Viêm khớp dạng thấp: dấu hiệu, nguyên nhân và hướng điều trị
Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn mạn tính khiến hệ miễn dịch tấn công màng hoạt dịch khớp, gây sưng đau, cứng khớp trên 30 phút và thường có tính chất đối xứng. Nguyên nhân chưa được biết rõ hoàn toàn nhưng liên quan đến sự kết hợp giữa gen, hút thuốc lá và hormone sinh dục. Hướng điều trị tập trung vào dùng thuốc sớm để kiểm soát viêm, kết hợp vật lý trị liệu, lối sống cân bằng và phẫu thuật khi có chỉ định nhằm ngăn ngừa tổn thương khớp vĩnh viễn.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Cứng khớp buổi sáng do viêm khớp dạng thấp thường kéo dài bao lâu?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn mạn tính, thường gây sưng đau và cứng khớp đối xứng hai bên cơ thể.
- Tổn thương sụn và xương không thể đảo ngược, cần dùng thuốc can thiệp sớm để kiểm soát viêm và ngăn tàn phế.
- Nên thay đổi thói quen dùng khớp, dùng đồ cán to bản, tránh xách nặng bằng ngón tay và tái khám định kỳ.
Bản chất của viêm khớp dạng thấp
Theo Viện Viêm khớp, Bệnh cơ xương và Da liễu Quốc gia Hoa Kỳ (NIAMS), viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn mạn tính kéo dài, chủ yếu tác động lên các khớp. Trong trạng thái thông thường, hệ miễn dịch bảo vệ cơ thể khỏi tác nhân nhiễm trùng bên ngoài. Khi mắc bệnh, hệ thống này lại nhận diện sai và tấn công chính các mô lành của cơ thể. Quá trình tự miễn tác động trực tiếp lên lớp niêm mạc bao bọc khớp gọi là màng hoạt dịch, gây viêm, đau đớn, sưng đỏ và làm suy giảm khả năng cử động. Bệnh thường có tính chất đối xứng hai bên cơ thể, ví dụ nếu một bàn tay bị đau thì bàn tay còn lại cũng gặp tình trạng tương tự. Ngoài hệ thống xương khớp, viêm khớp dạng thấp còn có thể ảnh hưởng đến các cơ quan khác như tim, phổi, máu, dây thần kinh, mắt và da. [S1]
Cơ chế phá hủy cấu trúc bên trong khớp
Theo thông tin từ NIAMS, quá trình tự miễn có thể đã bắt đầu âm thầm từ nhiều năm trước khi triệu chứng đầu tiên bộc lộ. Các tế bào miễn dịch xâm nhập và châm ngòi cho phản ứng viêm tại màng hoạt dịch. Khi tình trạng viêm trở thành mạn tính, màng hoạt dịch dày lên do sự tăng sinh tế bào và tích tụ protein, gây cảm giác nóng ấm và đau rát. Nếu bệnh tiếp tục tiến triển mà không được kiểm soát, lớp màng hoạt dịch viêm nhiễm này sẽ phát triển sâu hơn vào bên trong ổ khớp, trực tiếp bào mòn sụn bảo vệ đầu xương và làm hỏng xương. Bao khớp bị kéo căng dẫn đến biến dạng cấu trúc giải phẫu. Dần dần, các cơ bắp, dây chằng và gân bao quanh làm nhiệm vụ nâng đỡ khớp cũng bị suy yếu, khiến khớp lỏng lẻo, mất chức năng và gây tàn phế vĩnh viễn. [S1]
Dấu hiệu nhận biết điển hình của bệnh
Theo NIAMS thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, viêm khớp dạng thấp có những biểu hiện đặc trưng để phân biệt với các tình trạng khác. Triệu chứng nổi bật nhất là cảm giác đau và sưng khớp cả lúc nghỉ ngơi lẫn khi cử động. Khớp thường xuyên có biểu hiện căng tức, nóng ran và đỏ ửng. Hiện tượng cứng khớp điển hình thường kéo dài hơn 30 phút vào buổi sáng sau khi thức dậy hoặc sau khoảng thời gian dài bất động. Tình trạng sưng đau cản trở trực tiếp các thao tác thường nhật như cài nút áo, chải tóc hoặc gập đầu gối. Bên cạnh triệu chứng tại chỗ, bệnh nhân thường thấy mệt mỏi bất thường, chán ăn, sốt nhẹ từng đợt và xuất hiện các nốt thấp là những cục u cứng dưới da gần khớp. Bệnh thường khởi phát ở cổ tay, bàn tay và các ngón chân. [S1]
Các yếu tố nguy cơ và nguyên nhân thúc đẩy
Theo nghiên cứu từ NIAMS, các nhà khoa học chưa biết chính xác lý do hệ miễn dịch tấn công mô khớp, nhưng bệnh khởi phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố. Về di truyền, một số biến thể gen làm tăng nguy cơ mắc bệnh, dù không phải ai mang gen cũng sẽ phát bệnh. Về giới tính, phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 2 đến 3 lần so với nam giới, cho thấy hormone sinh dục đóng vai trò sinh bệnh học rõ rệt; bệnh có thể thuyên giảm khi mang thai nhưng bùng phát sau sinh. Về môi trường, thói quen hút thuốc lá trong thời gian dài là nguy cơ lớn khiến bệnh dễ khởi phát và tiến triển nặng hơn. Ngoài ra, tuổi tác cao, tình trạng béo phì, bệnh viêm nha chu vùng nướu răng và các bệnh lý mạn tính ở đường hô hấp cũng liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh. [S1]
Phương pháp chẩn đoán y khoa hiện nay
Theo hướng dẫn của NIAMS, bác sĩ không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ nào để kết luận viêm khớp dạng thấp mà phải phối hợp nhiều bước thăm khám. Trước hết, bác sĩ khai thác kỹ bệnh sử, theo dõi dáng đi, quan sát cử động gập duỗi và kiểm tra da xem có nốt thấp hay không. Tiếp theo, các xét nghiệm máu chuyên sâu được chỉ định: kháng thể yếu tố dạng thấp (RF) và kháng thể kháng peptide citrullin hóa (anti-CCP). Kháng thể anti-CCP có thể xuất hiện trước khi triệu chứng lâm sàng phát tác nhiều năm. Các chỉ số đo tình trạng viêm như tốc độ máu lắng và protein phản ứng C (CRP) giúp đánh giá mức độ hoạt động của bệnh. Về chẩn đoán hình ảnh, chụp X-quang thường không phát hiện bất thường ở giai đoạn rất sớm, do đó bác sĩ có thể sử dụng siêu âm hoặc cộng hưởng từ (MRI) để phát hiện tổn thương khớp. [S2]
Định hướng điều trị kiểm soát bệnh
Theo NIAMS, tổn thương cấu trúc khớp có thể bắt đầu xảy ra ngay trong 1 hoặc 2 năm đầu tiên của bệnh và khi đã hình thành thì không thể đảo ngược. Do đó, mục tiêu điều trị hàng đầu là đưa bệnh về trạng thái thuyên giảm hoàn toàn hoặc gần thuyên giảm. Phác đồ dùng thuốc thường phối hợp sớm các nhóm thuốc: thuốc chống viêm giúp giảm đau nhanh; corticosteroid liều thấp nhất có hiệu quả để dập tắt phản ứng viêm; thuốc chống thấp khớp làm thay đổi tiến trình bệnh (DMARDs) nhằm ngăn chặn tổn thương sụn xương. Nếu đáp ứng ban đầu kém, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định thuốc sinh học hoặc thuốc ức chế Janus kinase (JAK) can thiệp vào tín hiệu tế bào. Khi khớp bị phá hủy nặng nề làm mất chức năng vận động, phẫu thuật sửa chữa hoặc thay khớp nhân tạo sẽ được bác sĩ tính toán. [S2]
Ứng dụng thực tế trong sinh hoạt hằng ngày
Theo khuyến nghị từ NIAMS, người bệnh cần chủ động xây dựng lối sống khoa học để giảm tải áp lực cho sụn khớp. Khi đi chợ hoặc nấu nướng gia đình ở Việt Nam, thay vì xách túi nặng bằng các ngón tay, bạn nên dùng xe kéo hoặc nâng đỡ đồ vật bằng cả cẳng tay. Hãy thay thế các dụng cụ cán nhỏ bằng đồ dùng có tay cầm to bản để dễ cầm nắm khi rửa bát hay quét dọn. Trong sinh hoạt, cần sắp xếp xen kẽ những khoảng nghỉ ngắn thay vì nằm bất động trên giường quá lâu. Cân bằng giữa nghỉ ngơi khi bệnh bùng phát và tập luyện nhẹ nhàng khi khớp ổn định, chẳng hạn tập dưới nước, tập yoga hay dưỡng sinh. Chế độ ăn uống cần cân đối calo, đủ chất đạm và canxi, đồng thời hạn chế uống rượu bia để tránh tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị. [S2]
Giới hạn của bằng chứng và chẩn đoán phân biệt
Theo tài liệu từ NIAMS, việc xác định bệnh trong giai đoạn đầu còn nhiều rào cản khoa học do triệu chứng mơ hồ và dễ nhầm lẫn với các bệnh khớp khác. Điển hình là thoái hóa khớp, vốn là bệnh mòn khớp do thoái hóa mô, thường chỉ gây cứng khớp dưới 30 phút sau khi thức dậy và đau tăng khi vận động cơ học, khác với cơ chế tự miễn của viêm khớp dạng thấp. Bên cạnh đó, xét nghiệm máu không mang tính tuyệt đối: một số người mang kháng thể RF nhưng không bao giờ phát bệnh, trong khi người khác có kết quả xét nghiệm máu hoàn toàn bình thường nhưng vẫn bị viêm khớp dạng thấp thực sự. Chụp X-quang thông thường cũng có giới hạn lớn vì không phản ánh được tổn thương mô mềm giai đoạn sớm, đòi hỏi người bệnh phải kiên trì tái khám định kỳ. [S4]
Khi nào cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa
Theo hướng dẫn chăm sóc của NIAMS, viêm khớp dạng thấp đòi hỏi sự phối hợp của một đội ngũ y tế đa chuyên khoa, trong đó bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp (rheumatologist) giữ vai trò then chốt. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa ngay khi nhận thấy các khớp ngón tay, cổ tay sưng đau đối xứng, hoặc tình trạng cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30 phút không đỡ. Việc theo dõi y tế định kỳ là bắt buộc để bác sĩ kiểm tra tác dụng phụ của thuốc, điều chỉnh liều lượng kịp thời và tầm soát các biến chứng toàn thân. Người bệnh điều trị bằng corticosteroid có nguy cơ loãng xương cao, cần được bác sĩ đánh giá bổ sung canxi hoặc vitamin D. Ngoài ra, việc dùng thuốc ức chế miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, đòi hỏi bệnh nhân phải báo ngay cho bác sĩ khi bị sốt hay ho kéo dài. [S2]