Cảo bản là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường dùng trị đau đầu, cảm mạo và phong thấp. Tuy nhiên, dược liệu này có hoạt tính kích thích tuần hoàn mạnh, dễ gây biến cố bất lợi nếu dùng sai đối tượng.

Người bệnh không nên tự ý dùng cảo bản. Dưới đây là cảnh báo cụ thể cho 3 nhóm đối tượng cần tránh vị thuốc này.

Phụ nữ mang thai đối mặt nguy cơ co bóp tử cung

Cảo bản thuộc chi Ligusticum, họ Hoa tán (Apiaceae) [1]. Đây là nhóm thực vật chứa nhiều tinh dầu và các hoạt chất tác động mạnh lên huyết mạch [1].

Nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng các loại thảo dược có tính chất kích thích kinh nguyệt (emmenagogues) hoặc kích thích co bóp tử cung đều chống chỉ định tuyệt đối cho thai phụ [2]. Việc dùng các thảo dược gây kích thích cơ trơn tử cung làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc gây hại trực tiếp cho thai nhi [2].

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tại một bệnh viện phụ sản ở Ethiopia ghi nhận thực trạng dùng thảo dược ở 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản [3]. Trong số 106 người nhập viện do sảy thai hoặc đình chỉ thai nghén, có 17,9% từng dùng một hoặc nhiều loại thảo dược trong thai kỳ [3]. Đáng lưu ý, 75,2% người dùng là do nghe theo lời khuyên của người nhà và 76,5% mua tự do tại chợ [3].

Thói quen dùng thảo mộc tự phát mà thiếu kiểm duyệt y tế tạo rủi ro rất lớn cho sản phụ [3]. Do cảo bản có tính hoạt huyết, thai phụ dùng thảo dược này đối mặt nguy cơ xuất huyết và co bóp tử cung ngoài ý muốn [2].

Người huyết hư đau đầu không nên dùng

Trong lý luận đông y, cảo bản có vị cay, tính ôn, đi vào kinh bàng quang và can, chuyên trục phong tán hàn. Vị thuốc này thích hợp cho đau đầu do ngoại cảm phong hàn hoặc tắc nghẽn kinh lạc.

Trái lại, người bị đau đầu do huyết hư (thiếu máu, khí huyết hư nhược, cơ thể suy kiệt) thường có biểu hiện hoa mắt, chóng mặt, sắc mặt nhợt nhạt và mạch yếu. Việc dùng một vị thuốc có tính cay, tán, kích thích tuần hoàn mạnh như cảo bản sẽ làm hao tổn thêm phần âm huyết.

Tính kích thích tuần hoàn nhanh của thảo dược khiến áp lực dòng máu lên hệ thần kinh gia tăng cục bộ, làm triệu chứng đau đầu nặng hơn thay vì thuyên giảm. Người thuộc thể trạng này cần các vị bổ huyết, dưỡng âm chứ không được dùng thảo dược trục ứ, phát tán.

Người chuẩn bị phẫu thuật cần ngừng sớm

Người sắp trải qua các can thiệp ngoại khoa cần ngừng dùng cảo bản trước phẫu thuật ít nhất 1-2 tuần.

Hoạt tính sinh học của các loài thuộc chi Ligusticum thúc đẩy lưu thông máu mạnh mẽ [1]. Khi tuần hoàn bị kích thích quá mức, cơ chế đông máu tự nhiên của cơ thể có thể bị xáo trộn.

Nếu tiếp tục dùng cảo bản gần ngày phẫu thuật, bệnh nhân đối diện nguy cơ chảy máu khó cầm trong mổ và xuất huyết sau mổ. Bác sĩ phẫu thuật luôn yêu cầu bệnh nhân thông báo chi tiết tất cả các thuốc thảo mộc hay thực phẩm chức năng đang dùng để tránh tai biến này.

Cơ sở khoa học về đặc tính loài của cảo bản

Nghiên cứu về bộ gen lục lạp của 7 loài thuộc chi Ligusticum năm 2021 làm rõ cấu trúc di truyền và quan hệ phân loại của nhóm dược liệu này [1]. Kích thước hệ gen lục lạp của các loài khảo sát dao động từ 148.275 đến 148.564 cặp base [1].

Kết quả phân tích phát hiện sự thu hẹp vùng lặp lại đảo ngược (IR contraction) đặc thù của dòng dõi, giúp xác định chuẩn xác các loài như Ligusticum chuanxiong (Xuyên khung) và Ligusticum sinense (Cảo bản) [1]. Nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ di truyền rất gần gũi giữa các loài này [1].

Mối liên hệ di truyền cận kề giải thích tại sao các loài trong chi thường chia sẻ các hợp chất hóa thực vật có hoạt tính vận hành huyết dịch và kích thích thành mạch tương đồng [1]. Do đó, đặc tính kích thích tuần hoàn của cảo bản là một hoạt tính dược lý thực thụ, đòi hỏi sự thận trọng khi kê đơn.

Những hiểu lầm nguy hại khi dùng thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại, dùng sao cũng được". Nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về thảo dược trong thai kỳ ghi nhận 33,1% phụ nữ tại Đông Âu dùng các thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định và 36% dùng nhóm cần thận trọng [2]. Đáng lo ngại, tỷ lệ phụ nữ dùng thảo mộc chống chỉ định theo lời khuyên của nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với nguồn không chính thức [2].

Thảo dược tự nhiên chứa hàm lượng hoạt chất phức tạp. Người dùng thường tự ý mua thảo mộc khô tại chợ, đo liều lượng bằng dụng cụ gia đình như cốc uống nước (chiếm 51,7% trong khảo sát năm 2021) và uống liên tục nhiều tháng [3]. Cách dùng thiếu kiểm soát liều lượng này làm tăng nguy cơ ngộ độc và phản ứng phụ bất lợi.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng đúng

Ngoài 3 nhóm chống chỉ định chính trên, những người mắc các chứng bệnh sau cũng cần thận trọng tối đa:

Để dùng cảo bản an toàn, người bệnh phải:

  • Chỉ dùng khi có chỉ định và đơn thuốc từ bác sĩ y học cổ truyền.
  • Không tự ý tăng liều, không tự ý sắc uống dài ngày thay nước.
  • Dừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như chóng mặt tăng nặng, rong huyết hoặc chảy máu cam.
  • Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị tây y về các thang thuốc đông y mình đang sử dụng.

Cảo bản là vị thuốc trị liệu chứ không phải thực phẩm bổ dưỡng dùng tùy tiện. Việc nắm rõ nhóm đối tượng chống chỉ định giúp người bệnh phòng tránh những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.