyện và kiểm soát cân nặng
Theo NIAMS, tập thể dục là phương pháp quan trọng giúp giảm đau khớp, giảm cứng khớp, đồng thời tăng cường độ dẻo dai và sức bền cơ bắp. Người bệnh nên bắt đầu từ từ để cơ thể thích nghi. Các bài tập được khuyến nghị gồm kéo giãn duy trì độ linh hoạt, tập tăng cường sức mạnh cơ quanh khớp bằng tạ hoặc dây kháng lực, và tập thăng bằng. Các hoạt động tác động thấp như đi bộ nhẹ nhàng quanh khu phố, đạp xe, bơi lội, tập thể dục nhịp điệu dưới nước hoặc thái cực quyền giúp rèn luyện thể lực mà không gây áp lực lên khớp. Bên cạnh đó, việc quản lý cân nặng giúp giảm tải trọng đè lên các khớp chịu lực như khớp gối và khớp hông, từ đó bớt đau và ngăn ngừa chấn thương thêm. [S2]
Bảo vệ khớp trong đời sống sinh hoạt
Thay đổi thói quen hằng ngày giúp người bệnh bảo vệ khớp hiệu quả. Trong sinh hoạt gia đình, người bệnh nên tránh các động tác lặp đi lặp lại nhiều lần như cúi gập người liên tục khi dọn dẹp hoặc ngồi xổm. Khi đi chợ xách đồ nặng, việc chia nhỏ đồ đạc hoặc dùng xe đẩy sẽ đỡ gây áp lực cho khớp tay và cột sống. Đối với người bị đau ngón tay, NIAMS khuyến khích dùng các dụng cụ hỗ trợ cầm nắm như dụng cụ mở nắp lọ. Người bệnh cũng có thể sử dụng gậy chống, khung tập đi hoặc miếng lót giày để giữ thăng bằng và giảm đau khi đứng hoặc đi lại. Đeo nẹp theo hướng dẫn của chuyên gia y tế cũng giúp giữ vững các khớp đang bị tổn thương. [S2]
Biện pháp hỗ trợ giảm đau và can thiệp y khoa
Người bệnh có thể áp dụng liệu pháp nhiệt để tăng lưu thông máu, tăng độ dẻo dai, hoặc chườm lạnh để làm tê các đầu dây thần kinh quanh khớp giúp giảm đau và viêm. Về mặt y tế, bác sĩ có thể chỉ định thuốc giảm đau đường uống, thuốc bôi ngoài da dạng kem xoa bóp hoặc xịt. Khi khớp sưng đau nhiều, tiêm corticosteroid vào khớp có thể giúp giảm đau tạm thời, nhưng liều lượng và số lần tiêm phải do bác sĩ quyết định. Tiêm chất bổ sung axit hyaluronic đôi khi được dùng cho khớp gối để bôi trơn khớp. Ngoài ra, massage giúp tăng tưới máu hoặc châm cứu có thể hỗ trợ giải phóng hóa chất giảm đau tự nhiên. Trường hợp khớp hư hại nghiêm trọng, phẫu thuật chỉnh xương hoặc thay khớp nhân tạo sẽ được cân nhắc. [S2]
Giới hạn của chẩn đoán và vai trò của đội ngũ y tế
Theo NIAMS, không có xét nghiệm đơn lẻ nào xác định được thoái hóa khớp. Bác sĩ cần kết hợp hỏi tiền sử bệnh, thăm khám phản xạ và kiểm tra các khớp tổn thương. Chụp X-quang có thể thấy hẹp khe khớp, tổn thương xương và gai xương, nhưng thường không phát hiện được tổn thương ở giai đoạn sớm. Chụp cộng hưởng từ MRI chỉ dùng khi cần đánh giá mô mềm, sụn chêm hoặc khớp bị kẹt. Xét nghiệm máu hoặc chọc hút dịch khớp chủ yếu dùng để loại trừ bệnh khác như gút hay nhiễm trùng. Quá trình điều trị cần sự phối hợp của nhiều chuyên gia như bác sĩ cơ xương khớp, bác sĩ gia đình, chuyên viên vật lý trị liệu, chuyên viên dinh dưỡng nhằm duy trì chức năng và chất lượng cuộc sống lâu dài. [S2]