Nhiều người coi thảo dược tự nhiên là lành tính và an toàn cho mọi lứa tuổi. Chàm mèo (Strobilanthes cusia) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, nhưng không phải ai cũng dùng được. Dùng sai đối tượng có thể dẫn đến nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Chàm mèo là nguồn cung cấp dược liệu Nam Bản Lam Căn trong y học phương Đông, đồng thời là cây nhuộm chàm truyền thống [3, 4]. Ba nhóm người cần đặc biệt tránh hoặc thận trọng tối đa khi dùng chàm mèo gồm phụ nữ mang thai, người mắc bệnh lý suy giảm chức năng gan thận, và người chuẩn bị phẫu thuật.
Cây chàm mèo trong y học và đời sống
Chàm mèo có tên khoa học là Strobilanthes cusia (Nees) Kuntze, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) [3, 6]. Loài cây này phân bố rộng rãi tại châu Á và được đồng bào các vùng dân tộc thiểu số khai thác để chiết xuất thuốc nhuộm vải [1]. Phân tích thực vật học ghi nhận chàm mèo có hàm lượng indigotin cao vượt trội, tạo giá trị kinh tế lớn trong ngành dệt may thủ công truyền thống [1].
Trong y học cổ truyền, rễ của cây chàm mèo là một trong những nguồn chế biến ra vị thuốc Bản Lam Căn (cụ thể là Nam Bản Lam Căn) [2]. Rễ và lá cây thường được sắc uống để hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm đường hô hấp [3]. Tuy nhiên, dược tính mạnh từ các hoạt chất sinh học tự nhiên đòi hỏi việc dùng cây thuốc này phải có chỉ định rõ ràng.
Hoạt chất sinh học và cơ chế tác động
Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất methanol từ lá chàm mèo chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng [3]. Các chất chính bao gồm beta-sitosterol, indirubin, tryptanthrin, betulin, indigodole A và indigodole B [3]. Những chất này tạo nên khả năng ức chế mầm bệnh nhưng cũng tác động sâu đến hệ thống chuyển hóa nội sinh trong cơ thể [3].
Ở cấp độ phân tử tế bào, các hợp chất trong chàm mèo can thiệp vào nhiều quá trình sinh học phức tạp [3]. Chẳng hạn, tryptanthrin có khả năng ngăn cản quá trình tổng hợp hệ gene RNA của virus và ức chế enzyme papain-like protease 2 [3]. Việc tác động trực tiếp lên hệ thống enzyme và cấu trúc tế bào đồng nghĩa với việc thảo dược này có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên các cơ quan nội tạng khi đưa vào cơ thể người.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về chàm mèo?
Năm 2018, một nghiên cứu di truyền đã hoàn thành giải trình tự toàn bộ hệ gene lục lạp của cây Strobilanthes cusia để phục vụ việc phân loại dược liệu [2]. Bộ gene lục lạp của chàm mèo có chiều dài 144.133 cặp base (bp), mã hóa 113 gene duy nhất gồm 79 gene mã hóa protein, 30 gene tRNA và 4 gene rRNA [2]. Phân tích di truyền cho thấy chàm mèo có quan hệ rất gần gũi với xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) [2]. Nghiên cứu này đặt nền tảng quan trọng giúp phân biệt nguồn thực vật chuẩn xác của Bản Lam Căn, tránh nhầm lẫn dược liệu giả trên thị trường [2].
Đến năm 2020, một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố đã đánh giá hoạt tính kháng virus của dịch chiết lá chàm mèo và các hoạt chất phân lập [3]. Kết quả thử nghiệm trên tế bào nhiễm virus corona ở người chủng NL63 (HCoV-NL63) cho thấy chiết xuất methanol ức chế hiệu quả hiệu ứng tế bào bệnh lý và sản lượng virus với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) là 0,64 microgam/mL [3].
Trong 6 hoạt chất được phân lập, hai chất thể hiện hoạt tính mạnh nhất là tryptanthrin và indigodole B với IC50 làm giảm sản lượng virus lần lượt là 1,52 microM và 2,60 microM [3]. Hoạt tính diệt virus trực tiếp của tryptanthrin đạt IC50 là 0,06 microM và indigodole B đạt 2,09 microM [3]. Dù vậy, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể sống để đảm bảo biên độ an toàn độc chất.
Nhóm 1: Phụ nữ mang thai
Phụ nữ có thai là đối tượng đầu tiên tuyệt đối không nên tự ý dùng chàm mèo. Một khảo sát đa quốc gia năm 2016 về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ chỉ ra rằng có tới 33,1% phụ nữ tại Đông Âu sử dụng các loại thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định [4]. Đáng chú ý, các thảo dược bị cấm thường do có bằng chứng gây co bóp tử cung hoặc kích thích kinh nguyệt, làm tăng nguy cơ sảy thai và sinh non [4].
Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ người nhận lời khuyên dùng thảo dược chống chỉ định từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với nguồn tin không chính thức [4]. Điều này cho thấy sự ngộ nhận về độ lành tính của cây cỏ rất phổ biến [4]. Chàm mèo có dược tính mạnh, chứa các hoạt chất dễ gây biến đổi sinh lý mô [3], do đó không an toàn cho sự phát triển của thai nhi.
Nhóm 2: Người bị suy giảm chức năng gan, thận
Nhóm thứ hai cần tránh sử dụng chàm mèo là bệnh nhân suy gan, suy thận hoặc men gan tăng cao. Các hợp chất hữu cơ phức tạp trong lá và rễ chàm mèo như indirubin, tryptanthrin hay indigodole B cần được khử độc tại gan và đào thải ra ngoài qua thận [3]. Khi hai cơ quan này bị tổn thương, tốc độ đào thải suy giảm khiến nồng độ hoạt chất tích tụ lại trong máu.
Sự tích tụ này có nguy cơ gây độc trực tiếp cho nhu mô gan và cầu thận. Ngoài ra, việc dùng dược liệu thô chưa qua tinh chế chuẩn hóa làm tăng tải trọng chuyển hóa, khiến tình trạng suy giảm chức năng nội tạng tiến triển nặng hơn.
Nhóm 3: Người chuẩn bị bước vào phẫu thuật
Những người sắp trải qua phẫu thuật hoặc can thiệp thủ thuật xâm lấn nằm trong danh sách chống chỉ định chàm mèo. Thành phần indirubin và các dẫn xuất indole trong cây thuốc can thiệp vào nhiều phản ứng sinh hóa của cơ thể [3]. Sự can thiệp này có thể làm thay đổi thời gian đông máu, tăng nguy cơ chảy máu khó cầm trong và sau phẫu thuật.
Bên cạnh nguy cơ xuất huyết, các hoạt chất sinh học tự nhiên còn có khả năng tương tác khó lường với thuốc gây mê, thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau. Người bệnh cần dừng hoàn toàn việc uống các loại nước sắc thảo dược từ chàm mèo ít nhất 2 tuần trước ngày can thiệp phẫu thuật để cơ thể đào thải hết các hợp chất tồn lưu.
Hiểu lầm thường gặp và rủi ro nhận diện dược liệu
Quan niệm sai lầm lớn nhất của nhiều người là tin rằng thảo dược nguồn gốc tự nhiên uống bao nhiêu cũng không hại. Nghiên cứu thực vật năm 2018 và 2021 chỉ ra rằng vùng gene lục lạp của chàm mèo bị co ngắn đáng kể, chỉ còn khoảng 17 kb so với 25 kb ở các loài khác cùng họ Ô rô [3, 5]. Sự biến đổi cấu trúc gene và hình thái rễ rất khó nhận biết bằng mắt thường, dẫn đến việc Bản Lam Căn thường xuyên bị trộn lẫn giữa nhiều loài thực vật khác nhau [2].
Việc tự ý thu hái cây chàm mèo hoang dã hoặc mua rễ khô không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do dùng nhầm loài. Chưa kể, dạng bào chế dân gian sắc nước thô không thể định lượng được hàm lượng tryptanthrin hay indirubin, dễ dẫn đến quá liều gây độc tế bào [3].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến nghị thực tế
Chàm mèo chỉ nên được xem là nguồn chiết xuất nghiên cứu dược liệu hoặc sử dụng theo đơn thuốc được kê bởi bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để điều trị các bệnh do virus hay cảm sốt tại nhà.
Nếu bạn đang mắc các bệnh lý mạn tính, chuẩn bị mổ hoặc đang mang thai, hãy thông báo ngay với bác sĩ điều trị về mọi loại thảo dược mình từng dùng. Bất kỳ biểu hiện bất thường nào như mẩn ngứa, buồn nôn, vàng da hay nước tiểu sẫm màu sau khi dùng thảo dược đều cần đến cơ sở y tế kiểm tra ngay lập tức. Dùng thảo dược đúng cách và đúng người là nguyên tắc bất biến để bảo vệ tính mạng bản thân.
